Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Итальяндық аудармашы және астролог (шамамен 1114–1187 ж.)
Italian translator and astrologer (c. 1114–1187)
Кремоналық Жерар (лат. Gerardus Cremonensis; шамамен 1114 – 1187) – араб тілінен латын тіліне ғылыми кітаптарды аударған итальяндық аудармашы. Ол Кастилия Корольдігіндегі Толедо қаласында жұмыс істеді және Толедо кітапханаларынан араб кітаптарын алды. Кейбір кітаптар бастапқыда грек тілінде жазылған және сол кезде Византиялық Константинополь мен Грецияда кеңінен танымал болғанымен, Батыс Еуропада грек немесе латын тілінде қолжетімді болмады. Кремоналық Жерар – Толедо аудармашылар мектебінің ең маңызды аудармашысы. Ол арабтар мен ежелгі гректердің астрономия, медицина және басқа ғылымдардағы білімдерін латын тіліне аудару арқылы XII ғасырда Батыс ортағасырлық Еуропаны қайта жандандырды. Жерардың ең белгілі аудармаларының бірі – Птолемейдің "Алмагест" еңбегі. Қызығы, араб тілінен латын тіліне аударған екі Жерар Кремоналық болған. Біріншісі 12 ғасырда белсенділік танытып, астрономия және басқа ғылыми еңбектерге ден қойса, екіншісі 13 ғасырда медициналық еңбектерге назар аударды.
Gerard of Cremona (Latin: Gerardus Cremonensis; c. 1114 – 1187) was an Italian translator of scientific books from Arabic into Latin. He worked in Toledo, Kingdom of Castile and obtained the Arabic books in the libraries at Toledo. Some of the books had been originally written in Greek and, although well known in Byzantine Constantinople and Greece at the time, were unavailable in Greek or Latin in Western Europe. Gerard of Cremona is the most important translator among the Toledo School of Translators who invigorated Western medieval Europe in the twelfth century by transmitting the Arabs' and ancient Greeks' knowledge in astronomy, medicine and other sciences, by making the knowledge available in Latin. One of Gerard's most famous translations is of Ptolemy's Almagest from Arabic texts found in Toledo. Confusingly, there appear to have been two translators of Arabic text into Latin known as Gerard of Cremona. The first was active in the 12th century and concentrated on astronomy and other scientific works, while the second was active in the 13th century and concentrated on medical works.
Өмір
Жерар Солтүстік Италиядағы Кремона қаласында дүниеге келді. Италиялық ұстаздарының философиясына қанағаттанбаған Жерар Толедоға барды. Онда ол араб тілін үйренді, бастапқыда Птолемейдің "Алмагестін" оқып түсіну үшін, ол ғалымдар арасында дәстүрлі түрде жоғары беделге ие болған еді, бірақ Кастилияға аттанғанға дейін латын тіліне аударылмаған болатын. Алғашқы латын аудармасы грек тілінен шамамен 1160 жылы Сицилияда жасалды. Жерардың Кастилияға қашан барғаны туралы толық мәліметтер бізде жоқ болғанымен, ол 1144 жылдан кешікпегендігі белгілі. Толедо, Кордоба халифалығының провинциялық астанасы және білім ортасы болғандықтан, 1085 жылы Кастилияның Альфонсо VI оны маврлардан басып алғаннан кейін, Жерар сияқты католиктерге қауіпсіз болды. Толедо билеушілері ірі еврей және мұсылман аудандарын қорғағандықтан және жаулап алынған қаласын араб және еврей мәдениетінің маңызды орталығы ретінде сақтап, көпмәдениетті астана болып қала берді. Толедомен байланысты ұлы ғалымдардың бірі – раввин Абрахам ибн Езра, Жерардың замандасы еді. Аймақта мосараб мәдениеті кең таралған. Қала кітапханалар мен қолжазбаларға толы болды және ортағасырлық Еуропада христианның араб тілі мен мәдениетімен танысу мүмкіндігі болатын сирек орындардың бірі болды. Толедода Жерар өмірінің соңына дейін араб ғылыми әдебиетін латын тіліне аударумен айналысты.
Gerard was born in Cremona in northern Italy. Dissatisfied with the philosophies of his Italian teachers, Gerard went to Toledo. There he learned Arabic, initially so that he could read Ptolemy's Almagest, which had a traditionally high reputation among scholars, but which, before his departure to Castile, was not yet known in Latin translation. The first Latin translation was made, from the Greek around 1160 in Sicily. Although we do not have detailed information of the date when Gerard went to Castile, it was no later than 1144. Toledo, which had been a provincial capital in the Caliphate of Cordoba and remained a seat of learning, was safely available to a Catholic like Gerard, since it had been conquered from the Moors by Alfonso VI of Castile in 1085. Toledo remained a multicultural capital, insofar as its rulers protected the large Jewish and Muslim quarters, and kept their trophy city an important centre of Arab and Hebrew culture. One of the great scholars associated with Toledo was Rabbi Abraham ibn Ezra, Gerard's contemporary. Mozarabic culture was common in the area. The city was full of libraries and manuscripts, and was one of the few places in medieval Europe where a Christian could be exposed to Arabic language and culture. In Toledo Gerard devoted the remainder of his life to making Latin translations from the Arabic scientific literature.
