Кіріспе

Советтік шабуылдық ұшағы (жердегі нысандарды шабуылдайтын ұшақ) – Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Ильюшин құрылыс бюросымен жасалған, алғашқы ұшуы 1944 жылдың 18 сәуірінде өткен, негізгі қолданушысы – Кеңес Әуе күштері, басқа қолданушылары – Чехословакия және Польша Әуе күштері. Бұл ұшақ Чехословакияда Avia компаниясымен Avia B 33 деп лицензия бойынша да өндірілді. 1944–1954 жылдары 6,166 дана (4,966 Il-10 және 1,200 B-33) салынды.

Даму

Екінші дүниежүзілік соғыста Шығыс майданындағы қарулы қақтығыстар басталғаннан бастап, Кеңес Әуе күштері (ВВС) Микулиннің AM 38 түзу қозғалтқышымен жабдықталған Ілюшиннің Ил-2 «Штурмовик» шабуылдық ұшағын пайдаланды. Соғыс барысында кеңес жағы осы ұшақтың ізбасарын табуды жоспарлады. Басты мақсат – төмен биіктікте жылдамдық пен маневрлік қасиеттерін арттыру, негізінен, жердегі нысандарға шабуыл жасаушы ұшақтарға ең үлкен қауіп төндіретін шағын калибрлі зениттік артиллериядан қашу және Ил-2-нің кейбір кемшіліктерін жою болатын. Ең перспективалы жоба – 1942 жылдан бастап Павел Сухой басқарған конструкторлық бюросы әзірлеген заманауи, жеңіл және маневрлі шабуылдық ұшақ – Су-6. Сонымен қатар, Сергей Ильюшин Ил-2 конструкциясының негізінде жасалған, бірақ оған ішінара өзгерістер енгізілген, Туманскийдің М-71 радиалды қозғалтқышымен жұмыс істеуі тиіс, бірақ өндіріске шығарылмаған ауыр ұшақ – БШ М-71 (Ил-8 М-71) ұшағын жасады. 1943 жылы Ильюшин жаңа ұшақ – Ил-1 жұмыстарын бастады, ол 1 немесе 2 орындық, ауыр бронясы бар, жауынгерлік қимылдарға арналған ұшақ болуы керек еді. Ил-1 Ил-2 конструкциясына ұқсас болды, бірақ одан заманауи, ықшам және жаңа Микулиннің AM-42 қозғалтқышымен жабдықталған. Алайда, ВВС ауыр бронясы бар жауынгерлер идеясынан бас тартты, себебі олардың жылдамдығы жеткіліксіз болды, бұл заманауи бомбалаушыларды тоқтатуға мүмкіндік бермейтін. Осының салдарынан Ильюшин Ил-1 ұшағын екі орындық шабуылдық ұшаққа айналдыруға шешім қабылдады және 1944 жылдың басында оған Ил-10 атауын берді (тақ сандар жауынгерлерге арналған). Сол кезде Ильюшин Ил-2 конструкциясының негізінде жасалған, бірақ одан ауыр шабуылдық ұшақ – Ил-8 прототипін аяқтады. Ол 1000 кг/2204 фунт жүк көтере алатын, бірақ Ил-10-нан нашар өнімділік көрсетті. Екі үлгі де 1944 жылдың сәуір айында алғаш рет ұшып шықты, бірақ Ил-10 нашар басқарылатын Ил-8-ден әлдеқайда жақсырақ болды. 1944 жылдың маусым айының басында Ил-10 сынақтан сәтті өтті. Үшінші талапкер – AM-42 қозғалтқышымен жабдықталған Су-6 ұшағының жаңа нұсқасы болды. Салыстыру сынақтарынан кейін Ил-10 жеңімпаз деп танылды және төмен өнімділік пен жүк көтеру қабілетіне қарамастан, жақсы қару-жарақпен жабдықталған Су-6-дан жақсырақ болды деген пікірлерге қарамастан, жаңа шабуылдық ұшақ ретінде таңдалды. Су-6 прототипі максималды жүкпен сынақтан өтті, бұл өнімділіктің төмендеуіне әкелді, ал Ил-10 қалыпты жүкпен сынақтан өтті. Ил-10-ның кейбір артықшылықтары Ил-2-ге техникалық ұқсастығынан туындады.

