Кіріспе

Адам қатынастары қозғалысы – ұйымдық дамуды зерттейтін және әсіресе жұмыс ортасындағы топтардағы адамдардың мінез-құлқын, сондай-ақ өнеркәсіптік және ұйымдық психология салаларындағы басқа да ұқсас мәселелерді зерттейтін мамандарды білдіреді. Бұл қозғалыс 1930 жылдардағы Хоторн зерттеулерінен бастау алды, онда әлеуметтік қатынастардың, мотивацияның және қызметкерлердің қанағаттануының фабрика өнімділігіне тигізетін әсері зерттелді. Бұл қозғалыс жұмысшыларды өздерінің психологиялық ерекшеліктерімен және компаниямен үйлесімділігі тұрғысынан қарастырды, оларды өзара алмастырылатын бөлшектер ретінде қарастырмады, нәтижесінде адам ресурстарын басқару саласы құрылды.

Мейоның адаммен қарым-қатынасқа араласуына қарсы дәлелдер

Мейоның еңбегін әртүрлі ғалымдар Тейлоризм мен ғылыми басқарудың негізгі қарсы тұрғысы деп санайды. Фредерик Тейлор негізін салған Тейлоризм еңбек өнімділігі арқылы экономикалық тиімділікке қол жеткізу үшін ғылымды жұмыс орнындағы қызметкерлерді басқаруға қолдануға тырысты. Элтон Мейоның еңбегі «әлеуметтік тұлғаны» ашумен байланысты, бұл жұмысшыларды тек қана этикалық емес және шынайы емес өнімділік талаптары үшін жұмыс істеуге арналған роботтар ретінде емес, жеке тұлғалар ретінде қарауға мүмкіндік берді. Алайда, бұл теория дау тудырды, себебі Мейоның адамдармен қарым-қатынас қозғалысындағы рөлі күмәнді. Дегенмен, Тейлоризм ғылыми басқаруды принциптер жиынтығы емес, тұтас философия ретінде ақтауға тырысқанмен, адамдармен қарым-қатынас қозғалысы ғылыми басқару тұжырымымен қатар жұмыс істеді. Оның мақсаты – жұмысшылардың әлеуметтік қажеттіліктерін қанағаттандыру және олардың жұмыс күштері ретінде ынтымақтастығын арттыру. Адамдармен қарым-қатынас туралы кең таралған көзқарас Тейлоризмнің дәстүрлі көзқарастарына толыққанды қайшы келеді. Егер ғылыми басқару жұмыс күшін ғылыммен қамтамасыз етуге тырысса, адамдармен қарым-қатынастың қабылданған анықтамасы басшылардың жұмысшыларды жеке тұлғалар ретінде, жеке қажеттіліктерімен қарауы керектігін көрсетеді. Осылайша, қызметкерлер өзінің жеке басын, жұмыстағы тұрақтылығын және жұмысқа қанағаттануын арттырады, бұл оларды бірлесіп жұмыс істеуге және ұйымдық мақсаттарға жету үшін күш-жігерін салуға ынталандырады. Адамдармен қарым-қатынас қозғалысы ұйымдардың басымдығын табиғи адамдық топтарға, қарым-қатынасқа және басшылыққа жатқызуды қолдады. Алайда, ғылыми басқарудың күлінен туған басқарудың «адамдармен қарым-қатынас» мектебінің дәстүрлі бейнесі оқиғаларды сөздік бұрмалау деп есептеледі. Біріншіден, Элтон Мейоның адамдармен қарым-қатынас қозғалысындағы нақты рөлі даулы, және ол осы қозғалыстың негізін қалаушы деп саналса да, кейбір ғалымдар адамдармен қарым-қатынас тұжырымы Хоторн зерттеулерінен бұрын пайда болған деп санайды, олар адамдармен қарым-қатынас қозғалысын тудырды. Брюс және Найланд (2011) көптеген ғалымдар Майодан бұрын адамдармен қарым-қатынас қозғалысына ұқсас тұжырымды анықтаған, тіпті Хоторн зерттеулері жинаған нәтижелер мен ақпаратты Майодан бұрын Тейлор анықтағанын болжайды. Адамдармен қарым-қатынас туралы бұрыннан бар идеялардың тағы бір өкілі – Генри С. Деннисон. Бір кезде Тейлор қоғамының президенті болған ол Тейлорлық принциптермен де, адамдармен қарым-қатынас идеалдарымен де байланысты, осылайша Тейлоризм мен адамдармен қарым-қатынас ойларының арасында байланыс құрылды. Деннисон жұмыскерлердің логикасы мен мінез-құлқына, сондай-ақ бизнес-кәсіпорынның басшылары жүргізген бақылау мен басқаруға белсенді көңіл бөлді. Адамдармен қарым-қатынастың жұмыс орнындағы құқықтарды бағалаудағы өлшемшарт ретінде қолданылуын бағалау үшін Тейлоризмнің адамдармен қарым-қатынасқа салыстырғандағы үлесін анықтау қажет. Тейлоризм мен ғылыми басқару «толыққанды ой-сана революциясы» болды және Тейлор түсіндіргендей, Тейлоризм менеджерлер мен жұмысшыларды «көздерін артық пайданы маңызды мәселе ретінде бөлуден алып тастап, олардың назарын артық пайданың көлемін арттыруға аударуға» шақырды. Бұл басқару тұжырымы жұмыс берушіге ұнады, өйткені ол ұйымдық проблемаларды, тиімсіздіктерді және жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы жағымсыз қарым-қатынастарды шешті. Ғылыми басқару қызметкерлерді іріктеуде ғылым мен сапалық деректерді пайдалануды және қызметкерлердің деректер базаларын және нәтижелерді тексеруді жеңілдетуді мақсат етті. Біріншіден, ғылыми басқару жұмыс уақытын және жұмыстағы қозғалыстарды зерттеу арқылы тиімсіздікті азайтуға бағытталған. Уақыт зерттеуінің мақсаты – жұмысты қаншалықты жылдам орындауға болатынын анықтау. Екіншіден, Тейлор жұмысшылардың еңбек уақытын шектеу үшін нақты сандық мақсаттарды енгізетінін және осылайша өнімділікті арттыратындығын айтты. Ең бастысы, Тейлор мінез-құлықты ұйымдастыру арқылы өнімділікті арттыруға тырысты.