Түйе керуендері: жолаушылар мен тауарларды тасымалдаудың дәстүрлі тәсілі. Африка, Арабия далаларында маңызды роль атқарды. Бүгінде көліктің басқа түрлерімен алмастырылды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Кемел керуені – жолаушылар мен жүктерді тасымалдайтын түйелерден құралған тізбек.
Caravan, series of camels carrying passengers and goods
Түйе керуені немесе түйе тізбегі – белгілі бір маршрут бойынша тұрақты немесе жартылай тұрақты қызмет көрсетіп, жолаушылар мен жүктерді тасымалдайтын түйелер тобы. Адамның қалыпты жүріс жылдамдығынан көбінесе асып түспесе де, түйелердің қатал жағдайға төзу қабілетінің арқасында ғасырлар бойы Солтүстік Африка мен Арабия түбегінің шөл аймақтарында хабарласу және сауда үшін өте ыңғайлы болды. Түйе керуендері әлемнің басқа да аймақтарында да сирек қолданылды. ХХ ғасырдың басынан бері олар көбінесе моторлы көліктермен немесе әуе тасымалымен алмастырылды.
A camel train, caravan, or camel string is a series of camels carrying passengers and goods on a regular or semi regular service between points. Despite rarely travelling faster than human walking speed, for centuries camels' ability to withstand harsh conditions made them ideal for communication and trade in the desert areas of North Africa and the Arabian Peninsula. Camel trains were also used sparingly elsewhere around the globe. Since the early 20th century they have been largely replaced by motorized vehicles or air traffic.
Африка, Азия және Таяу Шығыс
Түйелік пойыздарды ең көп пайдалану Солтүстік және Батыс Африка арасында туарегтер, шуа және хасания, сондай-ақ тубу, хауса және соңхай сияқты мәдени жақын топтар арасында кездеседі. Бұл түйелік пойыздар Сахара шөлі мен Сахель аймағында сауда-саттық жүргізеді. Пойыздар батыста Нигерияның орталық бөлігіне, Камерунның солтүстігіне, ал шығыста Кенияның солтүстігіне дейін оңтүстікке қарай сапар шегеді. Көне заманда Арабия түбегі Үндістан және Абиссиниямен сауда үшін маңызды бағыт болған. Түйелік пойыздар Азияның бір бөлігінде, оның ішінде Жібек жолында да ұзақ уақыт бойы қолданылып келді. ХХ ғасырдың басында түйе кербуендері Қытайдың шығысындағы Пекин/Шаньси аймағын Моңғолияның орталықтарымен (Урга, Улиастай, Кобдо) және Синьцзянмен байланыстыратын маңызды рөл атқарды. Бұл жолдар Ішкі және Сыртқы Моңғолия арқылы өтетін. 1926 жылы бес ай бойы қытайдың солтүстік шетінен (Хохоттан Гученгке дейін, Ішкі Моңғолия арқылы) түйе кербуенімен сапар шеккен Оуэн Латтимордың сөзіне сүйенсек, қытай порттарына шетелдік кемелердің келуі және шығыс Қытайда алғашқы теміржолдардың салынуы кербуен саудасына деген сұранысты одан әрі арттырды, себебі бұл Қытайдың батысынан шыққан жүн сияқты өнімдердің әлемдік нарыққа қолжетімділігін жақсартты.
By far the greatest use of camel trains occurs between North and West Africa by the Tuareg, Shuwa and Hassaniyya, as well as by culturally affiliated groups like the Toubou, Hausa and Songhay. These camel trains conduct trade in and around the Sahara Desert and Sahel. Trains travel as far south as central Nigeria and northern Cameroon in the west, and northern Kenya in the east of the continent. In antiquity, the Arabian Peninsula was an important route for the trade with India and Abyssinia. Camel trains have also long been used in portions of trans Asian trade, including the Silk Road. As late as the early twentieth century, camel caravans played an important role connecting the Beijing/Shanxi region of eastern China with Mongolian centers (Urga, Uliastai, Kobdo) and Xinjiang. The routes went across Inner and Outer Mongolia. According to Owen Lattimore, who spent five months in 1926 crossing the northern edge of China (from Hohhot to Gucheng, via Inner Mongolia) with a camel caravan, demand for caravan trade was only increased by the arrival of foreign steamships into Chinese ports and the construction of the first railways in eastern China, as they improved access to the world market for such products of western China as wool.