Жерардың аудармалары
1175 жылы жасалған Птолемейдің "Алмагестінің" араб тіліндегі нұсқасының латын тіліндегі Герардо Кремонскийдің аудармасы Ренессансқа дейін Батыс Еуропада ең көп таралғаны болды. Герардтың білмейтіні, 1160 жылы Сицилияда Генрикус Аристипп арқылы түпнұсқа грек тілінен "Алмагесттің" бұрынғы аудармасы жасалған еді, бірақ бұл нұсқа орта ғасырларда Герардтың нұсқасымен салыстырғанда кеңінен қолданылмады. Георгий Трапезунтский, содан кейін Иоганн Региомонтан оны грек тілінен қайта аударды. "Алмагест" Коперник теориясы оны басып озуына дейін Батыс астрономиясының негізін құрады. Герард латын тіліндегі оқырмандар үшін сол кездегі Еуропадағы ең дәл астрономиялық деректерді жинаған "Толедо кестесін" өңдеді. Бұл кестелердің бір бөлігі XI ғасырда Кордобада өмір сүрген математик және астроном Аль-Заркалидің (Батыста Арзахель деп белгілі) еңбегінен құралды. Исламның Аристотельден кейінгі "екінші ұстазы" Әл-Фараби жүздеген трактаттар жазды. Оның ғылым туралы кітабы "Китаб ілһса әл-Улум" ғылымның негізгі принциптерін және жіктелуін ерекше және пайдалы жолмен талқылады. Герард оны "De scientiis" (Ғылым туралы) деп аударды. Герард Евклидтің "Геометриясын" және Альфраганның "Астрономия элементтерін" аударды. Сондай-ақ, Герард алгебра, арифметика және астрология саласында түпнұсқа трактаттар жазды. Астрология мәтінінде географиялық координаталар Кремона және Толедо қалаларынан есептеледі. Барлығында, Герардо Кремонский араб тілінен 87 кітап аударды, оның ішінде грек тілінен шыққан Птолемейдің "Алмагесті", Архимедтің "Шеңберді өлшеу туралы", Аристотельдің "Аспан туралы" және Евклидтің "Геометрия элементтері" сияқты еңбектері; сондай-ақ, әл-Хорезмидің "Алгебра және Альмукабала туралы", Джабир ибн Афлахтың "Астрономия элементтері" және әл-Разидің (Рази) еңбектері кірді. Герардо Кремонский анатомиялық терминдерді жасаушылардың бірі болды. "Liber Anoe" атты Кордова күнтізбесінің латын тіліндегі аудармасы да Герардқа жатқызылады.
Gerard of Cremona's Latin translation of the Arabic version of Ptolemy's Almagest made c. 1175 was the most widely known in Western Europe before the Renaissance. Unbeknownst to Gerard, an earlier translation of the Almagest had already been made in Sicily from the original Greek c. 1160 under the aegis of Henricus Aristippus, although this version was not as widely used in the Middle Ages as Gerard's version. George of Trebizond and then Johannes Regiomontanus retranslated it from the Greek original in the fifteenth century. The Almagest formed the basis for Western astronomy until it was eclipsed by the theories of Copernicus. Gerard edited for Latin readers the Tables of Toledo, the most accurate compilation of astronomical data ever seen in Europe at the time. The Tables were partly the work of Al Zarqali, known to the West as Arzachel, a mathematician and astronomer who flourished in Cordoba in the eleventh century. Al Farabi, the Islamic "second teacher" after Aristotle, wrote hundreds of treatises. His book on the sciences, Kitab lhsa al Ulum, discussed classification and fundamental principles of science in a unique and useful manner. Gerard rendered it as De scientiis (On the Sciences). Gerard translated Euclid’s Geometry and Alfraganus's Elements of Astronomy. Gerard also composed original treatises on algebra, arithmetic and astrology. In the astrology text, longitudes are reckoned both from Cremona and Toledo. In total, Gerard of Cremona translated 87 books from the Arabic language, including such originally Greek works as Ptolemy's Almagest, Archimedes' On the Measurement of the Circle, Aristotle's On the Heavens, and Euclid's Elements of Geometry; and such originally Arabic works as al Khwarizmi's On Algebra and Almucabala, Jabir ibn Aflah's Elementa astronomica, and works by al Razi (Rhazes). Gerard of Cremona was also creator of anatomical terms. The Latin translation of the Calendar of Córdoba, entitled Liber Anoe, has also been attributed to Gerard.
Екінші Жерар Кремоненцис
Кремондық Герардқа жатқызылған еңбектердің кейбіреуі, ықтимал, XIII ғасырда жұмыс істеген, Герард де Саблонета (Саббионета) деп те аталған, басқа Герард Кремоненцистің еңбектері болуы мүмкін. Кейінгі Герард астрономиялық мәтіндерден гөрі медициналық мәтіндерді аударуға көбірек назар аударды, соның ішінде Авиценнаның «Медициналық канон» нұсқаларына – бұл атақты еңбектің көптеген келесі латын тіліндегі басылымдарының негізі болды, сондай-ақ әл-Разидің («Латын тілінде сөйлейтін Еуропада Рази») «Альмансор» еңбегіне. «Теория» еңбегінің Герард Саббионетаға жатқызылуы қолжазбалық деректермен толыққанды расталмаған және оны анық деп санауға болмайды.
Some of the works credited to Gerard of Cremona are probably the work of a later Gerard Cremonensis, working in the thirteenth century, who was also known as Gerard de Sabloneta (Sabbioneta). The later Gerard focused on translating medical texts rather than astronomical texts, and versions of Avicenna’s Canon of Medicine— the basis of the numerous subsequent Latin editions of that well known work — and of the Almansor of al Razi ("Rhazes" in Latin speaking Europe). The attribution of the Theorica to Gerard of Sabbioneta is not well supported by manuscript evidence and should not be regarded as certain.