Жон Каспар Лейден: Шығыстанушы және аудармашының өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Шотландтық шығыстанушы және аудармашы Джон Каспар Лейден, М. Д., (8 қыркүйек 1775 – 28 тамыз 1811) – шотландтық үндітанушы.

Өмірбаян

Лейден Хавикке жақын емес, Тевиот өзенінің жағасындағы Денхолмда дүниеге келді. Оның әкесі малшы болғандықтан, оны Эдинбург университетіне діни қызметке дайындалу үшін жіберуге тырысты. Лейден жақсы білім алған, бірақ бірқалыпты емес студент болды. Құдайтануды оқымаған, оған қызығушылық танытпаған. Діни білімін аяқтағанмен, 1798 жылы Сент-Эндрюс пресвитериясынан уағыз айтуға лицензия алған, бірақ көп ұзамай мінбер оған жарамайтыны белгілі болды. 1794 жылы Лейден «Британ ақындары» және «Әдеби журнал» журналының редакторы Роберт Андерсонмен танысты. Кейін Андерсон оны Александр Мюрреймен таныстырды, ал Мюррей оны Шығыс тілдерін зерттеуге баулыды. Олар жақын дос болып, бір-біріне жарыс жасады, бірақ Лейден, мүмкін, жаңа тілдерді жылдам игеруде және олардың әдебиетімен танысуда, ал Мюррей ғылыми филолог болды. Андерсон арқылы ол Ричард Хебермен де танысты, ол сол кезде Шотландия шекарасының (1802) «Минстрельдігі» үшін материалдар жинап жүрген Уолтер Скотттың назарына түсті. Лейден осы жұмыста көмектесуге өте жарамды болды, өйткені ол өзі шекара тұрғыны болды және ескі балладалар мен фольклорды қатты жақсы көретін. Скотт бірде Лейден балладаның соңғы екі жолын алу үшін 40 миль жол жүріп, түн ортасында қайтып келгенін, оны қатты дауысымен әндей отырып, ақын мен оның үйінің хал-жағдайын таң қалдырғанын айтады. Шотландияның әдет-ғұрыптары туралы басқа жұмыстарға 16 ғасырғы «Шотландияның шағымдануы» трактатын редакциялау, шотландтық халық музыкасы мен әдет-ғұрыптарын зерттейтін эссе қосу, шотландтық сипаттамалық өлеңдер жинағын басып шығару және шекаралық көріністер мен дәстүрлерге негізделген «Балалық шағының көріністерін» аяқтауға жақын болуы кірді. Осы аралықта Лейден Мунго Парктің саяхаттарымен ұсынылған Солтүстік және Батыс Африкадағы еуропалықтардың ашылуы мен қоныстануы туралы еңбек жинақтады. Ол парсы және араб поэзиясынан да аударма жасады. Соңында достары оған медициналық қызметкерлерге Үндістанға тағайындауға көмектесті, ол үшін ол бір жыл бойы қажырлы еңбек етті. 1803 жылы ол Мадрасқа кемемен барып, сол жердегі ауруханада жұмыс істеді. Ол Майсурды зерттеуге бара жатқан комиссарларға натуралист болып тағайындалды, ал 1807 жылы Үндістан тілдерін білуі оны Калькуттада индустани профессоры болып тағайындады; ол көп ұзамай судьялық қызметтен кетіп, 1805 жылы қайтадан өтініштерді қарау комиссары болды, бұл лауазым бірнеше Шығыс тілдерін білуді талап етті. 1811 жылы Лейден Лорд Минтомен бірге Яваға экспедицияға қатысты. Көптеген Шығыс қолжазбалары бар деген кітапханаға кіргеннен кейін, ол орынды желдетпей, Батавия қызуымен (мүмкін, безгек немесе денге) ауырды және үш күндік аурудан кейін 1811 жылдың 28 тамызында қайтыс болды. Ол аралда, оның қабір тасы ретінде осы күнге дейін сақталған кішкентай шырақтар колониясының астында жерленді. Лейден Пенджаб және сикх қауымы үшін маңызды. Британ кітапханасында жақында табылған қолжазбалар оның панджаби туындыларын ағылшын тіліне аударғанын көрсетеді. Бұл туралы Ұлыбританияның Лестер қаласында тұратын сикх тарихшысы Гуриндер Сингх Манн айтты. Пенджаб мәдени қауымдастығы www.drleyden.co.uk веб-сайтын және 2011 жылдың қарашасында жобаға қатысты буклет жариялады. Лейденнің 1800 жылғы «Шотландияның Таулы және Батыс аралдарына саяхаттың күнделігі» атты қолжазбасы 1903 жылы жарық көрді. Оны Лейденнің еңбектері мен қолжазбаларының толық библиографиясымен бірге антиквар Джеймс Синтон редакциялады.