Австралия
Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде "түйе керуені" термині көбінесе Австралияға қатысты қолданылады, әсіресе бұрын Оңтүстік Австралиядағы Ооднадатта темір жол станциясын континенттің ортасындағы Алис-Спрингс қаласына байланыстырған қызметке. Бұл қызмет 1929 жылы Орталық Австралия темір жолы Алис-Спрингске дейін созылғанда тоқтатылды; бұл пойыз "Афған экспресінің" қысқартылған түрі болып табылатын "Ган" деп аталады, ал оның логотипі түйемен бірге шабандоз бейнесін көрсетеді, бұл маршрутты алғаш ашқан "афған түйешілерінің" құрметіне жасалған.
In the English speaking world the term "camel train" often applies to Australia, notably the service that once connected a railhead at Oodnadatta in South Australia to Alice Springs in the center of the continent. The service ended when the Central Australia Railway line was extended to Alice Springs in 1929; that train is called The Ghan, a shortened version of "Afghan Express", and its logo is camel and rider, in honor of the "Afghan cameleers" who pioneered the route.
Керуендік адамдар
Керуен шамамен 150 түйеден (8 немесе одан да көп қатар) тұруы мүмкін, әр қатар үшін бір түйе жетекшісі қажет болатын. Түйе жетекшілерінен басқа, керуенде шианшенг (先生, сөзбе-сөз, "Мырза", "Құрметті") (әдетте, түйе жетекшісі ретінде көп жылдық тәжірибесі бар, қазір басқарушы рөлін атқаратын ересек адам), бір-екі аспаз және керуен басшысы болады. Керуен басшысының керуен мен оның адамдарына билігі кеме капитанының билігімен бірдей абсолютті болар еді. Егер керуеннің иесі өзі керуенмен бірге саяхаттамаса, ол суперкарго жіберетін – келген кезде жүкті сатуға жауапты, бірақ жол жүру кезінде билігі жоқ адамды. Керуенде ақы төлеп саяхат жасайтын жолаушылар да болуы мүмкін, олар түйенің үстінде отырып, жаяу жүруді кезектестіретін.
A caravan could consist of 150 or so camels (8 or more files), with a camel puller for each file. Besides the camel pullers the caravan would also include a xiansheng (先生, literally, "Sir", "Mister") (typically, an older man with a long experience as a camel puller, now playing the role of a general manager), one or two cooks, and the caravan master, whose authority over the caravan and its people was as absolute as that of a captain on a ship. If the owner of the caravan did not travel with the caravan himself, he would send along a supercargo — the person who will take care of the disposal of the freight upon arrival, but had no authority during the journey. The caravan could carry a number of paying passengers as well, who would alternate between riding on top of a camel load and walking.
