Кіріспе
"h" дыбысын айтпау процесі. H dropping немесе aitch dropping – дауыссыз глотталық үскіргішті немесе "H дыбысын" жою. Бұл құбылыс ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде кең таралған, сондай-ақ тарихи даму ретінде немесе диалектілер арасындағы қазіргі айырмашылық ретінде басқа тілдерде де кездеседі. Англияның көптеген аймақтарында және басқа ағылшын тілді елдерде жиі кездеседі, тіл білімі тұрғысынан алғанда тілдердің қалыпты эволюциясы болғанымен, "h" дыбысын тастау көбінесе салмақты емес немесе білімсіз сөйлеудің белгісі ретінде қарастырылады. Кері процесі, "H дыбысын қосу немесе H қою", кейбір жағдайларда кездеседі, кейде "h" дыбысын тастаушылардың аллофоны немесе гиперкоррекциясы ретінде, ал кейде әріптерді дұрыс оқу арқылы немесе этимологиялық дұрыстыққа ұмтылу нәтижесінде болады. Мысалы, "haitch" сөзінің "aitch" сөзін білдіруі осыған жатады.
H dropping or aitch dropping is the deletion of the voiceless glottal fricative or "H sound", The phenomenon is common in many dialects of English, and is also found in certain other languages, either as a purely historical development or as a contemporary difference between dialects. Although common in most regions of England and in some other English speaking countries, and linguistically speaking a neutral evolution in languages, H dropping is often stigmatized as a sign of careless or uneducated speech. The reverse phenomenon, ''H insertion or H'' adding, is found in certain situations, sometimes as an allophone or hypercorrection by H dropping speakers, and sometimes as a spelling pronunciation or out of perceived etymological correctness. A particular example of this is the spread of 'haitch' for 'aitch'.
Тарихи /h/-жоғалу
Ежелгі ағылшын фонологиясында , , және (сәйкесінше, көмекейлік, артқы тілдік және жіңішке дауыссыз үскірлер деп сипатталады) дыбыстары бір фонеманың аллофондары деп есептеледі. Дыбысы әріптің басында, жеке немесе басқа дауыссызбен бірігіп қолданылды. Қалған екі дыбыс әріп соңында (артқы және алдыңғы дауыстылардан кейін) қолданылды. Әріп соңындағы дыбысының кейбір мысалдары орта ағылшын және ерте қазіргі ағылшын тілінде жоғалып кетті, бірақ олар әлі де "оқытылған" (қазір "таут" сияқты айтылады) және "салмақ" (көптеген акценттерде "уэйт" сияқты айтылады) сияқты сөздердің жазылуында көрінеді. Бастапқыда қатысқан кластерлердің көпшілігі де жойылды (H кластерлерін қысқарту туралы қараңыз). Нәтижесінде, қазіргі ағылшын тілінің стандартты диалектілерінде дыбысы тек әріптің басында ғана кездеседі, жеке ("көкпе", "үй", "артта" т.б.), "хьюдж" кластерінде немесе (сөйлеушілердің аз бөлігі үшін) "уайн" кластерінде (егер "вайн" сөзінен өзгеше айтылса) қолданылады. Соңғы екі кластердің әдеттегі айтылуы – және (ағылшын фонологиясын қараңыз).
Қазіргі заманғы H-құлау
Қазіргі ағылшын тілінің бір ерекшелігі саналатын H әрпінің түсірілуі – бұл белгілі бір акценттер мен диалекттерде сөз басындағы H әрпінің, жеке немесе әріптер тобында (топ және оның қысқартылуы туралы ағылшын тіліндегі wh айтылысын қараңыз) жойылуы.
Сипаттама
Қазіргі ағылшын тілінің белгілі бір акценттері мен диалектілерінде H дыбысының түсірілуі салдарынан harm, heat, home және behind сияқты сөздер arm, eat, ome және be ind деп айтылады (бірақ кейбір диалектілерде [h] дыбысы үзілістің пайда болуын болдырмау үшін behind сөзінде кездесуі мүмкін – төменде қараңыз). H дыбысының түсірілуінің мысалдары ағылшын тілінің барлық диалектілерінде he, him, her, his, had және have сияқты мағыналық сөздердің әлсіз формаларында кездеседі. It сөзі – тарихи H дыбысының түсірілуінің нәтижесі, ескі hit түрі Оңтүстік Америка ағылшын тілі және шотланд тілі сияқты кейбір диалектілерде күшейткіш форма ретінде сақталған. Басылмаған have сөзінің әдетте түсірілуіне байланысты, бұл сөз should have, would have және could have сияқты тіркестерде әдетте қысқартылып айтылады. Бұл жағдайларда, бейресми жазуда "should've", "would've" және "could've" деп жазылуы мүмкін. Бірақ, of сөзінің де әлсіз формасы болғандықтан, should of, would of және could of сияқты қате жазылу жағдайлары жиі кездеседі.