Өндіріс

1944 жылғы 23 тамызда Мемлекеттік қорғаныс комитетінің (ГКО) шешімімен Иль-10 жаңа шабуыл ұшағы ретінде сериялық өндіріске жіберілді. Оның қару-жарағы бастапқыда Il-2-нің кейінгі үлгілеріне ұқсас болды: екі 23 мм VYa-23 зеңбірегі және екі ShKAS пулеметі қанаттарында, ал артқы пулеметшіге 12,7 мм UBT пулеметі, сондай-ақ 400 кг немесе ең көп дегенде 600 кг бомба. Il-2 және Су-6-дан айырмашылығы, бастапқыда ракета тасымалдау көзделмеген. Иль-10 өндірісі Куйбышевтегі №1 және №18 зауыттарда басталды. Бірінші сериялық ұшақ 1944 жылғы 27 қыркүйекте ұшты, ал 1944 жылдың соңына дейін 99 ұшақ шығарылды. Алғашқы сериядағы ұшақтарда, әсіресе қозғалтқыштардың ақаулары мен өрттер кезінде, бірқатар мәселелер анықталды. Көптеген мәселелер 1945 жылға қарай жойылды. 1945 жылғы сәуірден бастап шығарылған ұшақтар төрт бағытталмайтын әуеден жерге ракета тасымалдай алды. 1947 жылдан бастап шығарылған ұшақтарда қанатқа төрт 23 мм NS-23 зеңбірегі және артқы пулеметшіге 20 мм зеңбірек орнатылды. Иль-10 өндірісі 1949 жылы 4600 данадан кейін тоқтатылды, соңғы екі жылда олар №64 зауытта шығарылды. 1945-1947 жылдары 280 UIl-2 немесе Il-10U оқу-жаттығу ұшақтары шығарылды. Артқы пулеметшінің кабинасы екі басқару органы бар ұзын нұсқаушы кабинасымен ауыстырылды. Оның конструкциясы мен қасиеттері қару-жарағын екі зеңбірек, екі ракета және стандартты бомба жүктемесіне дейін азайтқаннан басқа, жауынгерлік нұсқаға ұқсас болды. 1951 жылы чехословакиялық Avia фирмасы B-33 белгісімен Иль-10 ұшақтарын өндіруге лицензия алды. Бірінші ұшақ 1951 жылғы 26 желтоқсанда ұшты. Бастапқыда олардың қозғалтқыштары Кеңес Одағында жасалған. 1952 жылдан бастап қозғалтқыштар Чехословакияда M-42 ретінде де өндірілді. Жауынгерлік нұсқадан басқа, чехословакиялық оқу-жаттығу нұсқасы да CB-33 таңбасымен пайдалануға енгізілді. 1956 жылға дейін барлығы 1200 B-33 ұшағы құрастырылды. 1951 жылы Корея соғысы кезінде алынған тәжірибеге байланысты Кеңес Әуе күштері винттік шабуыл ұшақтары әлі де пайдалы болуы мүмкін деген шешімге келді және Иль-10 өндірісін жаңартуға шешім қабылдады, өзгертілген Иль-10М нұсқасында, ол алғаш рет 1951 жылғы 2 шілдеде ұшты. Ол сәл ұзын, қанаттары кеңірек, басқару беттері үлкен және құйрығының астында кілп бар. Жаңадан әзірленген NR-23 зеңбіректерінің төртеуі қанаттарға орнатылды, ал пайдалы жүктеме өзгеріссіз қалды, сондай-ақ жаңа навигациялық жабдық орнатылды, бұл жартылай кез келген ауа райында жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Жылдамдық сәл төмендеді, бірақ басқару жақсарды. 1953 және 1954 жылдар аралығында 146 Иль-10М ұшағы жасалды, олардың барлығы 10-нан басқа Ростовтағы Дон қаласының №168 зауытында құрастырылды. Барлығы Иль-10-ның барлық түрлерінен 6166 дана, соның ішінде лицензия бойынша жасалғандары да шығарылды. Иль-10 ұшақтарының күштірек AM-43 және AM-45 қозғалтқыштарымен сынақтары жүргізілді, бірақ олар сәтті болмады. Ілюшин одан кейін жақсартылған өнімділік пен ұқсас қару-жарағы бар Иль-16 жеңіл, жақын қолдау ұшағын жасады. Ол алғаш рет 1945 жылғы 10 маусымда ұшты. Ұшақтың шағын партиясы өндіріске түсті, бірақ 1946 жылы AM-43 қозғалтқышының сенімсіздігіне байланысты жоба тоқтатылды.

