9-13 ғасырлардағы Аралы Корольдігі

Кіріспе

9-шы – 13-шы ғасырлардағы Британ аралдарындағы патшалық

Аралдар Корольдігі – 9-шыдан 13-шы ғасырларға дейін Мэн аралын, Гебрид аралдарын және Клайд аралдарын біріктірген скандинавиялық-гейлдік патшалық. Норвегиялықтар бұл аралдарды “Оңтүстік аралдар” (Suðreyjar) деп атаған, ал Оркни және Шетланд аралдарын “Солтүстік аралдар” (Norðreyjar) деп білген. Шотланд гаэлі тілінде бұл патшалық Rìoghachd nan Eilean деп танылады. Кейде бұл территория Манн және Аралдар Корольдігі деп аталады, бірақ бұл аталымды кейінгі билеушілердің бір бөлігі ғана қолданған. Тарихи мәліметтер толық емес, және патшалықтың өмір сүрген кезеңі үздіксіз болған жоқ. Кей уақыттарда билеушілер сыртқы билікке бағынбаған, бірақ көп бөлігінде Норвегия, Ирландия, Англия, Шотландия немесе Оркнидегі билеушілерге қарасты болған. Сонымен қатар, территорияның толығымен немесе бір бөлігі үшін талас болатын жағдайлар да кездескен. Аралдардың жалпы жер ауданы күрт өтеді және солтүстіктен оңтүстікке дейін созылып жатыр. Аймақта викингтердің ықпалы 8-ші ғасырдың соңында басталды, ал Уи Имайр әулетінің осы ерте кезеңде маңызды рөл атқарғаны сөзсіз, бірақ билеушілердің мерзімі мен егжей-тегжейлі мәліметтері 10-шы ғасырдың ортасына дейін нақты емес. Аралдар Корольдігі мен Ирландия билеушілері арасындағы қарым-қатынас және Норвегия коронасының (тікелей немесе Оркни графы арқылы) араласуы жиі қайталанып тұрды. Лакстаела сагасында 10-шы ғасырдың ортасына дейін немесе осы шамада Содордан Исландияға келген бірнеше адам туралы айтылады, бұл Содордың осы Suðreyjar екенін көрсетеді. 11-ші ғасырдың соңында Магнус Босаяқтың шапқыны нәтижесінде корольдік қысқа мерзімге Норвегияның тікелей билігіне көшті, бірақ Годред Крованның ұрпақтары тәуелсіздікті қалпына келтірді. Бұл Сомерледтің 1164 жылы қайтыс болуымен аяқталды, содан кейін корольдік екіге бөлінді. Бір ғасырдан кейін, 1266 жылғы Перт шартынан кейін аралдар Шотландия Корольдігінің құрамына кірді.

The Kingdom of the Isles was a Norse Gaelic kingdom comprising the Isle of Man, the Hebrides and the islands of the Clyde from the 9th to the 13th centuries AD. The islands were known to the Norsemen as the Suðreyjar, or "Southern Isles" as distinct from the Norðreyjar or Northern Isles of Orkney and Shetland. In Scottish Gaelic, the kingdom is known as Rìoghachd nan Eilean. The territory is sometimes called the Kingdom of Mann and the Isles, although only some of the later rulers claimed that title. The historical record is incomplete, and the kingdom was not a continuous entity throughout the entire period. At times the rulers were independent of external control, although for much of the period they had overlords in Norway, Ireland, England, Scotland or Orkney. At times there also appear to have been competing claims for all or parts of the territory. The islands have a total land area of over and extend for more than from north to south. Viking influence in the area began in the late 8th century, and whilst there is no doubt that the Uí Ímair dynasty played a prominent role in this early period, the records for the dates and details of the rulers are speculative until the mid 10th century. Hostility between the Kings of the Isles and the rulers of Ireland, and intervention by the crown of Norway (either directly or through their vassal the Earl of Orkney) were recurring themes. The Laxdaela Saga contains mention of several persons who are said to have come to Iceland from Sodor, which appears to be these Suðreyjar, before or around the middle of the 10th century. An invasion by Magnus Barefoot in the late 11th century resulted in a brief period of direct Norwegian rule over the kingdom, but soon the descendants of Godred Crovan re asserted a further period of largely independent overlordship. This came to an end with the emergence of Somerled, on whose death in 1164 the kingdom was split in two. Just over a century later, the islands became part of the Kingdom of Scotland, following the 1266 Treaty of Perth.

