Уильям Томас Бекфорд: Жазушы, саяхатшы және өнер меценаты

Кіріспе

Ағылшын романы, өнер сыншысы, құл иеленуші және саясаткер (1760–1844)

Уильям Томас Бекфорд (29 қыркүйек 1760 – 2 мамыр 1844) – ағылшын романы, өнер сыншысы, плантатор және саясаткер. Бір кезде Англияның ең бай қарапайым адамы деп есептелген. Уильям Бекфорд пен Мария Гамильтонның ұлы, құрметті Джордж Гамильтонның қызы. 1784–1790 жылдары Уэллс округінен, 1790–1795 және 1806–1820 жылдары Хиндон округінен парламент депутаты болды. Бекфорд ең әйгілісі – 1786 жылы жазылған «Ватек» готикалық романы, Уилтширдегі Фонтилл аббаттығы мен Бат қаласындағы Бекфорд мұнарасын салғаны және өте бай өнер жинағымен танымал.

Өмірбаян

Бекфорд 1760 жылғы 29 қыркүйекте Лондондағы 22 Сохо скверіндегі үйінде дүниеге келді. Он жасында ол әкесі Уильям Бекфордтан мұра ретінде байлық алды, ол екі рет Лондонның Лорд-мэрі болған еді. Мұраға 1 миллион фунт стерлинг ақша, Уилтширдегі Фонтильдегі (ішінде палладиандық Фонтиль Спленденс сарайы), Ямайкадағы бірнеше қант плантациялары және шамамен 3000 қара құл кірді. Бұл байлық оған өнер мен сәулетке, сондай-ақ жазуға деген қызығушылығын дамытуға мүмкіндік берді. Ол қысқа уақытқа Вольфганг Амадей Моцарттан музыка сабақтарын алған, бірақ оның сурет шебері Александр Козенс одан да күшті әсер етті, және Бекфорд олардың арасы суығанға дейін бірнеше жыл бойы онымен хат алмасып тұрды. 1783 жылғы 5 мамырда Бекфорд төртінші Эбойн графының қызы Леди Маргарет Гордонға үйленді. Алайда, ол бисексуал болғандықтан, 1784 жылдан кейін британдық қоғамнан өз еркімен кетіп қалды, өйткені Уильям Куртенэйге, кейін Девонның 9-шы графына жазған хаттары баланың ағасы тарапынан ұсталды, ол бұл жағдайды газеттерде жариялады. Куртенэй Бекфордпен алғаш кездескенде он жаста болса, Бекфорд одан сегіз жас үлкен еді. Шамамен алты жылдан кейін Бекфорд (сол кездегі үй иесінің айтуынша) Куртенэйдің басқа бір сүйіктісіне жазған хатын тауып алғаннан кейін, оны "қайсыбір позада ұрып-сапалаған" анықталды. Бекфордты бала зорлау, адастыру немесе жыныстық қатынасқа мәжбүр етумен айыптамағанмен, ол ұзақ жылдар бойы қиын жағдайда болған әйелімен бірге континентке сүргінге кетті, ол 24 жасында босану кезінде қайтыс болды. Көп жылдар бойы Бекфорд өзінің туысы Питердің әйелі Луиза Питтпен (шамамен 1755-1791) бір уақытта қарым-қатынаста болды деп есептелді. Сэр Уильям Чемберс пен Козенстен оқыған Бекфорд 1782 жылы Италияға саяхат жасап, өзінің саяхаты туралы кітап жазды: «Арман, ояну ойлары және оқиғалар» (1783). Одан кейін оның ең танымал туындысы – готикалық роман «Ватек» (1786) жарық көрді, ол бастапқыда француз тілінде жазылған; ол оны үш күн мен екі түндік бір отырыста жазғанын мақтан тұтқан, бірақ бұл қиялдың өнімі болуы мүмкін. Оның басқа маңызды еңбектері – «Тамаша суретшілердің естеліктері» (1780), сатиралық туынды және «Испания мен Португалия эскиздерімен Италиядан келген хаттар» (1834), онда көріністер мен әдет-ғұрыптар керемет сипатталған. 1793 жылы ол Португалияға барып, онда біраз уақыт тұрып, Грегорио Франчи есімді жас музыкантпен қарым-қатынас жасады. 1817 жылы заң философы Джереми Бентамның содомия үшін өлім жазасын жоюды жақтауда Бекфордпен бірлесіп жұмыс істеуге шақыруынан кейін Бекфорд гомосексуализмді қолдайтын поэтикалық трактат «Дон Леон» авторы немесе авторларының бірі болуы мүмкін. Бекфордтың даңқы оның әдеби еңбектерімен қатар, құрылысшы және коллекционер ретіндегі ерекшелігіне де байланысты. Ол ғимараттарды салуға көп ақша жұмсады, оның замандастары оның жылдық кірісі 100 000 фунт стерлингке жететінін болжады. Оның Ямайкадағы қант плантацияларының бірін Джеймс Бекфорд Уайлдманға жоғалтуы айрықша қымбатқа түсті. Оның өлімінде капиталынан тек 80 000 фунт стерлинг қалды.