Техникалық сипаттама

Ұшақтың корпусы бір қозғалтқышты, екі орындық моноплан, металл қаңқасы бар. Ол жоғары деңгейде броньдалған. Фюзеляждың алдыңғы бөлігі, пилот кабинасымен бірге, 4–8 мм қалыңдықтағы бронь плиталарынан жасалған қоршау болды; ең жуан, 8 мм, қозғалтқыштың астында орналасқан, ал қозғалтқыштың үстінде бронь болмаған. Алдыңғы жел әйнегі 64 мм (2.5 дюйм) қалыңдықтағы броньталдан жасалған. Сондай-ақ броньдалған: ұшқыштың үстіндегі шатыр, ұшқыш кабинасындағы терезе жақтаулары, экипаж орындықтары арасындағы қабырға және кабинаның артқы қабырғасы. Броньның жалпы салмағы, бекіткіштерін қоса алғанда, 994 кг құрады. Қанаттың құрамында екі бомба бөлімі және екі ажыратылатын сыртқы панельдері бар орталық бөлім болды. Шасси жиналмалы болды. Негізгі дөңгелектер 86° бұрылып, артқа бүгілді. Il-10-ның алғашқы үлгілерінде қанаттарына екі 23 мм VYa 23 автокөлігі (әрқайсысы 150 оқпен) және 2 7.62 мм ShKAS пулеметі (әрқайсысы 750 оқпен) орнатылған, ал артқы пулемет станциясында 12.7 мм UBT пулеметі болды. Артқы пулеметтің ату бұрышы 100° құрады. 1947 жылдан бастап ұшақтар қанаттарында төрт NS 23 23 мм зеңбірек (әрқайсысы 150 оқпен) және артқы пулемет станциясында 20 мм БУ 9 (150 оқпен) зеңбірегімен жарақталды. IL 10M қанаттарында төрт 23 мм NR 23 зеңбірегі (әрқайсысы 150 оқпен) және артқы пулемет станциясы BU 9M-де 20 мм B 20EN зеңбірегі (150 оқпен) болды. Avia B 33 қанаттарында төрт 23 мм NS 23RM зеңбірегі және артқы BU 9M станциясында 20 мм B 20ET зеңбірегі болды. Қалыпты бомбалық жүктеме 400 кг, максималды жүктеме 600 кг. Бұл бомба бөлімдеріне салынатын шағын сынық немесе танкке қарсы бомбалар, немесе бомба бөлімдеріне және қанаттардың астына орнатылған төрт 50–100 кг бомбалар, немесе қанаттардың астына бекітілген екі 200–250 кг бомбалар болуы мүмкін. Шағын бомбалар бомба бөлімдерінің едендеріне үйіліп салынатын. Типтік жүк 182 (максималды 200) 2 кг AO 2,5 2 сынық бомбасы немесе 144 PTAB 2,5 1,5 танкке қарсы HEAT бомбасы болды. Бомбалардан басқа, қанаттардың астындағы рельстік ұшырғыштарда төрт басқармайтын РС 82 немесе РС 132 ракеталарын тасуға болады. Avia B 33 ұшақтары басқа ракета түрлерін тасымалдауға да жабдықталған. Кейінгі советтік ұшақтар ORO 82 және ORO 132 түтікшелік ұшырғыштарды тасуға қабілетті болды. Құйрық бөлімінде 10 авиациялық немесе AG 2 жеке құралға қарсы гранаталары бар DAG 10 ұшырғышы болды (тасталғаннан кейін парашютпен түсіп, жарылатын, бірақ практикада кеңінен қолданылмаған). Il 10 қозғалтқышы – Микулин AM 42, 12 цилиндрлі тізбекті V-тәрізді, сұйық салқындатылатын, қуаты: 1,770 а.к. үздіксіз, ұшу қуаты: 2,000 а.к. Диаметрі 3.6 м AV 5L 24 үш пернелі винт. Фюзеляждағы екі жанармай бакі: қозғалтқыштың үстіндегі 440 л, пилот кабинасының алдында және пилот кабинасының астындағы 290 л төменгі бак. Ұшақта радио және AFA 1M камерасы фюзеляждың артқы бөлігінде орналасқан.