Гебридтер аралдарына викингтердің алғашқы шабуылдары

Викингтердің шабуылдарынан бұрын Оңтүстік Гебрид аралдары Галл патшалығының Даль Риата (немесе Дальриада) бөлігі болған. Даль Риатаның солтүстігіндегі Ішкі және Сыртқы Гебрид аралдары номиналды түрде пиктіктердің бақылауында болған, бірақ тарихи жазбалар аз. О Коррайннің (1998) сөзіне сүйенсек, "викингтердің аралдарды қашан және қалай басып алғаны белгісіз, тіпті белгілі болмайтын шығар", дегенмен 793 жылдан бастап Британ аралдарына жасалған викингтердің қайта-қайта шабуылдары тіркелген. 794 жылы "Британияның барлық аралдары" қиратылып, 802 және 806 жылдары Иона тоналған. Ирландия жылнамаларында Шотландияда орналасқан викингтердің әртүрлі басшылары туралы мәліметтер бар: 837 жылы Соксулфр, 845 жылы Тургезиус және 847 жылы Хакон. Ирландия жазбаларында скандинавтардың болуына қатысты тағы бір ерте сілтеме – бұл "Викинг Шотландиясының" патшасы, оның мұрагері Торир 848 жылы Ирландияға әскер жіберген. 9 ғасырда [[Norse Gaels]] (яғни "шетелдік гаелдер") туралы алғашқы мәліметтер пайда болды. Бұл термин кейінгі ғасырларда Скандинавия-кельт тегінің және/немесе мәдениетінің ұрпақтарын, Шотландияның оңтүстік-батысы, Солтүстік Англияның бір бөлігі және аралдарда үстемдік құрған тұлғаларды атау үшін қолданылды. Оркней сағасы бойынша, шамамен 872 жылы Харальд Пәліш біріккен Норвегияның патшасы болды және оның көптеген қарсыластары Шотландия аралдарына, соның ішінде батыс жағалаудағы Гебрид аралдары мен Солтүстік аралдарға қашты. Харальд жауларын қуды және 875 жылы Солтүстік аралдарды, ал он жылдан кейін Гебрид аралдарын өз патшалығына қосты. Келесі жылы Гебрид аралдарындағы жергілікті викинг басшылары көтеріліс жасады. Харальд оларды бағындыру үшін Кетилл Флатнозды жіберді, ол бұл жұмысты оңай атқарды, бірақ кейін өзін тәуелсіз "Аралдар патшасы" деп жариялады және осы атақты өмірінің соңына дейін сақтап қалды. Кетилл мұрагер қалдырмады және келесі төрт онжылдық туралы мәліметтер аз. Дегенмен, Вулф (2007) сагалардағы оның пайда болуын "аудандағы норвегиялық үстемдік құқығын заңдастыру үшін кейінірек жасалған оқиғаға ұқсас" деп санайды. Гофраид мак Фергусаның шығу тегімен де ұқсас мәселелер бар. Оның келбеті "14 ғасырдың Клан Дональд үгітшілерінің туындысы сияқты көрінеді" деген пікірлер айтылды.

Prior to the Viking incursions the southern Hebrides formed part of the Gaelic kingdom of Dál Riata (or Dalriada). North of Dál Riata, the Inner and Outer Hebrides were nominally under Pictish control although the historical record is sparse. According to Ó Corráin (1998) "when and how the Vikings conquered and occupied the Isles is unknown, perhaps unknowable", although from 793 onwards repeated raids by Vikings on the British Isles are recorded. "All the islands of Britain" were devastated in 794 with Iona being sacked in 802 and 806. Various named Viking leaders, who were probably based in Scotland, appear in the Irish annals: Soxulfr in 837, [[Turgesius in 845 and Hákon in 847. Another early reference to the Norse presence in the Irish records is that there was a king of "Viking Scotland" whose heir, Thórir, took an army to Ireland in 848. In the 9th century, the first references to the [[Norse Gaels (i. e., "foreign Gaels") appear. This term was variously used in succeeding centuries to refer to individuals of mixed Scandinavian–Celtic descent and/or culture who became dominant in southwest Scotland, parts of northern England and the isles. According to the Orkneyinga Saga, in about 872 Harald Fairhair became king of a united Norway and many of his opponents fled to the islands of Scotland including the Hebrides of the west coast, and the Northern Isles. Harald pursued his enemies and incorporated the Northern Isles into his kingdom in 875 and then, perhaps a little over a decade later, the Hebrides as well. The following year the local Viking chieftains of the Hebrides rebelled. Harald then sent Ketill Flatnose to subdue them, which he did quickly, but then he declared himself an independent "King of the Isles", a title he retained for the rest of his life.|group=Note Ketill is also sometimes equated with Caittil Find, a reported leader of the Gallgáedil fighting in Ireland in 857, although this connection is far from definite. Ketill left no successors and there is little record of the succeeding four decades. However, Woolf (2007) suggests that his appearance in the sagas "looks very much like a story created in later days to legitimise Norwegian claims to sovereignty in the region". There are similar problems with the provenance of Gofraid mac Fergusa, the supposed 9th century ruler of the Hebrides and ancestor of Clan Donald. It has been suggested that his appearance looks "very much like the product of fourteenth century propagandists from Clann Donald".