Тарих
ХІІІ ғасырдан бастап жазылған мәтіндерде h әрпінің түсірілуінің куәліктері бар. Бұл бастапқыда нормандық тілдермен байланыста туындаған болуы мүмкін, себебі сол тілдерде де h әрпінің түсірілуі болған. Дыбыстың болуы немесе болмауына байланысты жасалған әзілдерді Уильям Шекспирдің туындыларында және басқа да Елизавета заманының пьесаларында кездестіруге болады. Осы құбылыс, әдетте, қоғамның орта таптарынан төменгі топтарына тараған, алдымен қалаларда бекінген. 16-шы немесе 17-ші ғасырларда бұл нашар білімділік белгісі ретінде қарастырыла бастады.
Географиялық таралуы
H дыбысының түсірілуі (айнымалы түрде) Англиядағы ағылшын тілінің көптеген диалектілерінде және Уэльс ағылшын тілінде, оның ішінде Кокни, Батыс ел ағылшын тілі, Батыс Мидлендс ағылшын тілі (Бруммиді қоса), Шығыс Мидлендс ағылшын тілі, Солтүстік Англияның көп бөлігінде (Йоркшир және Ланкаширді қоса) және Кардифф ағылшын тілінде кездеседі. Ол әдетте Шотландия ағылшын тілінде және Ирландия ағылшын тілінде табылмайды. Сондай-ақ, Англия мен Уэльстің кейбір аймақтарында, оның ішінде Нортумберленд, Шығыс Англия және Солтүстік және Батыс Уэльстің кейбір бөліктерінде де кездеспейді. H дыбысының түсірілуі кейбір Ямайка ағылшын тілінде, сондай-ақ, басқа Кариб ағылшын тілінде (Багам аралдарының кейбіреулерін қоса) кездеседі. Бұл Солтүстік Америка ағылшын тілінде әдетте кездеспейді, бірақ Ньюфаундлендте (Авалон түбегінен тыс) тіркелген. Дегенмен, /hj/ тіркесінен /h/ дыбысын түсіру (сол арқылы "human" сөзі басқаша айтылады) кейбір американдық диалекттерде, сондай-ақ Ирландияның кейбір бөліктерінде кездеседі – /hj/ дыбысының қысқаруына қараңыз.
Әлеуметтік бөлу және стигматизация
H дыбысын түсіру, кеңінен таралған елдер мен аймақтарда, көбінесе жұмысшы табының акценттерінде кездеседі. Зерттеулер көрсеткендей, бұл құбылыс төменгі әлеуметтік топтарда жоғары әлеуметтік топтарға қарағанда әлдеқайда жиі болады. Бұл RP (Англияның беделді акценті) немесе тіпті "Near RP" – RP-нің кейбір аймақтық ерекшеліктерін қамтитын түріне тән емес. Дегенмен, бұл әрқашан "his" (оның) және "her" (оның) сияқты сөздердің әлсіз формаларындағы /h/ дыбысын түсіруге қатысты емес. Ағылшын тілінде H дыбысын түсіру кеңінен жағымсыз қабылданады, оны нашар немесе білімсіз сөйлеудің белгісі деп есептейді және мектеп мұғалімдері одан аулақ жүруге кеңес береді. Джон Уэллс бұл "Англиядағы ең күшті тілдік белгі" екенін жазды.