Пайдалану тарихы

1944 жылдың қазан айында Il-10 алғаш рет Кеңес Әуе күштерінің оқу бөлімдерінде пайдалануға түсті. 1945 жылдың қаңтарында бірінші Il-10 ұрыс бөлімшесі 78-ші гвардиялық шабуыл авиация полкіне қосылды, бірақ толық дайындықтан өтпегендіктен, жауынгерлік қимылдарға қатыспады. Дегенмен, тағы үш Il-10 бөлімі Еуропадағы Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы шайқастарына қатысуға үлкерді. Олар: 571-ші шабуыл авиация полкі (1945 жылдың 15 сәуірінен бастап), 108-ші гвардиялық шабуыл авиация полкі (1945 жылдың 16 сәуірінен бастап) және 118-ші гвардиялық шабуыл авиация полкі (1945 жылдың 8 мамырында). Шамамен он ұшақ зениттік артиллерия немесе қозғалтқыш бұзылуынан жойылды, бірақ Il-10 сәтті құрылымдалған машина болып танылды. Бір ұшақ Fw 190 истребителімен атып түсірілді, ал 118-ші полктің экипажы тағы бір Fw 190 истребителін атып түсіріп, үшіншісіне зақым келтірді. 1945 жылдың 10 мамырында, соғыс ресми түрде аяқталғаннан кейін (Жеңіс күні), Кеңес Әуе күштерінің жауынгерлік бөлімдерінде 120 жұмысқа жарамды Il-10 және 26 бұзылған Il-10 болды. КСРО Жапонияға қарсы соғысқа кіргеннен кейін, 1945 жылдың 9 тамызынан бастап, Манжурияға басып кіргеннен кейін, Тынық мұхиты флотының 26-шы шабуыл авиация полкінің Il-10 ұшақтары Корея түбегінде жауынгерлік тапсырмалар орындады. Соғыстан кейін, 1950 жылдардың басына дейін Il-10 советтік жердегі шабуылдаушы ұшақтардың негізгі түрі болды. 1956 жылы ол желіден алынды. Сонымен қатар, жаңа реактивтік, броньды жердегі шабуылдаушы ұшақтарды (мысалы, Il-40) жасау тоқтатылды, ал Кеңес Одағы көп мақсатты жауынгер-бомбалаушы авиациясына көшті. Il-10 және оның лицензиялық түрі Avia B 33 Варшава шартының елдеріндегі жердегі шабуылдаушы ұшақтың негізгі түріне айналды. 1949 жылдан 1959 жылға дейін Польша әуе күштері 120 Il-10 (оның ішінде 24 UIl 10) және 281 B 33 ұшағын пайдаланды. Польшада B 33 ұшақтарының қанаттарының астына 400 литрлік жанармай бактерілері орнатылды. 1950 жылдан 1960 жылға дейін Чехословакия 86 Il-10 (оның ішінде алты UIl 10) және шамамен 600 B 33 ұшағын пайдаланды. 1949 жылдан 1956 жылға дейін Венгрия әуе күштері 159 Il-10 және B 33 ұшағын пайдаланды. 1950 жылдан 1960 жылға дейін Румыния әуе күштері 14 Il-10 және 156 B 33 ұшағын пайдаланды. Болгария да осы ұшақтарды қолданды. 1940 жылдардың соңында 93 Il-10 және UIl 10 ұшағы Солтүстік Кореяға берілді. Олар кейін Корея соғысының алғашқы кезеңінде 57-ші шабуыл авиация полкінде қолданылды. Олар бастапқыда Оңтүстік Кореяның нашар әуе қорғанысына қарсы сәтті қолданылды (АҚШ оңтүстікке «ауыр қару» жеткізуден бас тартқаннан кейін), бірақ кейін АҚШ Әуе күштерінің истребительдерімен болған шайқастарда ауыр шығындарға ұшырады және жерде бомбаланды. Бірнеше аптадан кейін шамамен 20 ұшақ қалды. 1950 жылдың жазында Солтүстік Корея КСРО-дан тағы да ұшақтар алды. Солтүстік корейліктер 1950 жылдың 22 тамызында Il-10 ұшақтарымен соғыс кемесін батырғанын мәлімдеді, бірақ бұл мәлімдеме расталмады. 1950 жылдан бастап Il-10 ұшақтары Қытай Халық Республикасының шабуыл авиация дивизиясының екі полкінде пайдаланылды. Олар 1955 жылдың қаңтар айында Тайваньдағы шекаралық аралдардағы ұлттық үкімет күштерімен болған қақтығыста қолданылды. Олар 1972 жылға дейін пайдалануда болды (оларды Нанчан Q 5 ұшақтары алмастырды). 1957 жылдан бастап Йемен 24 B 33 ұшағын пайдаланды.

Кемлиц оқиғасы

1951 жылы 14 сәуірде 16-шы әуе армиясының советтік Ил-10 ұшақтары Рейнсдорфтан Либерсер-Хайдедегі бомбалау және оқ жаудыру полигонына ұшып кетті. Кемильц маңындағы кең аумақта 13 ұшақ апатқа ұшырап, 26 әуе экипажы қаза тапты. Апаттың себебі – саботаж ба, жанармай құю қателігі ме, әлде басқа нәрсе ме – әлі күнге дейін жарияланбады. Әуе экипажы Потсдамдағы Кеңес зиратына жерленген. 2011 жылдың сәуір айында Кемлиц ауылының орталық алаңында ескерткіш тас орнатылды.