Кіріспе

Тютюндар (Teutones, Teutoni, Τεύτονες) – Рим авторлары айтқан ежелгі Солтүстік Еуропа тайпасы. Тютюндар б.з.д. II ғасырының соңында Рим Республикасымен болған Цимбр соғысында Цимбрлер және басқа топтармен бірге қатысқандарымен әйгілі. Бірнеше ұрпақ өткен соң Юлий Цезарь оларды герман халқы деп сипаттады, бұл терминді ол Рейн өзенінің шығысында орналасқан барлық солтүстік халықтарға қолданды. Кейінгі римдік авторлар да оның бұл пікірін қолдады. Олар герман тілінде сөйлегеніне тура дәлел жоқ, ал тайпаның аты және римдік тарихшылар жазғандай, олардың билеушілерінің есімдері кельт тілдерінің күшті ықпалын көрсетеді. Алайда, классикалық авторлардың тютюндардың отаны туралы берген мәліметтері көптеген ғалымдар тарапынан олар ерте герман тілдерімен байланысты аймақта, бірақ кельт тілдерімен байланысты аймақта емес, өмір сүргенін көрсетеді деп саналады.

Атауы

Этнонимі латын тілінде теутон немесе теутони (көпше түрі) немесе сирек кездесетін теутон немесе теутонус (бірлік түрі) ретінде кездеседі. Ол прото-индоевропалық (PIE) түбірі *tewtéh₂ («халық, тайпа, көпшілік») мен жұрнақтан құралған, бұл жұрнақ кельт (лингондар, сенонтар және т.б.) және герман (ингвеондар, семнонтар және т.б.) тайпаларының рим дәуіріндегі аттарында жиі кездеседі. Бұл түбірдің элиталық топқа немесе билеуші классқа қарағанда төменгі классқа қатысты мағынасы болған сияқты, ал оның PIE кезеңіндегі бастапқы мағынасы, хетт тіліндегі tuzzi және лувий тіліндегі tuta («әскер») сөздерімен салыстырғанда, «қарулы халық» болуы мүмкін. Тевтон атауы протокельт *towtā («халық, тайпа») сөзінен туындаған деп жорамалдауға болады, немесе ол герман тілінің дамуының алғашқы кезеңінен, бірінші дауыссыз өзгерісіне дейінгі («германға дейінгі») кезеңнен шыққан болуы мүмкін. (Кейінірек куәландырылған германдық түбір *þeudō «ұлт, халық, тайпа» сөзімен салыстырыңыз; мысалы, гот тіліндегі þiuda арқылы көрініс тапқан.) Алайда, грек және латын авторларының түпнұсқа атауды бұрмалауы салдарынан, оның нақты айтылуы жазуда көрсетілмеген болуы мүмкін. «Тевтондық» сөзі көбінесе «германдық» сөзімен мағынасы бірдей, кең мағынада қолданылады. Ең алғашқы классикалық авторлар тевтондықтарды кельттерге жатқызған, бірақ көбінесе кельт және герман халықтары арасында айырма жасаған жоқ. Бұл айырмашылықты алғаш рет Юлий Цезарь жасады, оның басты мақсаты Жерорта теңізі цивилизациясының ықпалынан алыс қалған солтүстік халықтарының Оңтүстік Галлия мен Италияға жасаған шабуылдарын Римде жүйелі проблема ретінде қарастыру қажеттігін көрсету болды, себебі мұндай шабуылдар болашақта қайталанып, алдын ала әскери шаралар қабылдауды талап ететін еді. Осылайша ол солтүстік Галлияны басып алуын негіздеді. Цезарьдан кейін Страбон (шамамен б.з.д. 24 жылы қайтыс болған) және Марк Веллей Патеркул (шамамен б.з.д. 31 жылы қайтыс болған) тевтондықтарды герман халықтары ретінде жіктеді. Плиний де оларды осылай жіктеді және олардың ингаевтерге жататынын, кімврлер мен хауктермен байланысты екенін атап өтті.