Leyden was born at Denholm on the River Teviot, not far from Hawick. His father, a shepherd, had contrived to send him to Edinburgh University to study for the ministry. Leyden was a diligent but somewhat haphazard student, apparently reading everything except theology, for which he seems to have had no taste. Though he completed his divinity course, and in 1798 was licensed to preach from the presbytery of St Andrews, it soon became clear that the pulpit was not his vocation. In 1794, Leyden formed an acquaintance with Dr Robert Anderson, editor of The British Poets, and of The Literary Magazine. It was Anderson who later introduced him to Dr Alexander Murray, and Murray, probably, who led him to the study of Eastern languages. They became warm friends and generous rivals, though Leyden excelled, perhaps, in the rapid acquisition of new tongues and acquaintance with their literature, while Murray was the more scientific philologist. Through Anderson also he came to know Richard Heber, by whom he came to the notice of Walter Scott, who was then collecting materials for his Minstrelsy of the Scottish Border (1802). Leyden was admirably fitted for helping in this kind of work, for he was a borderer himself, and an enthusiastic lover of old ballads and folklore. Scott tells how, on one occasion, Leyden walked 40 miles to get the last two verses of a ballad, and returned at midnight, singing it all the way with his loud, harsh voice, to the wonder and consternation of the poet and his household. Other work on Scottish customs includes the editing of the 16th century tract The Complaynt of Scotland, adding an essay exploring Scottish folk music and customs, printing a volume of Scottish descriptive poems, and nearly finishing his Scenes of Infancy, a diffuse poem based on border scenes and traditions. Leyden meanwhile compiled a work on the Discoveries and Settlements of Europeans in Northern and Western Africa, suggested by Mungo Park's travels, He also made some translations from Persian and Arabic poetry. At last his friends got him an appointment in India on the medical staff, for which he qualified by a year's hard work. In 1803, he sailed for Madras, and took his place in the general hospital there. He was promoted to be naturalist to the commissioners going to survey Mysore, and in 1807, his knowledge of the languages of India procured him an appointment as professor of Hindustani at Calcutta; this he soon after resigned for a judgeship, and that again to be a commissioner in the court of requests in 1805, a post which required a familiarity with several Eastern languages. In 1811, Leyden joined Lord Minto in the expedition to Java. Having entered a library which was said to contain many Eastern manuscripts, without having the place aired, he was seized with Batavian fever (possibly malaria or dengue) and died, after three days' illness, on 28 August 1811. He was buried on the island, underneath a small firefly colony, which remains as his tombstone to this day. Leyden has importance for the Punjab and the Sikh community. Recently surfaced manuscripts in the British Library show he translated Punjabi works into English. These have been commented on and discussed by Sikh historian Gurinder Singh Mann from Leicester, UK. The Panjab Cultural Association created the website www. drleyden. co. uk and a booklet regarding the project in November 2011. The manuscript of Leyden's Journal of a Tour in the Highlands and Western Islands of Scotland in 1800 was published posthumously in 1903. It was edited, with a comprehensive bibliography of Leyden's works and manuscripts, by the antiquary James Sinton.

Аудармалар

Малай жылнамалары, Джон Лейден малай тілінен аударған.

Мемуарлары

Марқұм доктор Джон Лейденнің поэтикалық қалдықтары,: Оның өмірінің естеліктерімен, Джон Лейден, Джеймс Мортон. Марқұм доктор Джон Лейденнің поэтикалық қалдықтары,: оның өмірінің естеліктерімен, (1819). Марқұм доктор Джон Лейденнің поэтикалық қалдықтары,: оның өмірінің естеліктерімен, (1819). Доктор Джон Лейденнің поэтикалық еңбектері (1875). Марқұм доктор Джон Лейденнің поэтикалық қалдықтары, оның өмірінің естеліктерімен (1819).