Beckford was born in the family's London home at 22 Soho Square on 29 September 1760. At the age of ten, he inherited a fortune from his father William Beckford, who had been twice a Lord Mayor of London. It consisted of £1 million in cash, an estate at Fonthill in Wiltshire (including the Palladian mansion Fonthill Splendens), several sugar plantations in Jamaica, and about 3,000 black enslaved people. This fortune allowed him to indulge his interest in art and architecture, as well as writing. He was briefly trained in music by Wolfgang Amadeus Mozart, but his drawing master, Alexander Cozens, was a greater influence, and Beckford continued to correspond with him for some years until they fell out. On 5 May 1783 Beckford married Lady Margaret Gordon, a daughter of the fourth Earl of Aboyne. However, he was bisexual and after 1784 chose self exile from British society when his letters to William Courtenay, later 9th Earl of Devon, were intercepted by the boy's uncle, who advertised the affair in the newspapers. Courtenay was just ten years old on first meeting Beckford, who was eight years older. About six years later, Beckford was discovered (according to a house guest at the time) to be "whipping Courtenay in some posture or another" after finding a letter penned by Courtenay to another lover. Although Beckford was never charged with child molestation, fornication or attempted buggery, he subsequently chose to exile himself on the continent with his long suffering wife, who died in childbirth aged 24. For many years Beckford was believed to have conducted a simultaneous affair with his cousin Peter's wife Louisa Pitt (c. 1755–1791). Having studied under Sir William Chambers and Cozens, Beckford journeyed in Italy in 1782 and wrote a book about his travels: Dreams, Waking Thoughts and Incidents (1783). Soon came his best known work, the Gothic novel Vathek (1786), written originally in French; he boasted that it took a single sitting of three days and two nights, though there is reason to believe that this was a flight of imagination. His other main writings were Memoirs of Extraordinary Painters (1780), a satirical work, and Letters from Italy with Sketches of Spain and Portugal (1834), with brilliant descriptions of scenes and manners. In 1793 he visited Portugal, where he settled for a while, and conducted an affair with a young male musician called Gregorio Franchi. Following an appeal in 1817 by legal philosopher Jeremy Bentham that Beckford colloborate with him in advocating for the abolition of the death penalty for sodomy, Beckford may also have been the author, or one of the authors, of Don Leon, a poetic tract of homosexual advocacy. Beckford's fame, however, rests as much on his eccentricities as a builder and collector as on his literary efforts. In undertaking his buildings he managed to dissipate his fortune, which was estimated by his contemporaries to give him an income of £100,000 a year. The loss of one of his Jamaican sugar plantations to James Beckford Wildman was particularly costly. Only £80,000 of his capital remained at his death.

