Кіріспе

10 ғасырдағы еврей философиясы мәтіні

"Ықылас және Нанымдар кітабы" (كتاب الأمانات والاعتقادات) – Саадия Гаонның (933 жылы аяқталған) еңбегі. Бұл яһуди дінінің догмаларының алғашқы жүйеленген тұжырымы және философиялық негізі болып табылады. Алғашқы нұсқасы еврей әріптерімен жазылған еврей-араб тілінде, Торадан алынған цитаталармен бірге жазылған. Еврей тіліне алғашқы аудармасын 1186 жылы Иуда бен Саул ибн Тиббон жасаған, ол "Эмунот ве Деот" ("אמונות ודעות" – Нанымдар мен пікірлер) деп аталды. Сэмюэл Розенблатттың ағылшыл тіліне толық аудармасы 1948 жылы жарық көрді. Кітап кіріспемен басталады және он тараудан тұрады; 933 жылы аяқталған.

Премьера және кіріспе

Бұл еңбек негізінен ауызша заңды (Мишна мен Талмудты) қабылдамайтын қараиттік иудаизмнің көзқарастарына қарсы раввиндік иудаизмді қорғау мақсатында жазылды. Саадия егжей-тегжейлі кіріспесінде оны жазуға себеп болған жағдайларды айтады. Өзінің замандастары арасында діни мәселелердегі жағдайдың шатасуын, яһуди дінін ұстанатындардың арасында ақылсыз сенім мен түсініксіз көзқарастардың кең таралуын көріп, жүрегі ауырды. Ал сенімді жоққа шығарушылар өз қателіктерін мақтан тұтып, осының бәрі оны қынжырды. Адамдар күмән теңізіне батып, рухани қателік толқындарымен шайылып, оларға көмектесетін ешкім болмады. Сондықтан Саадия оларды қауіптен құтқаруды, сенімді нығайтуды және күмәнданушылардың қорқынышын сейілтуді өзінің міндеті деп сезінді. Сенімсіздік пен күмәннің себептерін және сенімнің мәнін жалпылама баяндағаннан кейін, Саадия білімнің үш табиғи көзін сипаттайды: сезімдердің қабылдауы, ақыл-ойының нұры және логикалық қажеттілік. Сонымен қатар, Құдайдан қорқатындарға тән білімнің төртінші көзі – Киелі кітаптардағы «шынайы аян» бар екенін айтады. Ол, аяннан келген ілімдерге сену тәуелсіз білім іздеуге кедерлес емес екенін, бірақ діни мәселелердегі ой-қиялымыз Пайғамбарлардан жеткен ілімдердің рас екенін дәлелдеуге және философиялық зерттеулер арқылы аян ілімдеріне қарсы туындаған шабуылдарды жоққа шығаруға бағытталғанын көрсетеді.

i Әлемнің жаратылуы

Саадия әлемнің жаратылуы туралы ілімді қорғау үшін төрт дәлел келтіреді; олардың үшеуі Аристотель философиясының ықпалын көрсетеді, оны осы автордың басқа да жазбаларында кездестіруге болады. Оның логикалық дәлелдемелері әлемнің жоқтан жаратылғаны деген қорытындыға жеткізген соң, ол әлемнің пайда болуына қатысты он екі теорияны баяндап, оларды жоққа шығарады. Бірінші бөлімнің осы бөлігі Саадияның грек философтары туралы біліміне құнды түсінік береді, ол, әдетте, Аристотельді оқу арқылы алынған болуы мүмкін. Бөлімнің соңында Саадия еврейлердің жаратылыс іліміне қатысты айтылған кейбір қарсылықтарды, әсіресе уақыт және кеңістік ұғымдарынан туындағандарын жоққа шығарады.