Жүк
Карауандармен тасылатын жүктің ішінде жүн, мақта, шай және Синьцзян мен Моңғолияда сатылатын түрлі-түрлі өнімдер болар еді. Опиумды да тасыды, көбінесе қыс айларында (жазғы ыстықта опиумның иісімен оңай танылып қалатындықтан), кішкентай, құпия кербуендер арқылы. Ерекше жүктердің қатарында Хотаннан әкелінген жаде, қытай медицинасында бағалы саналатын бұғы мүйізі, тіпті Синьцзянда қайтыс болған Шанси керуеніндегі адамдар мен саудагерлердің денелері де болуы мүмкін. Соңғы жағдайда, денелер алдымен Гученгте жеңіл табындарға салып "уақытша" жерленген, ал үш жылдай жерде жатқаннан кейін еті көбінесе "жойылған" кезде саудагерлер одағы арнайы кербуенмен денелерді шығысқа жіберіп тұратын. Мұндай "өлген жолаушылар" үшін жүктің ерекшелігіне байланысты, тасымалдау құны жоғары болды. Түйелер тарихи түрде заңды тауарлармен қатар заңсыз есірткі тасымалына қолданылып келген. Кейбір жерлерде түйе етіне тыйым салынғандықтан, түйелердің өзі де контрабанда арқылы тасымалданады. Үндістанда діни құрбандықтар мен жалпы сою түйе контрабандасын қоздырды.
Typical cargo carried by the caravans were commodities such as wool, cotton fabrics, or tea, as well as miscellaneous manufactured goods for sale in Xinjiang and Mongolia. Opium was carried as well, typically by smaller, surreptitious, caravans, usually in winter (since in the hot weather opium would be too easily detected by the smell). More exotic loads could include jade from Khotan, elk antlers prized in Chinese medicine, or even dead bodies of the Shanxi caravan men and traders, who happened to die while in Xinjiang. In the latter case, the bodies had been first "temporarily" buried in Gucheng in light weight coffins, and when, after three or so years in the grave the flesh had been mostly "consumed away", the merchant guild sent the bodies to the east by a special caravan. Due to the special nature of the load, higher freight rate was charged for such "dead passengers". Camels have been historically used to traffic illicit drugs among their legal trade goods. With camel meat being illegal in some places, Camels themselves are smuggled. In India, ritual sacrifice and common slaughter has fueled camel smuggling.
Жылдамдық
Латтимордың күнделігіне сәйкес, Ішкі Моңғолиядағы керуендер әрқашан белгілі бір кестеге сәйкес жүрмейтін. Керуендер ауа райына, жергілікті жағдайларға және демалыс қажеттілігіне қарай күндіз де, түнде де саяхаттап немесе кемде отыратын. Керуен адамдардың жүріс жылдамдығымен қозылғандықтан, бір күнде (бір "кезең") жүрілген қашықтық әдетте жол мен ауа райына, сондай-ақ су көздері арасындағы қашықтыққа байланысты болды. Жаман ауа райының салдарынан кейде бірнеше күн кемде тоқталып, алға жылжу мүмкін болмайтын. Латтимордың есебуынша, Хоххоттан Гученгке бір бағытты сапар үштен сегіз айға дейін созылуы мүмкін еді. Алашхан моңғолдарына тиесілі кіші керуендер (Ішкі Моңғолияның ең батыс бөлігі) және Женфаннан келген ханьқытайлармен жұмыс істейтін олар, әдеттегі ханьқытай және хуэй керуендеріне қарағанда ұзақ жол жүре алатын (соның салдарынан, қашықтықты жылдамрақ басып өтетін), себебі моңғолдар үлкен үйірінен әрбір саяхат үшін таңдап алынған "жаңа" түйелерді пайдаланатын, әр адамға мінуге түйе берілетін және жүктер "стандартты" керуендерге қарағанда әлдеқайда жеңіл болатын (сирек жағдайда ғана). Мұндай түйе керуендері туралы Питер Флеминг пен Элла Майлларттың 1930 жылдардың ортасында Гоби шөлінде жасаған саяхатындағы естеліктерінде айтылған.