Үйі

870 жылы Думбартонды Амлаиб Конунг пен Имар қоршап алды, олар «солтүстік патшаларының екі патшасы» атанды. Келесі жылы олар көптеген тұтқындармен «Британиядан Дублинге» оралды. Сондықтан, скандинавиялық гегемония сол кезде Шотландияның батыс жағалауында маңызды болған болуы мүмкін. Амлаиб Конунг Ирландияның фрагментарлы жылнамаларында «Лохлайн корольінің ұлы» деп сипатталған, ал Ó Corráin (1998) Лохлайнның «Викинг Шотландиясы» екенін және осы кезеңде «Мэн» аралын да қамтитынын айтады, бұл Ұлыстар Корольдігінің ерте пайда болуын көрсетеді. Сол дереккөзde Амлаиб Конунг 872 жылы Лохлайнде викингтердің шабуылына ұшыраған әкесі Гофрейдке көмекке келгені де жазылған. Гофрейд 873 жылы қайтыс болды, ал оның орнына сол жылы қайтыс болған Имар қысқа мерзімге мұрагер болған болуы мүмкін. Амлаиб шамамен 874 жылы қайтыс болды. 878 жылы қайтыс болған пиктік король Аэд мак Синедаға арналған аза тұту жырлары Кинтир сол кезде оның патшалығынан шығып кеткен болуы мүмкін екенін көрсетеді. Нордтар 877 жылы Мэн аралын басып алған болуы мүмкін, ал 900 жылы олар оны міндетті түрде иеленген. 902 жылы викингтер Дублиннен он екі жылға дейін қуылды, ал бір жылдан кейін «Имардың немересі» Имар Шотландияның құрлықтағы Константин II әскерлерімен шайқаста қаза тапты. Алайда, бұл оқиғалар скандинавтар үшін шешуші сәт емес, кері шегіну болды. 914 жылғы Ольстер жылнамаларында Ман аралының жанындағы теңіз шайқасында Рагналл уа Имайрдың Баррид мак Оитирді жеңгені туралы жазылған. Х ғасырдың алғашқы төрт онжылдығы Гебрид аралдары үшін белгісіз кезең болып табылады. Амлаиб Куаран Солтүстік Англияның королі болды және, әйелдерінің кузені Амлаибтың Мэн королі ретіндегі орнын басты. Ол «көптеген аралдардың патшасы» ретінде танылды, бұл оның Мэн және Шотландияның Батыс аралдарының бірінші патшасы болған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Cath Ruis na Ríg Амлаиб Куаранды «Лохлайннің патшасы» деп атайды, бұл Лохлайн/Викинг Шотландиясы/Мэн және аралдардың бір-бірімен алмастырылатындығына қосымша дәлел келтіреді. Дегенмен, Барретт (2008) Лохлайн гипотезасын ол анықтаған төрт теорияның ең аз ықтималы деп санайды. Оның орнына Маккус мак Араилт, оның немере інісі келді. Кейін Маккустың ағасы Гофрейд мак Араилт оның орнын басады. Өмір бойында осы екі «Харальдтың ұлдары» Ирландияға қарсы кем дегенде екі ірі жорық ұйымдастырды, ал соңғысы 987 жылы «Мэн шайқасын» жеңіп шықты деп жазылған. Амлаиб Куаранның кейінгі ізгілігіне қарамастан, Айона 986 және 987 жылдары екі рет тоналды. Ольстер жылнамаларында жазылған бұл Мэн шайқасын Гофрейд пен «дандықтар» жеңген, бұл скандинавиялық Олаф Трюгвасонның басқаруымен тікелей Скандинавиядан келген күштер болуы мүмкін. Ольстер жылнамалары Гофрейдтың 989 жылы Далриадада қайтыс болғанын жазды, оны «Иннсе Галл патшасы» деп атады, бірақ бұл жаңа термин болған-болмағаны немесе бұрын Амлаиб Куаранның аралдық патшалығына қатысты қолданылғандығы белгісіз. Шотландияның батысындағы географиялық күрделілік және жазбалардың жетіспеуі осы патшалықтардың аумағы мен сипатын анықтауды қиындатады. Мысалы, «Альба патшаларының жылнамалары» 10-ғасырдың ортасынан 11-ғасырдың соңына дейін билік құрған патшалардың көпшілігі Ионада жерленгенін көрсетеді. Бұл Айона мен Мулл Шотландия Корольдігінің ішінде немесе оған жақын орналасқан дегенді білдіреді. Сонымен қатар, Иннисфалден жылнамаларындағы екі жазба Батыс аралдар сол кезде «патшалыққа немесе графтыққа» ұйымдастырылмаған, бірақ олар «еркін иеленушілер жиналыстарымен басқарылып, қоғамдық істерді басқару үшін үнемі заңгерлер сайлаған» дегенді көрсетеді.