ii Жаратушының бірлігі

Құдай туралы теорияны адам білімінің ең қарапайым сезімдік түйсіктерден бастап ең күрделі ұғымдарға дейін біртіндеп қалыптасатындығы туралы көзқарас дамыту арқылы баяндалады; сондықтан, барлық басқа білімнен күрделілігімен ерекшеленетін құдайлық идеяның өзі оның рас екендігінің дәлелі болып табылады. Құдайды Жаратушы ретінде қарастырғанда, Оның өмір, күш және білім сипаттары болуы қажет. Сол сияқты, Жаратушы туралы ұғым Құдайдың бірлігін көрсетеді. Саадия осы көзқарасқа үш тікелей және үш жанама дәлел келтіреді, соңғысы дуализмнің абсурдтығын көрсетуден тұрады. Апофатикалық теология және құдайлық қарапайымдық туралы қараңыз. Құдайдың абсолютті бірлігі туралы тезис христиандық Үштік туралы ілімді жоққа шығару арқылы бекітіледі, ол Саадияның пікірінше, Құдайдың бұрын аталған үш сипаты – өмір, күш және білімді дұрыс түсінбеуден туындайды. Үштік туралы догманы жоққа шығарумен байланысты Исаның тұлғасына қатысты әртүрлі теориялардың сипаттамасы христиандық даулар туралы нақты білімді көрсетеді. Яһудилік сенім принциптері: Құдайдың бірлігіне қараңыз. Құдайдың бірқұдайлық ұғымын оның толық тазалығымен түсінуге және Киелі кітаптардағы Құдайдың абсолютті идеясының руханилығына қатысты көрінетін қайшылықтарды жоюға мүмкіндік беру үшін Саадия осы мәселеге қатысты Киелі кітаптың барлық қиындықтарын түсіндіреді, он Аристотельдік санаттардың жүйесін қолданады, олардың ешқайсысын Құдайға қолдануға болмайды. Осы бөлімнің соңында автор Құдай туралы толық біліммен толы адам жанының Құдаймен байланысын терең діни сезіммен суреттейді.

iii Аян және өсиеттер

Мұсаның Таурат кітабында жазылған «құдайдың өсиеттері» (мицвоттар) Құдайдың рақымымен адам баласына ең жоғарғы бақытқа жетудің құралы ретінде берілген. Саадия Мутазиладан алған, бірақ негізінен еврей көзқарасына негізделген жіктеуге сәйкес, өсиеттер ақылға негізделген және уахиға (аянға) негізделген болып бөлінеді, бірақ тіпті соңғысын да көптеген мысалдар көрсеткендей, ақылмен түсіндіруге болады. Саадия «Барахима» (Брахмандар) индуистік сектасының пайғамбарларға адамзаттың мұқтажы жоқ деген пікіріне қарсы шығып, пайғамбарлық туралы еңбегімен және Пайғамбарларға жасалған қорғанысын ұсынады. Содан кейін Киелі кітаптың мазмұны мен Киелі кітаптағы дәстүрдің дұрыстығы туралы тезистер, Израильде ашылған Заңның жойылғаны туралы христиандық және исламдық көзқарастың толыққанды жоққа шығарылуы, сондай-ақ Хиви әл Балхидің Киелі кітаптардың құқықтығына қарсы келтірген шағымдарын талқылайды.

iv Еркін ерік: мойынсұнушылық пен мойынсұнбаушылық

Бұл бөлімнің негізі ерік бостандығы теориясы және оның Құдайдың құдіреті мен толық білімімен үйлесуі. Оның кіріспе бөлігінде Саадия адамды барлық жаратылыстың мақсаты деп қарастыратын антропоцентрикалық доктринаны ұсынады; ал соңында ол сегіз тақырып бойынша адамның іс-әрекеттерінің еркіндігіне қатысты күмәнді тудыруы мүмкін Киелі кітаптағы аяттарды түсіндіреді. Еврей ойлауындағы ерік бостандығы туралы көріңіз.

v Құрмет пен кемшілік

Адамдар өздерінің қасиеттері мен кемшіліктеріне, сондай-ақ діни және рухани бейімділіктеріне қарай он топқа бөлінеді. Саадия алғашқы екеуін – ізгілер мен зұлымдарды сипаттағанда, негізінен ізгілердің қасіреттері мен зұлымдардың сәттіліктері мәселесіне ден қояды, ал соңғы топты – тәубешілерді сипаттағанда, Киелі кітапқа сүйене отырып, тәубе, дұға және адамның имандылығының басқа да белгілері туралы толыққанды ой-пікірге келеді.