H-дыбысының H-дыбысты диалекттердегі қолданылуы мен мәртебесі
Толық H дыбысын жоятын диалектілерде, яғни фонемалық /h/ дыбысы жоқ диалектілерде, /h/ дыбысы әлі де кездесуі мүмкін, бірақ сөздерді ажыратудан басқа мақсаттарда қолданылады. Үзілісті болдырмау үшін эпентетикалық /h/ қолданылуы мүмкін, мысалы, "жұмыртқа" сөзі "hegg" деп айтылады. Кез келген дауысты әріппен басталатын сөзді баса айтқанда да қолданылуы мүмкін, сондықтан "жылқы" (егер диалект сондай-ақ ротикалық болмаса) және "есек" сөздері "horse" және "ass" деп баса айтылуы мүмкін. Яғни, бұл диалекттерде /h/ дыбысы нөлдік басталудың аллофонына айналады. Алайда, көптеген H дыбысын жоятын сөйлеушілер үшін фонологиялық /h/ дыбысы бар сияқты көрінеді, тіпті ол әдетте айтылмаса да – яғни, олар қай сөздерде /h/ дыбысы болуы "керек" екенін біледі және басқа дауысты әріппен басталатын сөздерге қарағанда осы сөздерде [h] дыбысын жиірек айтады. [h] дыбысын енгізу, жоғарыда айтылғандай, баса көрсету үшін, сондай-ақ жағдайдың ресмилігіне байланысты қолданылуы мүмкін. Санди құбылыстары да сөйлеушінің /h/ дыбысының бар екенін білуін көрсете алады. Мысалы, кейбір сөйлеушілер "a edge" ("an edge" емес) деп айтуы мүмкін, және H дыбысын жою нәтижесінде пайда болған алғашқы дауысты әріп алдындағы байланыс R дыбысын жіберуі мүмкін. H дыбысын жоятын аймақтардағы балалардың фонемалық жүйесінде /h/ дыбысы мүлдем болмауы мүмкін, бірақ әлеуметтік және білім беру қысымдары ересек жасқа жеткен кезде жүйеге /h/ дыбысын (тұрақсыз айтылатын) енгізуге әкеледі.
It is likely that the phonemic system of children in H dropping areas lacks a /h/ entirely, but that social and educational pressures lead to the incorporation of an (inconsistently realized) /h/ into the system by the time of adulthood.
H-ішкі қосу
H дыбысын түсірудің керісі, H дыбысын қосу немесе H енгізу деп аталады, кейде ағылшын тілінде әдетте H дыбысын түсіретін акценттерде гиперкоррекция ретінде кездеседі. Виктория дәуірінің соңынан 20 ғасырдың басына дейінгі әдебиеттерде кейбір төмен таптың өкілдері H дыбысы болуы керек сөздерде оны түсіріп, ал H дыбысы болмауы керек сөздерге қосатыны жиі айтылады. Мысалы, "My Fair Lady" мюзиклінен: "Артфорд, Эрефорд және Хэмпширде дауылдар жиі болады". Тағы бір мысал – С.С.Льюисдің "Сиқыршының жүрегі" кітабынан: "Колни 'Ачтың ханышасына үш шапақұрақ!". Бірақ іс жүзінде H дыбысын қосу – стильдік прозодиялық эффект екенін көруге болады, ол стандартты тілде H дыбысымен немесе дауысты дыбыспен басталатын сөздерге ерекше назар аудару арқылы байқалады. Француз тілінен алынған кейбір ағылшын сөздері әріппен басталуы мүмкін, бірақ олардың дыбысталуында H дыбысы болмайды. Мысалдар: мұрагер, және көптеген аймақтық айтылымдарда сағат, құрмет және адал. Кейбір жағдайларда, әріптемеге сәйкес айту осындай сөздерге H дыбысын енгізді, мысалы, қарапайым, адам, қонақ үй және (көптеген сөйлеушілер үшін) тарихи. Әріптемеге сәйкес айту британдық ағылшын тіліндегі шөп сөзіне де H дыбысын қосты, ал американдық ағылшын тілінде бұл сөздің ескіше айтылуы сақталды. Этимология да H дыбысын қосуға ықпал етуі мүмкін, мысалы, қорқынышты, әдет және үйлесім сөздерінде; олар орта ағылшын тіліне француз тілінен H дыбысысыз алынған (horrible, habit, harmonie), бірақ олардың үшеуі де латын сөздерінен шыққан және кейіннен ағылшын тілінде этимологиялық "түзету" ретінде H дыбысын алды. H әрпінің өзінің атауы – "aitch" кейбір диалекттерде H дыбысын енгізуге бейім, онда ол "haitch" деп айтылады. (Ирландиялық ағылшын тілінде "haitch" стандартты болып саналады, бұл H дыбысын түсірмейтін диалекттерге сәйкес келеді).