In 870 Dumbarton was besieged by Amlaíb Conung and Ímar, "the two kings of the Northmen", who "returned to Dublin from Britain" the following year with numerous captives. It is therefore likely that Scandinavian hegemony was already significant on the western coasts of Scotland by then. Amlaíb Conung is described as the "son of the king of Lochlainn" in the Fragmentary Annals of Ireland and Ó Corráin (1998) argues that [[Lochlann "is Viking Scotland and probably includes Man" at this time suggesting an early date for an organised Kingdom of the Isles. In the same source Amlaíb Conung is also recorded as having gone to the aid of his father [[Gofraid of Lochlainn, who was under assault from Vikings in Lochlainn in about 872. Gofraidh died in 873 and may have been succeeded briefly by Ímar who also died that year. Amlaíb probably died in 874. A lament for Áed mac Cináeda, a Pictish king who died in 878, suggests Kintyre may have been lost to his kingdom at that time. The Norse may have taken the Isle of Man in 877 and they certainly held it by 900. In 902 the Vikings were expelled from Dublin for up to a dozen years, and a year later Ímar, the "grandson of Ímar" was killed in battle with the forces of Constantine II in mainland Scotland. However these events were setbacks for the Norse rather than a definitive moment. Internecine fighting is recorded in the Annals of Ulster of 914, which describe Ragnall ua Ímair's defeat of Bárid mac Oitir in a naval battle off the Isle of Man. The first four decades of the 10th century are an obscure period so far as the Hebrides are concerned.|group=Note Amlaíb Cuarán became King of Northumbria and probably succeeded his cousin Amlaíb as King of Mann. The former is recorded as being the Rex plurimarum insularum, suggesting he may have been the first King of both Mann and the Western Isles of Scotland. refn|Amlaíb Cuarán is also referred to in the Cath Ruis na Ríg as rí Lochlainne, i. e., "the king of Lochlainn", adding weight to the view that Lochlainn/Viking Scotland/Mann and the Isles are interchangeable. However, Barrett (2008) regards the Lochlainn hypothesis as one of the two "least probable" of the four he identifies. was succeeded by Maccus mac Arailt, who was probably his nephew. Maccus's brother Gofraid mac Arailt then succeeded him. During their lifetimes these two "sons of Harald" are known to have launched at least two major expeditions against Ireland, and the latter is recorded as having won "the battle of Man" in 987. Iona was sacked twice, in 986 and 987, Amlaíb Cuarán's later piety notwithstanding. This battle of Man, recorded by the Annals of Ulster, is said to have been won by Gofraid and "the Danes" – possibly forces directly from Scandinavia under the command of Olaf Tryggvason. The Annals of Ulster record Gofraid's death in Dalriada in 989, describing him as "king of Innse Gall" although it is not clear if this was a completely new term or had originally been used earlier, perhaps to refer to Amlaíb Cuarán's island kingdom. The complex geography of western Scotland and the lack of written records makes certainty about the extent and nature of these kingdoms hard to fathom. For example, the Chronicle of the Kings of Alba indicates that almost all these kings who reigned from the mid 10th to the late 11th century were buried on Iona. This may mean that Iona and Mull lay either within or close to the emerging Kingdom of Scotland. Furthermore, two records in the Annals of Innisfallen hint that the Western Isles may not have been "organised into a kingdom or earldom" at this time but rather that they were "ruled by assemblies of freeholders who regularly elected lawmen to preside over their public affairs".