Көркем туындылар жинағы

Бекфорд құмарлықпен және тынышсыздықпен коллекционерлік жасады, сонымен қатар жиі туындыларын сататын, кейде оларды кейінірек қайта сатып алатын. Оның коллекциясы көптеген итальяндық Кватроченто картиналарымен ерекшеленді, сол кезде олар аз жиналған және салыстырмалы түрде арзан болды. Романтикалық ортағасырлықтарға қызығушылық танытса да, оның Ренессанс дәуіріндегі көптеген туындылары болды, бірақ ортағасырлық жұмыстары аз болды. Сондай-ақ, ол моғолдардың қатты тастан жасалған мүсіндері сияқты Азияның көрнекті бұйымдарына қызығушылық танытты. Классикалық мәрмәрден аулақ болғанмен, әдетте жақсы білімді ағылшын коллекционерлері іздеген, оның коллекциясының көп бөлігі 18-ғасырдағы француз жиһаздары мен сәндік өнерлерінен тұратын, сол кезде суреттермен салыстырғанда өте қымбат болған, қазіргі заманғы стандарттар бойынша. Ол 1800 жылы суретші 25 жаста болғанда (Мысырдың бесінші обасы, £157.10с) бір ғана Тернерді сатып алды, 1828 жылы Уильям Блейктің Грейдің элегиясы үшін суреттерін және Ричард Паркс Бонингтонның бірнеше жұмыстарын сатып алды, бірақ жалпы алғанда ол ескі жұмыстарды артық көреді. 1822 жылы Бекфордтың қаражаты жетіспеді және қарыздар жинады. Ол Фонтилл абатлығын сатуға шығарды, оның үшін Кристидің суреттелген каталогының 72 000 данасы бір гинеяға сатылды; сату алдындағы көрініс көршідегі әрбір ферма үйін Лондоннан келген қонақтармен толтырды. Фонтилл, өзінің коллекциясының бір бөлігімен бірге, Үндістанда оқ-дәрі сату арқылы байлық құрған Джон Фаркуарға 330 000 фунтқа сатылды. Фаркуар бірден өнер мен жиһаздарды 1823 жылғы "Фонтилл сатылымында" сауда-саттыққа шығарды, онда Бекфорд және оның күйеу баласы Гамильтон герцогы көп сатып алды, көбінесе Бекфорд төлеген алғашқы бағадан арзан, өйткені нарық біршама күйзеліске ұшырады. Коллекцияның қалған бөлігі Лансдаун Тауэрде сақталып, қосымшалар қосылды, бұл екінші коллекцияға тең болды, оны Гамильтон герцогтері мұра етті. Оның көп бөлігі 1882 жылы "Гамильтон сарайының сатылымында" таратылды, бұл ғасырдың ең ірі сатылымының бірі болды. Фонтилл сатылымы Уильям Хазлитттің Бекфордтың "бос сирек кездесетін және қызықты немесе механикалық шеберлік", жақсы байлаулар, бижутерия және жоғары сапалы картиналар, "тұрмыстың түпкі мәні мен түзетілген рухы" деген пікірі туралы сын-пикирін жеделдетті, Хазлитттің Англияның сурет галереяларының эскиздері (1824) жарияланды, және оның жеке бейімділіктерін байшама түрде көрсетті. Бекфордтың бұйымдары қазір әлемнің барлық мұражайларында сақталады. Хазлитт сатудың Бекфордтың сынағынан өтпеген аукционшы Филлипс салған лоттармен толтырылғанын білмеді: "Мен қытайлық жиһаздармен үйімді ұятқа қалдырмаймын", - деп өмірінде кейінірек атап өтті. "Хорас Уолпол оны Строуберри Хиллдегі ойыншық дүкенінде тартпаған болар еді".