H-құлдырудан пайда болған гомофондардың тізімі
Төменде H әрпі түсірілген кезде гомофонға айналатын ағылшын сөздерінің жұптарының тізімі келтірілген. (Тізімді көру үшін "Көрсету" түймесін басыңыз.) Сондай-ақ, Wiktionary-дағы H әрпі түсірілген гомофондардың тізімін қараңыз. Гомофондық жұптар IPA жазбалары ха-а әдет аббат әлсіз дауыстылардың бірігуімен. қақпақ акт қақпақ өкі қақпақ қосымша дауыстылардың бірігуімен. шаш-ауа шаш-ал шаш-мұрагер шаш-қате панель-ауырсыну бірігуімен. Хэл-Ал Хэл-Ай Хэлл-барлық Хэлтер-өзгерту хам-ам қол-және аңқу-бекіту қақпақ-қосымша ауа-панель-ауырсыну бірігуімен. аңқу-аңқу аңқу-мұрагер аңқу-қате аңқу-мұрагер панель-ауырсыну бірігуімен. арка-арка зиян-қол зиян-өнер зиян-өнер (сурет) асығу-асыққан қақпақ-ат жек көру-жеу жек көру-сегіз панель-ауырсыну және күту-салмақ бірігуімен. тарту-барлық әйел-тәте әйел-тәте (ванна-шомылу және әке-шеше бірігуімен). бүркіт-құс бүркіт-орман (р-сыз акценттерде). шілде-А шілде-э о-О бас-Эд бас-эди бас-эди емдеу-егіз дауыстылардың бірігуімен немесе кездесу-ет бірігуімен. есту-құлақ естілген-қате естілу-құлақ естілу-құлақ естілу-құлақ жүрек-өнер ыстық-жеу жалған-тіпті (т-фронтпен). жусан-әрқашан (т-фронтпен). көтерілу-кеш көтерілу-жапырақ көтерілу-Эван көтерілу-тіпті (әлсіз дауыстылардың бірігуімен және G әрпінің түсірілуімен). қоршау-шет қоршау-егіз дауыстылардың бірігуімен. ұрлық-мұз Елена-Элен Елена-Элеонора (р-сыз акценттерде). Елена-Елена тозақ-L; el; ell ол-егіз егіз-егіз егіз-егіз (әлсіз дауыстылардың бірігуімен және G әрпінің түсірілуімен). ол-E's Хьюстон-Эстон ою-қоян ою-жылқы ою-сен ою-қоян ою-пайдалану ою-жылқы гекс-екс гекс-X; экс шілде-А шілде-э сәлем-ай сәлем-көз сәлем-Мен жасыру-id жасыру-I'd биік-ай биік-көз биік-Мен жоғары-өрт саяхат-Ик төбе-ауру hinky-inky жалға алу-өрт оның-оның соққы-оны соққы-оны соққы-оны (ат-құлақ бірігуімен, р-сыз акценттерде). қорлау-қорлау атпен бірігу. холли-Олли тоқыма-тоқыма (саусақ-саусақ бірігуімен). орда-таңқалдырды орда-құбыр орда-құбыр (атпен бірігу). мүйіз-саң мүйіз-қол мүйіз-қол (лот-мақта бірігуімен). ыстық-сусоң қалай-ау қалай-ұлу қалай-сағат қалай-біз Хьюстон-Эстон Хойл-май түс-қоян түс-U түс-жылқы түс-сен түстер-қоян түстер-U's түстер-пайдалану түстер-жылқы Хью-қоян Хью-U Хью-жылқы Хью-сен Хьюс-қоян Хьюс-U's Хьюс-пайдалану Хьюс-жылқы құбылу-граф (жеңіл-құрғақ-жұмсақ бірігуімен). Хьюстон-Эстон Хайд-I'd әйел-таңқалдырды (ат-құлақ бірігуімен және кедей бірігуімен). әйел-құбыр (кедей бірігуімен). әйел-немесе әйел-өрім кім-ооз кім-Оуз кімнің-ооз кімнің-Оуз.