Оркни графтары және Дублин патшалары

Бұл кезде «Оркнинга сагасы» тағы да солтүстік туралы негізгі ақпарат көзіне айналады. 990 жылы Оркни графы Сигурд Гебридтерді өз бақылауына алды және Гилли (Гебрид графы) деп аталатын графты басқаруға тағайындады. 1004 жылы аралдардың тәуелсіздігі Гофрайдтің ұлы Рагнал мак Гофрайдтың билігімен қайта орнатылды, ол сол жылы қайтыс болды. Олардың билігі бір-бірімен қабаттасқан болуы мүмкін, Гиллинің ықпалы солтүстікте, ал Рагналдың – оңтүстікте болды. Рагнал қайтыс болғаннан кейін Сигурд билікті қайтадан иеленді және Клонтарф шайқасында қаза тапқанға дейін билік етті. Содан кейін аралдарды Хакон Эрикссон билеген болуы мүмкін. Уэльс тіліндегі «Груфудд ваб Кенан» (Historia Grufudd vab Kenan) мәтінінде 1034 жылы қайтыс болған Амлайб мак Ситриук көптеген жерлердің патшасы болғаны айтылады. Олардың ішінде Мэн аралы, «Данияның көптеген басқа аралдары», Галлоуэй, Ринн және Англеси болды. Олаф – Уи Имайр әулетінен шыққан және сағаларда айтылатын норвегтердің билігімен оның билігін салыстыру қиын. Осы кезеңде скандинавиялық, норвегиялық Гейл және шотландтардың ықпалының өзгеруін көрсететін Берчанның болжамында Шотландия королі Малкольм II Айл мен Арранда белсенді болған болуы мүмкін деген сілтеме бар. Келесі билеуші – Сигурдтың ұлы Торфинн, ол шамамен 1035 жылы билікке келді және екі онжылдықтан кейін қайтыс болды. 1058 жылғы Тигернах жылнамасынан алынған мәліметтер аралдардың Норвегиямен тығыз одақтастығын көрсетеді: «Норвегия патшасының ұлы Оркни, Гебридтер және Дублиннің гайльдерімен бірге Англия патшалығын басып алу үшін флот басқарды, бірақ Құдай оған рұқсат бермеді». Бұл Норвегия монархы Магнус Харальдссон болды, ол Торфинннің өлімін Оркни мен Гебридтерде тікелей билік орнату үшін пайдаланған болуы мүмкін. Алайда, 11 ғасырдың ортасында Уи Имайр әулетінен шыққан Эхмарках мак Рагнайл Манн билеушісі болды. Ол 1036-1038 және 1046-1052 жылдары Дублин патшасы болды, сондай-ақ Галлоуэйдегі Ринн патшасы болуы мүмкін, бұл Мэн аралы мен Гебридтердің үстемдігі тағы да үзілгенін көрсетеді (бірақ ол Гебридтердің бір бөлігін немесе барлығын билеген болуы мүмкін). Содан кейін Лейнстер патшалығынан Муршад мак Диармата Манн мен Дублинді басқарды, одан кейін оның әкесі Диармит мак Майл на Мбо, Ирландияның жоғары патшасы, Манн мен аралдарды иеленді және 1072 жылы қайтыс болды. Годред Дублин патшасы Имар мак Араилттің ұлы немесе туысы болуы мүмкін, сонымен қатар Амлайб Куаранның ұрпағы болуы мүмкін. Ол 1066 жылы Стэмфорд Бридж шайқасында Харальд Хардрайдтың жеңілісінен аман қалды және Манға қашты. 1079 жылы ол Фингалдан аралды алуға қол жеткізгенге дейін одан аз мәлімет бар, мүмкін Батыс аралдардан келген әскерлердің көмегімен. Манн мен аралдардың көптеген келесі билеушілерінің атасы, ол сондай-ақ Дублин патшасы болды. О'Брайен әулетінің Манн аралының солтүстігіндегі аралдарда қаншалықты үстемдік құрғаны белгісіз, бірақ осы теңіздерде Ирландияның ықпалының өсуі Норвегиядан жылдам және шешуші жауапты тудырды. 1098 жылы Сантват аралында болған шайқас жоғары деңгейдегі саяси тұрақсыздықты көрсетеді. Бұл аралдың солтүстігіндегі адамдар мен ярал Оттар басқарған оңтүстік адамдары арасындағы ішкі жанжал болды.

At this point the Orkneyinga Saga once again becomes the main source of information about the north. In 990 Sigurd the Stout, Earl of Orkney took control of the Hebrides, and placed a [[earl called [[Gilli (Hebridean earl) in charge. By 1004 the isles' independence had been re asserted under Gofraid's son Ragnal mac Gofraid, who died in that year. It is possible their rule overlapped, with Gilli's zone of influence to the north and Ragnal's to the south. On Ragnal's death Sigurd re asserted control, which he held until his death at the Battle of Clontarf after which the islands may have been held by Hákon Eiríksson. According to the Welsh text Historia Grufudd vab Kenan [[Amlaíb mac Sitriuc is recorded as having been king of a wide variety of places on his death in 1034. These included the Isle of Man, "many of the other islands of Denmark", Galloway, the Rhinns, and Anglesey. Olaf was an Uí Ímair dynast and it is difficult to reconcile his rule with that of the Norwegians who apparently came before and after him according to the sagas. There is also an obscure reference in The Prophecy of Berchán hinting that King [[Malcolm II of Scotland of Scotland may have been active in Islay and Arran at about this time, emphasising the potentially fluid nature of Scandinavian, Norse Gael and Scots influence during this period. The next recorded ruler is Sigurd the Stout's son Thorfinn the Mighty, who took control circa 1035 until his own death some two decades later. The continuing close alliance of the Isles with Norway is suggested by a record from the Annals of Tigernach for the year 1058: "A fleet was led by the son of the king of Norway, with the Gaill of Orkney, the Hebrides and Dublin, to seize the kingdom of England, but God consented not to this". This monarch of Norway was Magnus Haraldsson, who may have used the death of Thorfinn as an excuse to exert direct rule of Orkney and the Hebrides. However, in the mid 11th century the Uí Ímair dynast Echmarcach mac Ragnaill is said to be the ruler of Mann. He was also King of Dublin from 1036 to 1038 and from 1046 to 1052 as well as possibly being the King of the Rhinns in Galloway, suggesting that the overlordship of the Isle of Man and the Hebrides were once again sundered (although it is possible he ruled over part or all of the Hebrides as well). Murchad mac Diarmata from the Kingdom of Leinster is then recorded as having control of Mann and Dublin followed by his father Diarmait mac Maíl na mBó, the High King of Ireland, who took possession of Mann and the Isles until his death in 1072. Godred may have been a son or nephew of Imar mac Arailt, King of Dublin and by extension a descendant of Amlaíb Cuarán. He was a survivor of Harald Hardraade's defeat at the Battle of Stamford Bridge in 1066 and fled from there to Man. Little is then heard of him until he succeeded in taking the island from Fingal in 1079, possibly with the help of troops from the Western Isles. The ancestor of many of the succeeding rulers of Mann and the Isles, he also became King of Dublin, It is not clear the extent to which [[O'Brien dynasty dominance was now asserted in the islands north of Man, but growing Irish influence in these seas brought a rapid and decisive response from Norway. A high level of political instability is suggested by the battle fought on the Isle of Man at Santwat in 1098. This was internal strife between the men of the north of the island under Jarl Óttar, and the southerners led by a man named MacManus or Macmaras.