According to Lattimore's diary, caravan travel in Inner Mongolia did not always follow a regular schedule. Caravans traveled or camped at any time of day or night, depending on weather, local conditions, and the need for rest. Since the caravan traveled at the walking speed of the men, the distance made in a day (a "stage") was usually between , depending on road and weather conditions, and distances between water sources. On occasions several days were spent in a camp without going forward, due to bad weather. A one way trip from Hohhot to Gucheng ( by Lattimore's reckoning) could take anything from three to eight months. Smaller caravans owned by Mongols of the Alashan (the westernmost Inner Mongolia) and manned by Han Chinese from Zhenfan, were able to make longer marches (and, thus, cover longer distances faster) than the typical Han Chinese or Hui caravans, because the Mongols were able to always use "fresh" camels (picked from their large herd for just a single journey), every man was provided with a camel to ride, and loads were much lighter than in the "standard" caravans (rarely exceeding These caravans would typically travel by day, from sunrise to sunset. Such a camel train is described in the accounts of the journey made by Peter Fleming and Ella Maillart in the Gobi Desert in the mid 1930s.
Логистика
Арабалар ұзақ сапар шегіп жүрген жол бойында "қараван-сарай" деп аталатын қонақ үйлер орналасқан. Бұл жол бойындағы қонақүйлер Жібек жолы мен Патшалық жолы сияқты сауда жолдарымен жүретін саяхатшыларға қызмет көрсетті. Мұндай ұзақ сауда жолдары жиі шөл даланың қатал аймақтары арқылы өтетіндіктен, саудагерлер мен саяхатшыларға қажетті жабдықтарды және көмек көрсету үшін қараван-сарайларсыз сәтті және тиімді сапар жүру мүмкін емес еді. Түйелер ұзақ сапарлар арасында кем дегенде екі ай бойы сауығып, қалпына келуі керек еді. Бұл үшін ең жақсы уақыт маусым мен шілде айлары болды, бұл кезде түйелер шашын түсіріп, жайылымның ең жақсысы болады. Сондықтан ең жақсы тәжірибе - қараванның тамыз айында, жайылым аяқталғаннан кейін ғана Хохоттан кетуі; Гученгке жеткенде, әлсіз түйелер келесі жазға дейін сол жерде қалуы мүмкін, қыста қандай өсімдік болса да жайылады, ал күштілері, бірнеше апта бойы дәнді диетамен қалпына келгеннен кейін (дән Шыңжаңда шығыс Қытайға қарағанда арзан), қыстың соңы / көктемнің басында қайта жіберіледі, жем-шөп үшін көп дән алып, келесі жайылым маусымынан бұрын Хохотқа қайта оралады. Ал, керісінше, адам Хохоттан көктемде кетіп, жазғы жайылымдық маусымын Шыңжаңда өткізе алады, ал сол жылдың күзінде қайтып келеді. Қалай болғанда да, қараванды адамдар мен олардың ең жақсы түйелері бір жылдың ішінде толық саяхат жасауға мүмкіндік алады. Алайда мұндай кемелді жоспар әрқашан мүмкін емес еді, сондықтан тамыз айында Хохоттан жіберілген қараван келесі жайылым маусымына дейін және одан кейін жолдың екінші шетінде қалып, бір жарым жылдан кейін Хохотқа оралатын. Түйелер жаз айларында шашын түсіретіндіктен, түйе иелері жазғы жайылым (және түсіру маусымы) кезінде жануарларының түсірген бірнеше фунт шашын жинаудан қосымша табыс алатын; Солтүстік Қытайда түйе шашымен сауда 1880 жылдары басталды. Кейіннен қараваншылар жеңіліс тапқан ақ рустардан (орыс азаматтық соғысынан кейін Шыңжаңға жер аударылған) тоқу өнерін үйренді және олар жасаған бұйымдар түйе қаравандарымен шығыс Қытайға жеткізілді. Түйелердің төгілген немесе олардан жиналған түктері түйе иелерінің меншігі болып саналса да, қараван жұмысшылары кейбір түктерді өздері үшін (негізінен шұлық) немесе сату үшін тоқу үшін пайдалануға құқылы болды. 1926 жылы Латтимор түйе тартқыштарын "жолда тоқуды" байқады; егер олардың жіптері түсіп қалса, олар жетекшілік ететін топтың бірінші түйесіне барып, мойнынан біршама шашты алып, оны алақанына оратып, ұзақ жіптің басына қояды; оған салмақ қосылып, оны иіруді бастау үшін бұралып, адам жіпке жеткілікті жіп иілгенше жүнді тамақтандыруды жалғастырды.