Beckford was a compulsive and restless collector, who also frequently sold works, sometimes later repurchasing them. His collection was notable for its many Italian Quattrocento paintings, then little collected and relatively inexpensive. Despite his interest in Romantic medievalism, he owned few medieval works, though many from the Renaissance. He was also interested in showy Asian objects such as Mughal hardstone carvings. Although he avoided the classical marbles typically sought by well educated English collectors, much of his collection was of 18th century French furniture and decorative arts, then priced enormously high compared with paintings, by modern standards. He bought a single Turner in 1800, when the artist was only 25 (The Fifth Plague of Egypt, £157.10s), in 1828 William Blake's drawings for Gray's Elegy, and several works by Richard Parkes Bonington, but in general he preferred older works. By 1822 Beckford was short of funds and in debt. He put Fonthill Abbey up for sale, for which 72,000 copies of Christie's illustrated catalogue were sold at a guinea apiece; the pre sale view filled every farmhouse in the neighbourhood with visitors from London. Fonthill, with part of his collection, was sold before the sale for £330,000 to John Farquhar, who had made a fortune selling gunpowder in India. Farquhar at once auctioned the art and furnishings in the "Fonthill sale" of 1823, at which Beckford and his son in law, the Duke of Hamilton, bought much, often more cheaply than the first price Beckford had paid, as the market was somewhat depressed. What remained of the collection, as maintained and added to at Lansdown Tower, amounting virtually to a second collection, was inherited by the Dukes of Hamilton. Much of that was dispersed in the "Hamilton Palace sale" of 1882, one of the major sales of the century. The Fonthill sale precipitated William Hazlitt's scathing review of Beckford's taste for "idle rarities and curiosities or mechanical skill," fine bindings, bijouterie and highly finished paintings, "the quintessence and rectified spirit of still life", republished in Hazlitt's Sketches of the Picture Galleries of England (1824), and richly demonstrating his own prejudices. Beckford pieces are now in museums all over the world. Hazlitt was unaware that the sale had been salted with lots inserted by Phillips the auctioneer that had never passed Beckford's muster: "I would not disgrace my house by Chinese furniture," he remarked later in life. "Horace Walpole would not have suffered it in his toyshop at Strawberry Hill".

Фонтилл абатлығы

Эдвард Гиббонның толық кітапханасын сатып алу мүмкіндігі Бекфордқа өз кітапханасының негізін берді, ал Джеймс Уайат осы кітапхананы және иесінің өнер жинағын орналастыру үшін Фонтиль абаттығын салды. Лорд Нельсон 1800 жылы Гамильтондармен бірге Фонтиль абаттығына сапар жасады. Үй 1807 жылы аяқталды. Бекфорд парламентке Уэллс округінен және кейін Хиндон округінен депутат ретінде сайланды, бірақ ол көбінесе уединода өмір сүрді, әкесінің байлығын өсірмей, жұмсады. 1822 жылы ол Фонтилды және өнер жинағының көп бөлігін Джон Фаркуарға 330 000 фунт стерлингке сатып, Бат қаласына көшіп, онда Лансдаун Крессенттегі 20-үй мен Лансдаун Плейс Батыстағы 1-үйді сатып алып, оларды бір қабатты аркамен жалғастырып, көлік жолынан өткізді. 1836 жылы ол сондай-ақ Лансдаун Крессенттегі 18- және 19-үйлерді сатып алды (18-үйді бос қалдырып, тыныштық пен бейбітшілік сақтауды қамтамасыз етті). 1825 жылғы 21 желтоқсан күні Фонтиль абаттығының көп бөлігі нашар салынған мұнарасының салмағынан құлады. Құлаған ғимараттардың қиындылары баяу тазартылып, жеке тұрғын үй ретінде сақталған бір ғана бөлігі қалды. Бұл бөлімге Санкт-Антониге арналған ғибадатхана кірді – Бекфорд Лиссабонда тұрған кездегі өзінің қадағалаушысы.

Лансдаунның жарты ай және Лансдаун мұнарасы (Бекфорд мұнарасы)