Сомерл

Годредтің диктаторлық үлгісі оны арал тұрғындары арасында жақтырмас ете білді, ал одан кейін болған қақтығыстар Манн мен аралдардың біртұтас аумақ ретінде, бір билеушінің қол астында қалуының соңының бастамасы болды. Аралдардың қуатты барондары өркендеп келе жатқан, әсерлі тұлға – Аргилл лорды Сомерледпен құпия жоспарлар құра бастады. Сомерледтің тегі белгісіз, бірақ ол Олаф Қызылдың қызы және Годредтің жарты әпкесі Рагнхильдисқа үйленгені мәлім. Сомерлед Олафқа солтүстік Гебридтердегі Оркней графының билігін қайтарып алуға көмектескен болуы мүмкін, олардың ықпалы Судрейлерге қайта оралды. Сомерледтің халыққа танымал болуы оның Рагнхильдистен туған ұлы Дубгалл мак Сомерлейді «Оттардың ұлы Торфинн» арқылы аралдарда (Маннан басқа) болашақ Аралдар патшасы деп жариялауға әкелді. Годред мұны естіген соң 1156 жылы Эпифания шайқасында Сомерледтің әскерімен шайқасты. Жеңімпаз анықталмады, бірақ Годред Ман, солтүстік Ішкі Гебридтер мен Сыртқы Гебридтерді билей беруіне келісім жасалды, ал Сомерледтің кіші ұлдары атақты түрде оңтүстік Ішкі Гебридтер, Кинтайр және Клайд аралдарын әкесінің қадағалауымен басқаратын болды. Екі жылдан кейін Сомерледтің Мэн аралына шабуылы Годредтің Норвегияға қашуына себеп болды, осылайша Сомерледтің бүкіл патшалықтың сөзсіз билеушісі болуына жол ашты. Гебридтерді Кеттилл Флатназдың заманынан бері қашықтан басқару қиын болды, тіпті Магнус Барелегстің тұсында да де-факто билік теңіз арқылы номиналды басқарудың орнына жергілікті билеушілердің қолында болды. Сомерледтің өкіметінің заңдылығы туралы пікірталас болды. Оның Гофрайд мак Фергусадан тарағаны туралы мәлімдемелер «гейлдік дәстүрде сақталған және қазіргі ғалымдар тарапынан кеңінен мойындалған» делінеді. Сомерлед 1164 жылы Шотландияға шабуыл жасағанда, Ренфрю маңындағы лагерінде қаза тапқан болуы мүмкін. Осы кезде Годред 1158 жылға дейінгі өзінің иелігіндегі жерлерін қайта иеленді, ал оңтүстік аралдар бұрын келісілгендей Сомерледтің ұлдарына бөлінді: Дубгалл Мулл, Колл, Тири және Юраны алды; Ислей мен Кинтайр Рагналл мак Сомхоульге; Бют Аунгас мак Сомхоульге, ал Арран, мүмкін, олар екеуінің арасында бөлінді. Дугалл мен Рагналл кем дегенде «Аралдардың патшалары» деп аталды. Алайда, олардың ұрпақтары бұл атақты алған жоқ сияқты, ал «Мэн және Судрейлер жылнамасы» Сомерледтің Рагнхильдисқа үйленуі «Аралдар патшалығының құлауына себеп болды» деп ренжігенін жеткізді.