Отан

Б.з.д. төртінші ғасырдағы саяхатшы Питея, Плиний Үлкеннің (б.з.д. 79 жылы қайтыс болған) баяндамасы бойынша, тевтондарды Абалус аралының солтүстік жағындағы көршілер ретінде сипаттады. Абалус аралына көктемде құрғақ құрлы ағаш келіп шайылатын, тевтондар саудалаған бір күндік теңіз сапары қашықтығындағы Метуонис деп аталатын теңіз жағалауы (эстуарий) немесе тасқын батпағы орналасқан. Германдық "Гвион" (мүмкін, Ингуаон, Гутон немесе тевтондардың қате жазылуы) осы Метуонисте тұрған. Помпоний Мела (б.з.б. 45 жылы қайтыс болды) тевтондарды ең үлкен арал, Кодановияға (дегенмен, Скандинавия деп саналады) орналастырды. Бұл арал, Коданус деп аталатын үлкен шығанақтағы аралдардың бірі болды, ол теңізге ашық болатын. Әдетте, ғалымдар бұл шығанақты Балтық теңізі деп түсіндіреді. 31. Албис [Эльба] өзенінен арғы жағында Коданус шығанағы [Балтық теңізі] үлкен және кішкентай аралдармен толы. Сондықтан, теңіз шығанақтың ішіне енгенде, ол кең жатпайды және теңіз сияқты көрінбейді, керісінше, өзендер сияқты шашырап, таралып, әр бағытта ағып, көп рет кесіп өтетін сулармен толы. Теңіз құрлыққа жанасқан жерде аралдардың жағалауымен шектеледі, бұл жағалаулар жағадан алыс емес және шамамен бірдей қашықтықта орналасқан. Мұнда теңіз тар арнамен ағып өтеді, содан кейін иіліп, құрлықтың ұзын тіліне бейімделеді. 32. Шығанақта Цимбри және тевтондар тұрады; одан әрі, Германияның ең шеткі тұрғындары – гермиондар. [ ] 54. Тридцать Оркад [Оркни аралдары] араларындағы тар кеңістіктермен бөлінген; жеті Haemodae [Дания] Германияға қарама-қарсы, біз Коданус шығанағы деп атаған жерге дейін созылады; осы аралдардың ішінде Скандинавия [sic: қолжазбада Коданавия бар], тевтондар әлі де иеленген, өлшемімен де, құнарлылығымен де ерекшеленеді. Плутарх, тевтондармен соғысқан Мариус туралы өмірбаянында, олар мен кимбрилердің "басқа халықтармен қарым-қатынас жасамаған және үлкен аумақты кезіп өткен, сондықтан олардың қай халық екені және қайдан келгені анықталмады" деп жазды. Ол әртүрлі болжамдар бар екенін айтты: олар "солтүстік мұхитқа дейін созылған неміс халықтарының бірі"; олар "Галлоскиттер", скифтер мен кельттердің қосылысы, олар Шығысқа дейін Қара теңізге дейін өмір сүрген, немесе кимбрилер – киммериялықтар, тіпті одан да шығысқа қарай. Географ Птолемейдің еңбегіне негізделген сақталған мәтіндер Германияда тевтондар мен "Teutonoaroi" екеуін де атаған, бірақ бұл оның мәтінінің сақталған көшірмелерінде бұрмаланған бөлігі. Гудмунд Шутте екі халықты бір деп түсіну керек деп ұсынды, бірақ Птолемейдің шығармаларына негізделген әртүрлі нұсқалар Плиний мен Мела сияқты әдеби көздерді қолданып, оларды кимбрилерге жақын жерде, оларға жақсы ақпарат болмаған ландшафттың бір бөлігінде орналастырды – Зеландияда немесе Скандинавияда, немесе Балтық жағалауының оңтүстігінде. Ютландиядағы Ти округінің аты тевтондардың атына байланысты, бұл ұсыныс олардың сол аймақтан келгендігі туралы ежелгі мәліметтерге сәйкес келеді. Хабарлама бойынша, кейбір тірі қалған тұтқындар б.з.д. 73-71 жылдардағы үшінші құлдар соғысында көтерілісші гладиаторлардың қатарында қатысқан.