VI Жан мен өлім

Оның жан туралы көзқарасы алты басқа теорияға шолу жасаумен кіріспесін береді. Бұл тізім бұрын Аристотель және Псевдо Плутарх берген тізімдермен салыстыруға болады. Ол жан мен дене арасындағы қатынасты, олардың бірігу негізін, адам қызметіндегі өзара әрекеттестігін, олардың бірге өмір сүруін немесе өмір мерзімін, олардың ажырасуын немесе өлімін, сондай-ақ өлімнен кейінгі жанның жағдайын қарастырады. Бөлім метемпсихоз доктринасын жоққа шығарумен аяқталады.

vii Өлгендердің қайта тірілуі

Мұнда Саадия табиғат, ақыл және Киелі кітапқа сүйене отырып, өлгендердің қайта тірілуі туралы ілімге қарсы қойылған шағымдарды жоққа шығарады және дәстүрдегі дәлелдерді келтіреді. Одан кейін ол осы ілімге байланысты он мәселені талқылайды, олар "сол кездегі халық арасында басым болған көзқарастарды түсінуге көмектесетін қызықты мәселелер, және олардың ерекшелігіне қарамастан, тіпті Саадия сияқты адам да оларды елемеуге болмады" (Гуттманн).

VIII. Мәсіхтің құтқарылуы

Мәсіхтің құтқарылуына қатысты ілімдер негізінен Киелі кітап пен Талмудтағы мәлімдемелерге сүйенеді, ал құтқарылудың нақты жылы Даниял кітабындағы белгілі бір өлеңдердің түсіндірілуі арқылы белгіленеді. Соңғы бөлімінде автор Мессиялық болжамдардың Екінші ғибадатхана дәуіріне қатысты деген пікірді жоққа шығарады, сондай-ақ Мәсіх туралы христиан дінінің тұжырымын да сынап көрсетеді.

IX Болашақ әлем

Саадия болашақ өмірдің сыйлықтарының ақылмен, Киелі кітаппен және дәстүрмен дәлелденгенін көрсетеді және осы мәселеге қатысты түрлі сұрақтарға жауап береді.

x Адептілік, ойлау және сенім

Қосымшада келтірілген этика жүйесі көбінесе өмірдің он үш түрлі нысанының сипаттамасы мен сынауға негізделген, ал Саадия оған ұсыныс береді, ақылға қонымды және ізгілікпен өмір сүруге қатысты кеңестерін қосады. Ол бес сезімнің әрқайсысында тек қана сезімдік түйсіктердің үйлесімді бірігуі пайдалы екенін де айтады, осылайша адам жанының қасиеттері мен құштарлықтарының үйлесімді үйлесіміне қаншалықты мұқтаж екенін көрсетеді. Ол кітабының мақсаты оқырмандарының жүректерін тазарту және оларды құрметке бөлеу екенін мәлімдейді.

Ибн Тиббон

Бұл еңбек бастапқыда араб тілінде жазылған болса да, оны раввин және дәрігер Юда бен Саул ибн Тиббон аударды, ол Юда Халевидің «Кузариін» де аударған. Бұл нұсқа алғаш рет 1562 жылы Константинопольде басылып, жиі қайта басылды, ал түпнұсқа араб әрпімен Самуэль Ландауэр (Лейден, 1880) тарапынан өңделді, сондай-ақ 1970 жылы Йосеф Кафих дайындаған тағы бір (жақсырақ) еврей-араб тіліндегі басылым жарық көрді.

Басқалар

Кітаптың тағы бір аудармасы, немесе дәлірек айтқанда, парафразы, авторлығы белгісіз, бірнеше қолжазбаларда сақталған (ең маңыздысы MS. Ватикан 266); осы аударманың үлкен бөліктерін Голланц өңдеген (; "Monatsschrift", xlvi. 536-мен салыстыр). Бұл Саадияның философиясын араб тілі білмейтін яһудилерге XII және XIII ғасырларда таныстырған басты құрал болды. Парафраз ерте ортағасырлық Ашкеназ хасидтерінің (18 ғасырдың хасидтік иудаизмімен шатастырмау керек) діни көзқарастарының қалыптасуына, Маймонидтар арасындағы пікір таластарына және ерте Кабалаға маңызды әрі ықпалды құжат болды. Оның тілі жоғары поэтикалық деңгейде. Қайта тірілу туралы жетінші бөлім екі нұсқада сақталған, олардың біріншісі, Ибн Тиббонның аудармасының негізі, Бахер "Steinschneider Festschrift" еңбегінде 98–112 беттерде жарияланған, ал екіншісі Ландауерге тиесілі. Бұл парафраз "Питрон Сефер ха Эмунот ве Херсав ха Бинот" деп аталады және Израиль ғылым академиясы мен гуманитарлық ғылымдар академиясы оны толыққанды жариялауды жоспарлап отыр.