Godred's dictatorial style appears to have made him very unpopular with the Islesmen, and the ensuing conflicts were the beginning of the end for Mann and the Isles as a coherent territory under the rule of a single magnate. The powerful barons of the isles began plotting with an emerging and forceful figure – Somerled, Lord of Argyll. Somerled's parental origins are obscure, but it is known that he had married Ragnhildis , daughter of Olave the Red and Godred's half sister. It is possible that Somerled first found favour with Olave by helping him wrest control of the northern Hebrides from the Earls of Orkney, whose influence had once more spread into the Sudreys. Somerled's popularity led to his son with Ragnhildis, [[Dubgall mac Somairle, being heralded throughout the Isles (save Man itself) as a future King of the Isles by "Thorfinn, son of Ottar". When Godred heard of this he engaged Somerled's forces in the naval Battle of Epiphany in 1156. There was no clear victor, but it was subsequently agreed that Godred would remain the ruler of Man, the northern Inner Hebrides and the Outer Hebrides, whilst Somerled's young sons would nominally control the southern Inner Hebrides, Kintyre and the islands of the Clyde under their father's supervision. Two years later Somerled's invasion of the Isle of Man caused Godred to flee to Norway, leaving the former as undisputed ruler of the entire realm. The Hebrides had been difficult to control from a distance since the days of Ketill Flatnose, and even in the time of Magnus Barelegs it is likely that de facto control was that of local rulers rather than nominal governance from over the seas. There has been some debate about the source of legitimacy Somerled used. It has been suggested that claims of his descent from Gofraid mac Fergusa are "preserved in Gaelic tradition and accepted as broadly authentic by modern scholars". Somerled met his death in 1164, possibly assassinated in his tent as he camped near Renfrew during an invasion of the Scottish mainland. At this point Godred re took possession of his pre 1158 territories and the southern isles were distributed amongst Somerled's sons as previously agreed: Dubgall received Mull, Coll, Tiree and Jura; Islay and Kintyre went to [[Raghnall mac Somhairle; Bute to [[Aonghas mac Somhairle, with Arran possibly divided between him and Reginald. Dugall and Raghnall at least were styled "Kings of the Isles". However, their descendants do not seem to have held this title and The Chronicle of Man and the Sudreys lamented that Somerled's marriage to Ragnhildis "was the cause of the ruin of the whole kingdom of the Isles".

Патшалық бөлініп кетті

Сомерледтің ұрпақтары ақырында Аралдардың иелері ретінде белгілі болды, Дубгаллдан Макдугалл руы, ал Рагналлдан Дональд руы мен Макруари руы тарады. 1210 жылы Аунгас пен оның үш ұлы Скай аралында қаза тапты. Теория бойынша Сомерледтің және оның ұрпақтарының аралдық территориялары Норвегияға, ал құрлықтағылары Альба Корольдігіне бағынышты болды. Дегенмен, Сомерледтің өмірінде де, одан кейін де шотланд монархтары оның және оның ұрпақтарының иелігіндегі аралдарды бақылауға тырысты. Дипломатия көп нәтиже бермегендіктен, 1249 жылы Александр II Клайд фиордысынан шыққан үлкен флотқа жеке басшылық етіп, Керрера аралының жағасында тоқтады. Александр ауырып, сол жерде қайтыс болды, бірақ оның мұрагері Александр III оның ісін жалғастырды. Бұл стратегия ақырында Норвегия королі Хакон Хаконарсонның басып кіруіне әкелді. Ларгс шайқасының нәтижесі шешілмей қалғаннан кейін Хакон Оркниге қайтты, ол 1263 жылдың желтоқсанында қайтыс болды, өлім төсегінде сагалар оқылып оған көңіл көтерілді. Бұл сәтсіз жорықтан кейін, 1266 жылғы Перт шартының нәтижесінде Гебрид аралдары мен Ман және норвегиялық тәждің «ондағы ежелгі құқықтары» Шотландия Корольдігіне өткізілді. Манда, 1164 жылы қысқа мерзімге билік құрған узурпатор ағасы Рагналдыны жеңген Қара Годред Ман және Солтүстік аралдардың патшалығын қайта қалпына келтірді. 1187 жылы қайтыс болғаннан кейін патшалық оның таңдаған мұрагері Олаф Қараға (Рагналлдың жартылай інісі) емес, үлкен ұлы Рагналл мак Гофрайдке өтті, ол Льюис аралдарының билеушісі болды. 1228 жылы Олаф Тинвальдта Рагналлмен шайқасты, нәтижесінде соңғысы қаза тапты. 1237 жылдың 21 мамырында Олаф Сент-Патрик аралында қайтыс болды, оның орнына үш ұлы патшалық құрды: Харальд (1237–1248), Рагнвальд (1249) және Магнус (1252–1265). Магнус Олафсон Манды билеген соңғы скандинав патшасы болды, ол қайтыс болғаннан кейін Шотландия Корольдігіне қосылды.