Басқа тілдерде
H дыбысының түсіп қалу процестері әр түрлі тілдерде белгілі бір кезеңдерде орын алған, ал кейбір жағдайларда, ағылшын тіліндегідей, диалектілерді ажырату белгісі ретінде сақталып қалған. Голланд тілінің кейбір диалектілерінде, әсіресе оңтүстік диалектілерінде, H дыбысы түсіп қалады. Зеландия, Батыс және Шығыс Фландрия диалектілері, Антверпен мен Фламанд Брабантының көп бөлігі, Солтүстік Брабанттың батысы /h/ фонемалық дауыссыздығын жоғалтқан, бірақ үзілістің алдын алу және баса назар беру үшін [h] дыбысын қолданады, бұл ағылшын тілінің H дыбысы түсірілетін диалекттеріндегідей. H дыбысының түсіп қалуы Солтүстік герман тілдерінің кейбірінде де кездеседі, мысалы, Эльфдаль және Рослаген диалектілерінде, ол ежелгі Шығыс норвегия тілінде де кездеседі. Сонымен қатар, Цволе, Кампен және Меппель аймағындағы төменгі саксон тілінде, сондай-ақ Гронингеннің кейбір аймақтарында да H дыбысы түсіріледі. Грек тілінде бұл процесс псилоз деп аталады. Классикалық Афинаның ежелгі грек тіліндегі фонема, көбінесе сөздердің басында кездесетін және бастапқыда H әрпімен, кейіннен қатал тыныс алу белгісімен жазылатын, сол кезеңде көптеген иониялық диалектілерде және барлық грек диалектілерінде жоғалып кеткен. Сондықтан ол қазіргі грек тілінің фонемасы емес, шетелдік сөздерде немесе (немесе) дыбыстарымен жуықталады. Бұл фонема қазіргі роман тілдерінің түп атасы – латын тілінде жоғалып кеткен. Рим империясы кезеңінде H дыбысының ерте жоғалуына қатысты дәлелдер бар. Француз және испан тілдері орта ғасырларда жаңа бастапқы H дыбыстарын алған, бірақ кейіннен екі тілде де H дыбысының "екінші раундысында" жоғалған. Испан тілінің кейбір диалектілері тағы да H дыбысын алған, ол қазір тұрақты. Ларгиялық теорияда H дыбысының немесе оған ұқсас дыбыстардың жоғалуы үнді-еуропа тілдерінің ерте дамуында рөл атқарғаны болжамдалады. Мальта тілінде H дыбысы 19 ғасырға дейін фонема ретінде сақталған. Кейіннен ол көп жағдайда жоғалып, кейде көршілес дауыстыны ұзартады. Соңында // дыбысымен біріктірілді. Кейбір тілдерде соңғы фонеманы, әсіресе сөз басында айтуға болады. Тагалог тілінде кейде /huˈwaɡ/ сөзінен /ˈwag/ сөзіне дейін "хуваг" және /saˈbihin/ сөзінен /saˈbin/ сөзіне дейін "sabihin" сөздері кейінгі дауыстымен бірге айтылады. Ауғанстанда сөйлейтін парсы тілінің көптеген диалектілері (Дари) H фонемасын, жоғары мәртебелі әдеби сөздерден немесе арнайы формальды сөйлеуден басқа, қолданбайды. H фонемасының жойылуы алдыңғы қысқа дауыстының ұзақ дауысты ретінде қайта түсіндірілуіне әкелуі мүмкін, бұл Дари тіліндегі қысқа және ұзақ дауыстылардың ұзындығы бірдей болуына тыйым салатын фонологиялық ережелерге байланысты болуы мүмкін. Мысалы, <قَهْر> (qahr /qahɾ/, "ашу") көбінесе qār /qɑːɾ/ (<قَار> сияқты жазылатын) және <فَهْمِيدَن> (fahmīdan /fahmiːdan/, түсіну) көбінесе <فَامِيدَن> (fāmīdan /fɑːmiːdan/) деп айтылады. Дауыстылар арасында H фонемасының орнына глайд (немесе) қолданылуы мүмкін, нәтижесінде <میخواهَم> (mēxāham /meːxɑːham/, "Мен қалаймын") сияқты сөздер <میخَایُم> (mēxāyum /meːxɑːjʊm/) (мүмкін, жеке тілдегі айтылу өзгерісінің нәтижесі) ретінде айтылады. Қазіргі жава тілінде, әдетте, бірдей дауыстылар арасында ғана бастапқы және дауыстылар аралық H дыбысы жоқ. Мысалы, қазіргі жава тілінде "жаңбыр" сөзі - udan, көне жава тілінен hudan, ол түптеп келгенде Proto Austronesian *quzaN сөзінен шыққан. Ежелгі жава тілінде құндылығы бар дәстүрлі жава жазуындағы "ꦲ" әрпі қазір көбінесе және оның негізгі түрінде қолданылады. Қазіргі жава тілінде бастапқы және дауыстылар аралық H дыбысы тек индонезия және ағылшын тілдерінен алынған қарыз сөздерде кездеседі. Явандықтар голланд тілінде индонезиялық немесе әдеби малай тілінен әлдеқайда ұзақ уақыт бойы болғандықтан (олар 1900 жылдан кейін ғана басталды және 1945 жылдан кейін күшейтілді, Суринамдық яван тілінен басқа), голланд тілінен алынған көптеген сөздер H фонемасын жоғалтты, мысалы, andhuk /aɳˈɖ(h)ʊʔ/ "сүлгі" голланд тілінен handdoek сөзінен алынған.