Inns called caravanserai were spread along the route of a long caravan journey. These roadside inns specialized in catering to travelers along established trade routes, such as the Silk Road and the Royal Road. Because such long trade routes often passed through inhospitable desert regions, journeys would be impossible to complete successfully and profitably without caravanserai to provide necessary supplies and assistance to merchants and travelers. It was necessary for camels to spend at least two months between long journeys to recuperate, and the best time for that recuperation was in June–July, when camels shed their hair and the grazing is best. Therefore, the best practice was for a caravan to leave Hohhot in August, just after the grazing season; upon reaching Gucheng, weaker camels could stay there until the next summer by grazing whatever vegetation is available in winter, while the stronger ones, after a few weeks of recovery on a grain diet (grain being cheaper in Xinjiang than in eastern China), would be sent back in late winter/early spring, taking along plenty of grain for fodder, and returning to Hohhot before the next grazing season. Vice versa, one could leave Hohhot in the spring, spend the summer grazing season in Xinjiang, and come back in the late fall of the same year. Either way, it would be possible for the caravan people and their best camels to make a full round trip within a year. However, such perfect scheduling was not always possible, and it was often the case that a caravan sent out from Hohhot in August would end up staying on the other end of the route until and through the next grazing season, coming back to Hohhot about a year and a half after its departure. Since camels moult in the summer, camel owners received additional income from collecting several pounds of hair their animals dropped during the summer grazing (and shedding season); in northern China, the camel hair trade started around the 1880s. Later, caravan men learned the art of knitting and crocheting from the defeated White Russians (in exile in Xinjiang after the Russian Civil War) and the items they had made were transported to eastern China by camel caravan. Although the hair shed by the camels or picked from them was of course considered the property of the camel owners, caravan workers were entitled to make use of some hair for making knitwear for themselves (mostly socks) or for sale. Lattimore in 1926 observed camel pullers "knitting on the march; if they ran out of yarn, they would reach back to the first camel of the file they were leading, pluck a handful of hair from the neck, and roll it in their palms into the beginning of a length of yarn; a weight was attached to this, and given a twist to start it spinning, and the man went on feeding wool into the thread until he had spun enough yarn to continue his knitting".
Мәдени бірлестіктер
"In the Desert" ("Верблюды", сөзбе-сөз "Түйелер") - Дональд Сванн орындаған "дәстүрлі орыс" ән. Ол әр тармақтың соңында ағылшын тілінде аудармасын береді. Ән өте қайталанады ("Тағы бір түйе жақындап келеді"), сондықтан аударма көбінесе қажетсіз, "түйелердің бүкіл керуені жақындап келеді". Фриц Мюльенвег 1950 жылы In geheimer Mission durch die Wüste Gobi (ағылшын тілінде Big Tiger and Compass Mountain) атты кітап жазды. Кейіннен ол қысқартылып, ағылшын тіліне Big Tiger and Christian деген атпен аударылды. Кітап Гоби шөлін кесіп өтетін екі ұлдың басынан өткен оқиғаларды баяндайды.
"In the Desert" ("Верблюды", literally 'Camels') is a "traditional Russian" song, performed by Donald Swann. He provides an English language translation after every line. The song is extremely repetitive ("Another camel is approaching"), rendering the translation largely redundant, "a whole caravan of camels is approaching". Fritz Mühlenweg wrote a book called In geheimer Mission durch die Wüste Gobi (part one in English Big Tiger and Compass Mountain), published in 1950. It was later shortened and translated into English under the title Big Tiger and Christian; it concerns the adventures of two boys who cross the Gobi Desert.