Скандинавтар заманындағы өмір

Жазбаша деректер сияқты, осы кезеңдегі археологиялық мәліметтер де көп емес, халықтың күнделікті өмірі туралы білім де жеткіліксіз. Гебрид аралдары Оунселанд жүйесі бойынша салық салынатыны белгілі, ал Борнайс аймағынан алынған мәліметтер ондағы қоныс салушылар Солтүстік аралдардағы ұқсас мәртебедегі отбасылардан гөрі, ыңғайлырақ саяси режимге байланысты, байырақ болуы мүмкін екенін көрсетеді. Кейінірек Гебрид аралдары Льюис, Харрис және Скайдан сегіз өкілді, ал Оңтүстік Гебрид аралдарынан тағы сегіз өкілді Мэн аралындағы Тинвальд парламентіне жіберді. Колонсей және Оронсей аралдарында маңызды, христиандыққа дейінгі скандинавиялық жерлеу орындары табылды. 1838 жылы Айл аймағында ирланд және Рингерике викинг өнерімен безендірілген 11 ғасырлық крест тақташасы табылған. Рубха ан Дунэйн, қазір Скайдағы Куиллин төбелерінің оңтүстігіндегі адам тұрмайтын түбек, кішкентай Лох-на-Айрде көліне ие, ол қысқа жасанды канал арқылы теңізбен байланысты. Бұл көл викинг дәуірінен бастап, кейіннен шотланд кландары билігінің кезеңіне дейін көптеген ғасырлар бойы теңіз шаруашылығы үшін маңызды орын болды. Мұнда тастан салынған кемежай және су деңгейін тұрақты ұстау жүйесі бар. Сол жерде табылған қайық ағаштары 12 ғасырға жатады. Шотландияның батыс жағалауында Барра, Инчмарнок және Айонада христиандық ескерткіштерінде үш руна тасы ғана белгілі. Скандинавиялық билік орнаған кезеңде Оңтүстік Гебрид аралдарында гаэль тілі сөйленіп келген, бірақ жер аттарының мәліметтері оның төмен мәртебелі екенін көрсетеді. Скандинавиялық биліктен бұрынғы атаулардың жойылуы дерлік толық. Солтүстік пиктік керамикасы мен ерте викинг кезеңінің керамикасы арасында стильде үлкен айырмашылық жоқ. Осыған ұқсас белгілердің болуы кейінірек жасалған ыдыстарды Ирландияға қоныс аударған скандинавиялықтар немесе ирланд құлдары жасаған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Клайд фиордында Арран аймағында скандинавиялық жерлеулер табылды, бірақ Бут аймағында табылған жоқ, ал жер аттарының мәліметтері Гебрид аралдарына қарағанда әлдеқайда нашар дамыған қоныстану үлгісін көрсетеді. Мэн аралында көптеген Мэнкс руна тастары мен скандинавиялық текті жер аттары бар. Бастапқыда пұтқа табынушылық мәдениет болған, скандинавиялық дәуірде христиан дінінің аралдарға қайта оралуы туралы толыққанды ақпарат жоқ, бірақ қазіргі Содор және Мэн епархиясы ғасырлар бойы сақталған ескі атауын сақтап қалды.

As with written records, the archaeological evidence for this period is not extensive, and knowledge of the daily lives of the population is lacking. It is known that the Hebrides were taxed using the Ounceland system and evidence from Bornais suggests that settlers there may have been more prosperous than families of a similar status in the Northern Isles, possibly owing to a more relaxed political regime. Latterly, the Hebrides sent eight representatives from Lewis, Harris and Skye and another eight from the southern Hebrides to the Tynwald parliament on Man. Colonsay and Oronsay have produced important pagan Norse burial grounds. An 11th century cross slab decorated with Irish and Ringerike Viking art found on Islay was found in 1838. Rubha an Dùnain, today an uninhabited peninsula to the south of the Cuillin hills on Skye, contains the small Loch na h Airde, which is connected to the sea by a short artificial canal. This loch was an important site for maritime activity for many centuries, spanning the Viking and later periods of Scottish clan rule. There is a stone built quay and a system to maintain constant water levels. Boat timbers discovered there have been dated to the 12th century. Only three rune stones are known from the west coast of Scotland, on Christian memorials found on Barra, Inchmarnock and Iona. Gaelic continued to exist as a spoken language in the southern Hebrides throughout the Norse settlement period, but place name evidence suggests it had a lowly status. The obliteration of pre Norse names is almost total. There is little continuity of style between Pictish pottery in the north and that of the early Viking period. The similarities that do exist suggests the later pots may have been made by Norse who had settled in Ireland, or by Irish slaves. In the Firth of Clyde, Norse burials have been found on Arran, although not on Bute, and place name evidence suggests a settlement pattern that was much less well developed than in the Hebrides. There are numerous Manx Runestones and place names of Norse origin on the Isle of Man. Initially a pagan culture, detailed information about the return of the Christian religion to the islands during the Norse era is elusive, although the modern day Diocese of Sodor and Man retains the centuries old name.