Бекфорд өмірінің соңғы жылдарын Бат қаласындағы Лансдаун Крессенттегі үйінде өткізді. Осы кезеңде ол сәулетші Генри Гудриджке Лансдаун төбесіндегі жерінің солтүстік жағында керемет декоративтік құрылыс жобалауды тапсырды: Лансдаун мұнарасы, қазір Бекфорд мұнарасы деп аталады, онда ол көптеген құнды заттарын сақтап ұстады. Мұнара қазір Батты сақтау қорына тиесілі және Бекфорд мұнарасы қоры Уильям Бекфордқа арналған мұражай ретінде басқарады; мүліктің бір бөлігі Ландмарк қорына жалға берілген, ол оны керемет демалыс орны ретінде жалға беруге мүмкіндік береді. Мұражайда мұнараның бастапқы интерьерінің көптеген гравюралары мен хромолитографиялары, сондай-ақ Бекфорд мұнара үшін арнайы тапсырыс берген және Батты сақтау қоры мен басқалардың күш-жігерімен біртіндеп қайта құрастырылған жиһаздар бар. Мұнарада Бекфорд туралы көптеген ақпараттар да бар, оның ішінде Баттағы, Фонтиллдегі және басқа жерлердегі өміріне қатысты заттар да ұсынылған. 1844 жылдың 2 мамырында Лансдаун Крессентте 84 жасында қайтыс болғаннан кейін, оның денесі саркофагқа салынып, саксон патшаларының дәстүрі бойынша, ол өзінің тегінен екенін мәлімдеген, жасанды төбеге қойылды. Бекфорд Лансдаун мұнарасының аумағында жерленгісі келді, бірақ оның денесі 1844 жылдың 11 мамырында Линкомб Вейлдегі Бат Аббаттығының зиратында (Ральф Аллен Драйв арқылы қол жетімді) жерленді. Мұнара жергілікті мейрамхана иесіне сатылып, оны сыра бақшасына айналдырды. Кейіннен оны Бекфордтың кіші қызы, Сьюзан Гамильтон, Гамильтон герцогинясы сатып алып, 1848 жылы оны қоршаған жерді Уолкот приходына зират ретінде беруге рұқсат берді. Бұл Бекфордтың қалдықтарын ол сүйген мұнараға жақын жерге қайта жерлеуге мүмкіндік берді. Бекфордтың өзі жобалаған қабірі, қоладан жасалған гербтік тақталары бар жылтыратылған қызғылт граниттен жасалған үлкен саркофаг, қазір зираттағы төбеде тұр. Бір жағында Ватектан алынған цитата: «Адамға берілген ең құнды сый – үміттен қарапайым ләззат алу», ал екінші жағында оның «Тілек» атты өлеңінен: «Мәңгілік күш! Өлім сағатымда маған бұлттардың арасынан Сенің нұрыңның бір сәулесін көрсет». Генри Гудридж Бат Аббаттығының зиратындағы Бекфордтың алғашқы қабірін қоршаған қола қоршаулармен шектелген зиратқа византиялық кіру қақпасын жобалады. Уолкот зираты жабық, бірақ әлі де көпшілікке ашық, сондай-ақ мұнара да жылдың белгілі күндері ашық болады. (Басты бет Сақтау қорының сайтына қараңыз.)

Beckford spent his later years in his home at Lansdown Crescent, Bath, during which time he commissioned architect Henry Goodridge to design a spectacular folly at the northern end of his land on Lansdown Hill: Lansdown Tower, now known as Beckford's Tower, in which he kept many of his treasures. The tower is now owned by the Bath Preservation Trust and managed by the Beckford Tower Trust as a museum to William Beckford; part of the property is rented to the Landmark Trust which makes it available for public hire as a spectacular holiday home. The museum contains numerous engravings and chromolithographs of the Tower's original interior as well as furniture commissioned specifically for the Tower by Beckford and gradually reassembled through the efforts of the Bath Preservation Trust and others. There is also a great deal of information at the Tower about Beckford, including objects related to his life in Bath, at Fonthill and elsewhere. After his death at Lansdown Crescent on 2 May 1844, aged 84, his body was laid in a sarcophagus and placed on an artificial mound, as was the custom of Saxon kings from whom he claimed to be descended. Beckford had wished to be buried in the grounds of Lansdown Tower, but his body was interred at Bath Abbey Cemetery in Lyncombe Vale on 11 May 1844 (accessible from Ralph Allen Drive). The Tower was sold to a local publican who turned it into a beer garden. Eventually it was bought back by Beckford's younger daughter, Susan Hamilton, Duchess of Hamilton, who gave the land round it to Walcot parish for consecration as a cemetery in 1848. This allowed Beckford's remains to be reinterred near the Tower he loved. Beckford's self designed tomb, a massive sarcophagus of polished pink granite with bronze armorial plaques, now stands on a hillock in the cemetery surrounded by an oval ditch. On one side is a quotation from Vathek: "Enjoying humbly the most precious gift of heaven to man – Hope", and on another lines from his poem, A Prayer: "Eternal Power! Grant me, through obvious clouds one transient gleam of thy bright essence in my dying hour." Henry Goodridge designed a Byzantine entrance gateway to the cemetery, flanked by bronze railings which had surrounded Beckford's original tomb in Bath Abbey Cemetery. Walcot Cemetery is closed for burials but still open to the public, as is the Tower on regular days in the year. (See the Bath Preservation Trust website.)

