Кіріспе
Экономикадағы этика теориясы
Әділ баға – экономикадағы этика теориясы, ол мәмілелердегі әділдік стандарттарын белгілеуге бағытталған. Бұл теорияның тамырлары ежелгі грек философиясына дейін жетеді, ал Томас Аквинский оны өтемақысыз несие беруге (пайыз алуға) қарсы аргументтер негізінде дамытты, онда кез келген пайыздық үстеме ақша беру өтемақысыз несие болып саналды. Осыдан шарттық қағида – laesio enormis пайда болды.
Әділсіз баға: алаяқтық түрі
Үлескерлікке қарсы дәлел – қарыз беруші ештеңе жасамай табыс табады, себебі ешқандай қарыз берілмейді, ақша ғана алмастырылады. Сонымен қатар, доллар тек долларға ғана әділ түрде айырбасталуы мүмкін, сондықтан одан артығын сұрау әділетсіз. Аквинальдық кейіннен өзінің дәлелін кеңейтіп, саудада жасалған кез келген әділетсіз табысқа қарсы шықты, бұл дәлелді Алтын Ережеге негіздеді. Христиан "өзгелерге өзің қалағандай жасайсың" деуі керек, яғни құндылықты құндылыққа айырбастауы тиіс. Аквиналықтың пікірінше, бағаны көтеру әдепсіздік, себебі белгілі бір сатып алушыға сатылатын затқа шұғыл қажеттілік болғанда және жергілікті жағдайларға байланысты оны жоғары баға төлеуге көндіруге болады: егер біреуге екінші біреудің иелігіндегі нәрсе үлкен көмек берсе, ал сатушы оны жоғалтудан зиян шекпесе, сатушы оны қымбатқа сатуға тиіс емес: себебі сатып алушыға тиесілі пайда сатушыдан емес, сатып алушының мұқтаж жағдайынан туындайды: ешкім өзіне тиесілі емес нәрсені сатуға құқылы емес. – Summa Theologiae, 2 2, с. 77, б. 1. Сондықтан Аквина табиғи апаттан кейін құрылыс материалдарының бағасын көтеру сияқты амалдарды айыптайды. Бұрынғы ғимараттардың қирауынан туындаған сұраныстың өсуі сатушының шығындарын арттырмайды, сондықтан сатып алушылардың төлемге дайындығының артуынан пайдалану – Аквиналықтың пікірінше, алаяқтықтың бір түрі. Аквиналық саудада алынған барлық пайда сатушының еңбегіне, емес, сатып алушының қажеттілігіне байланысты болуы керек деп сенді. Сондықтан ол бағаны реттеу және белгілі бір шекте ұстау шартымен қажетсіз сауда үшін де орташа пайданы кешірді: саудадан алынған пайданы қажетті немесе құрметті мақсатқа жұмсауға болады; және сауда заңды болады; егер адам саудадан алған орташа табысты үй шаруашылығын қамтамасыз ету үшін немесе мұқтаждарға көмектесу үшін қолданса.
If someone would be greatly helped by something belonging to someone else, and the seller not similarly harmed by losing it, the seller must not sell for a higher price: because the usefulness that goes to the buyer comes not from the seller, but from the buyer's needy condition: no one ought to sell something that doesn't belong to him. — Summa Theologiae, 2 2, q. 77, art. 1
Aquinas would therefore condemn practices such as raising the price of building supplies in the wake of a natural disaster. Increased demand caused by the destruction of existing buildings does not add to a seller's costs, so to take advantage of buyers' increased willingness to pay constituted a species of fraud in Aquinas's view. Aquinas believed all gains made in trade must relate to the labour exerted by the merchant, not to the need of the buyer. Hence, he condoned moderate gain as payment even for unnecessary trade, provided the price were regulated and kept within certain bounds:
there is no reason why gain [from trading] may not be directed to some necessary or even honourable end; and so trading will be rendered lawful; as when a man uses moderate gains acquired in trade for the support of his household, or even to help the needy
Доктринаның кейінгі қайта түсіндірулері
Аквиндік дәуірде өнімдердің көп бөлігін тікелей өндірушілер (яғни шаруалар мен қолөнершілер) сататын, ал жалақылы еңбек пен банк ісі жаңа ғана басталып келген еді. Саудагерлер мен несие берушілердің рөлі шектеулі болды. Кейінірек қалыптасқан Саламанка мектебінің пікірінше, әділ баға ортақ бағалау арқылы анықталады, ол сатушылар мен сатып алушылардың келіссөз жүргізу мүмкіндіктері сияқты түрлі жағдайларға байланысты нарықтық бағамен сәйкес келуі мүмкін, немесе мемлекеттік органдар белгілей алады. Капитализмнің өркендеуімен әділ баға туралы теория қолданыстан шығып, оның орнына Локк, Стюарт, Рикардо, Ибн Таймия және әсіресе Адам Смиттен бастау алған сұраныс пен ұсыныстың микроэкономикалық тұжырымдамасы енгізілді. Қазіргі заманғы экономикада өндіріс құралдарынан алынатын табысқа қатысты пайыз – ақшаны пайдалану құнды қызметі үшін төленетін ақы ретінде қарастырылады, бірақ көптеген банк жүйелері әлі де артық мөлшердегі пайыздық үстемелерге тыйым салады. Сонымен қатар, капитализмнің соңғы бірнеше ғасырдағы қарқынды дамуы кезінде әділ баға туралы теория, аштық жылдары бағаларын көтерген саудагерлерге қарсы халықтың наразылық акцияларын ақтау үшін қолданылды. Марксистік тарихшы Э. П. Томпсон өзінің «Англиялық халықтың 18 ғасырдағы моральдық экономикасы» атты мақаласында осы дәстүрдің жалғасып келе жатқанын көрсетті. Басқа тарихшылар мен әлеуметтанушылар да осы құбылысты көптеген басқа жағдайларда, соның ішінде 19 ғасырдағы континенттік Еуропадағы шаруалар көтерілістерінде және 20 ғасырдағы көптеген дамушы елдерде анықтады. Мысалы, саяси ғалым Джеймс Скотт «Кейсіншілердің моральдық экономикасы: Оңтүстік-Шығыс Азиядағы күнкөріс және көтеріліс» еңбегінде осы идеологияны билікке қарсы күресу құралы ретінде қалай пайдалануға болатынын көрсетті.
Үлкен жапырақ
Рим императорлық кодексі, Corpus Juris Civilis, алмасуға қатысушы тараптар бір-бірін алдауға құқылы екенін айтса да, егер келісімшарттың бір тарапқа елеулі зиян келтірген жағдайда оны жоюға болатыны туралы пікір қалыптасты: егер үлкен зиян (laesio enormis) болса. Яғни, егер келісім бір тараптың зиян шегуіне байланысты маңызды түрде теңгерімсіз болса, соттар оны күшіне енгірмейді және заңсыз байлықты жоюға құқылы болады. 19 ғасыр бойы Франция мен Германиядағы кодификациялар бұл қағиданы қабылдаудан бас тартты, ал ортақ құқық жүйелері келісімшарт бостандығы доктринасын кеңейтуге тырысты. Дегенмен, іс жүзінде, және 20-шы және 21-шы ғасырларда одан да көбірек, тұтынушылардың құқықтарын қорғау, жалдау шарты және еңбек құқығы салаларындағы заңдар алмасудың әділдігін қамтамасыз ету үшін заңмен реттелді. Белгілі бір шарттар міндетті болып табылады, ал басқалары әділетсіз деп танылды, және соттар барлық жағдайды ескере отырып, әділ шешім қабылдауға құқылы.