Кіріспе

Буцефал (/b//juː/'s/ɛ//f//ə//l//ə//s///; Βουκεφάλας; шамамен б.з.б. 355 ж. – б.з.б. 326 ж. маусым) – Ұлы Александрдың аты, және классикалық антик дәуіріндегі ең танымал жылқылардың бірі. «Александр романсы» (1.15) бойынша, «Буцефал» деген ат жылқының жамбасындағы бұқа басына ұқсайтын белгіден (немесе жарақаттан) шыққан. Ежелгі тарихи мәліметтерде Буцефалдың тұқымы «ең жақсы тессалиялық тұқым» деп көрсетілген, және ол 326 ж. Гидасп шайқасынан кейін, қазіргі Пәкістанның Пәнджаб аймағында өлген. Александр атын жоғалтқаны үшін қатты қайғырып, құрған көптеген қалаларының біріне оның құрметіне Буцефал деп ат қойды.

Буцефальды бауырмалау

Бұкефальдың қара жамылғысы болған, ал маңдайында үлкен ақ жұлдыз бар екендігі айтылады. Оның "көк көзі" болған деседі, ал оның тегі "ең жақсы тесалиялық тұқымнан" шыққан. Плутархтың мәлімдеуінше, б.з.д. 344 жылы, он екі немесе он үш жасында Александр Македонский әкесімен тіл бітісіп, Букефальды жеңіп алған: Фессалиялық ат саудагері Филоник Букефальды Филипп патшаға 13 талантқа ұсынған. Бірақ ешкім сол жануарды қолға үйрете алмағандықтан, Филипп қызығушылық танытпаған. Алайда Александр қызығушылық танытты және сәтсіз болса өзі төлеймін деді. Александрға мүмкіндік берілді, ол баршаны таң қалдырып, атын қолға үйретті. Ол атқа жылы сөздер айтып, оның көлеңкесін көре алмауы үшін басын күнге бұрды, себебі көлеңке оның алаңдауының себебі болған. Шапанын да тастап, Александр атын сәтті қолға үйретті. Плутархтың айтуынша, бұл оқиға Филипке соншалықты әсер еткендіктен, ол жігітке: "Уа, балам, өзіңе лайық және тең патшалық ізде, өйткені Македония сен үшін тым кішкентай", - деген. Ол бұл сөздерін "Александр Зұлқарнайынның тарихында" толыққанды дамыған аңыздың бастауы ретінде жазған. 15, 17. Александр романсы Букефальдің тегі туралы мифтік нұсқаны ұсынады. Бұл ертегіде, Пегастың өзінен де батырлық қасиеттері артық болатын бие қалыңдығы Филипптің өз иелігінде өсіріліп, оған сыйға тартылған. Романста Дельфи оракулы Филипке әлемнің болашақ патшасы Букефальға, оның жамбасында өгіз басының белгісі бар атқа мініп, оны қолға үйрететінін айту арқылы жануардың мифтік қасиеттерін одан әрі нығайтады.

Александр мен Буцефал

Буцефал Александрдың көптеген шайқастарында оған қызмет етті. Александрдың Буцефалға берген құндылығы, оның батыры және арғы атасы Ахиллге ұқсас еді, ол өз жылқыларының "басқалардың бәрінен жақсы екенін, себебі олар өлмейді. Посейдон оларды әкем Пелеуске сыйлады, ол да маған берді" деген. Арриан, Онесикриттен алынған мәліметтер бойынша, Буцефал отыз жасында қайтыс болды десті. Дегенмен, басқа дереккөздерде өлімінің себебі қарттық не шаршау емес, Гидасп шайқасында (б.з.д. 326 жылғы маусымда) алған жарақаты болды, онда Александрдың әскері Парус патшасын жеңді. Александр жылқысына құрмет көрсету үшін Буцефала деген қала салды. Бұл қала Гидасп өзенінің батыс жағасында (қазіргі Пәкістанның Джелум қаласы) орналасқан. Қазіргі Жалалпур Шариф қаласы, Джелумнан тыс жерде, Буцефалдың жерленген жері деп есептеледі. Буцефал туралы аңыз Александрдың аңызымен бірге дамыды, бұл олардың бір уақытта туылғандығы туралы ойдан туған әңгімеден бастау алды: Александр романсының кейбір кешірек нұсқалары тіпті олардың өлім сағатын да сәйкестірді. Буцефал Армян Александр романсының барлық нұсқаларында кездеседі, ал осы мәтіннің сақталған қолжазбаларындағы иллюстрациялар кейде Буцефалмен байланысты көріністерді көрсетеді.