Басқа жұмыстар

Жазушы ретінде Бекфорд «Ватек» туындысымен танымал, оның әр түрлі жақтан алған пікірлері әдеби мансабына деген ұмтылысын қанағаттандырған болуы мүмкін, сонымен қатар «Италия: Испания мен Португалияның очерктерімен» атты саяхат мемуарларын жазды. «Ватек» туындысынан кейін ол заманауи мәдени үрдістерді пародизациялаған екі туынды жазды: «Заманауи роман жазу немесе құштар энтузиаст» (1796) – формулалық сезімтал романның пародисі және «Аземия» – «Уэльстегі Белгроув монастырының Жакетта Агнета Мариана Дженкс» атымен жазылған «Минерва Пресс» романдарының сатирасы; сондай-ақ, 1780 жылы «Ерекше суретшілердің өмірбаяндық естеліктері» атты әдеби әзілді жариялады, ол маңызды өмірбаяндық энциклопедияларды пародизациялайды. Өмірінің соңында ол 1794 жылы жасаған саяхаты туралы естелік – «Алькобака мен Баталья монастырына саяхат естеліктері» (1835) атты жинақталған саяхат хаттарын жариялады.

Мұра

Бекфорд екі қызын қалдырды, олардың кішісі (Сюзанна Эвфемия, кейде Сюзан деп аталды) Гамильтонның 10-шы герцогы Александр Гамильтонға үйленді және оның коллекциясының көп бөлігін мұра етті, ол сол кезде солтүстікке, қазір бұзылған Гамильтон сарайына көшірілді. Үлкені Маргарет Мария Элизабет Бекфорд генерал-лейтенант Джеймс Ордқа үйленді. Бекфордты Дэниел Масси 1982 жылы Central Television телеарнасының "Мен Нельсонды еске аламын" туындысында сомдады және соңғы онжылдықтарда бірнеше өмірбаянның нысаны болды. Бекфорд көптеген музыка шығармаларын жазды, олардың көпшілігі оның хатшысы Джон Бертонның көмегімен жасалды, олар бірлесіп өзінің ең ірі шығармасын: "Arcadian Pastoral" атты пасторальды композициясын жазды. Бекфордтың Гамильтон сарайындағы мүліктерінің арасында сақталған музыка қолжазбалары сатып алынып, Базил Блэкуэллге кету сыйлығы ретінде табыс етілді. Ол оларды Бодли кітапханасына мұра етті. 1998 жылы Майкл Максвелл Стир Бекфордтың барлық музыкасын, соның ішінде 1787 жылы Синтрада болған кезде оның үшін көшірілген Modinhas Brasileiras жинағын өңдеп, жариялады. Бұл әндер ерекше қызығушылық тудырады, себебі олар португал ән өнерінің осы түрінің екінші сақталған мысалы болып табылады. Басылым алты томдық "The Beckford Edition" жинағынан қол жетімді. Оны Бодли кітапханасы және басқа да орындарда қарауға болады.

Мәдени сілтемелер

Э. Х. Колридждің айтуынша, Бекфорд – Лорд Байронның «To Dives – A Fragment» атты қысқа өлеңінде сөз болған тұлға. Байрон оны «Ақыл-ойымен, талантымен, байлығымен бірінші» деп сипаттайды, және ол «күнәлі істерге азғырылғанда» және «атаусыз қылмыстың кикірегіне берілгенде» «ашудың ыдысы жоғары басына құлап жарылады». Байрон оны «Чайльд Гарольд» поэмасының I әнінің 22 шумағында да еске алады. 1974 жылы Обри Менен Бекфордты сатиралық бейнелейтін «Фонтилл: Комедия» атты туындысын жариялады.