Кіріспе

Заңсыз заттар

Контрабанда (ортағасырлық француз тілінен алынған contrabande – "контрабанда") – табиғатына қарай иеленуі немесе сатуы заңсыз заттардың кез келген түрі. Ол заң шығарушының пікірінше, өте қауіпті немесе қоғамға зиянды саналатын тауарларды қамтиды – мұндай заттар контрабанда деп аталады. Туынды контрабанда – әдетте меншікте болуы мүмкін, бірақ заңсыз әрекет жасау үшін пайдаланылғандықтан және осылайша заңсыз жолмен алынғандықтан тәркіленуге жатады, мысалы, контрабандалық тауарлар; ұрланған заттар – олардың саудасына біліп-түсініп қатысу өзі қылмыс болып есептеледі, бұл "қоршау" деп аталады.

Қарулы қақтығыс құқығы

Халықаралық құқықта контрабанда – жаудың бақылауындағы аумаққа түпкілікті жіберілетін және қарулы қақтығыста қолданылуы мүмкін тауарлар. Дәстүрлі түрде контрабанда екі санатқа бөлінеді: абсолютті контрабанда және шартты контрабанда. Алғашқы санатқа қару-жарақ, оқ-дәрілер, сондай-ақ химиялық заттар және соғыс жүргізуге тікелей қолданылуы немесе соғыс құралдарына айналдырылуы мүмкін машиналардың белгілі бір түрлері кіреді. Шартты контрабанда, бұрын кездейсоқ контрабанда деп аталған, азық-түлік және мал азығы сияқты материалдардан тұрады. Мұндай жүктің, көріне бергенде, ешқандай кінәсі болмауы мүмкін, бірақ соғыс жүргізіп жатқан елдің пікірінше, егер осы тауарлар жаудың қарулы күштеріне, азаматтық тұтынуға емес, арналса, тәркіленуге жатады. Бұрынғы келісімдердегі кейбір тауарлар, соның ішінде сабын, қағаз, сағаттар, ауыл шаруашылығы техникасы және зергерлік бұйымдар контрабанда емес деп танылған, бірақ бұл айырмашылықтар іс жүзінде мағынасыз болып шықты. Қазіргі заманғы соғыс жағдайларында, қарулы қақтығыс екі тараптың да толық халықтарының күресіне айналғандықтан, соғыс жүргізіп жатқан тараптар барлық тауарларды абсолютті контрабанда ретінде жіктейді.

Америка Азаматтық соғысы

Америка Азамат соғысы кезінде, Конфедерацияға тиесілі, Одақтың әскери лагерьлерінде пана сұраған немесе Одақтың бақылауына өткен аумақтарда тұрған құлдар "соғыс контрабандасы" деп жарияланды. Бұл саясатты алғаш рет 1861 жылы генерал Бенджамин Ф. Батлер Вирджиния штатының Хэмптон қаласында, "Форт Монро доктринасы" деп белгілі болған қағида арқылы жариялады. Соғыс аяқталғанға дейін Одақ Оңтүстікте 100 контрабанда лагерін құрды, ал Роанок аралындағы азат етілгендер колониясы (1863–1867) өзін-өзі қамтамасыз ететін колония ретінде дамыды. Көптеген ересек азат етілгендер мұндай лагерьлерде Армия үшін жалақыға жұмыс істеді, Американдық миссионерлер қауымдастығы Солтүстіктен олардың мектептері үшін мұғалімдерді шақырды, ал мыңдаған азат етілгендер Одаққа қарсы Конфедерациямен күресу үшін АҚШ-тың Түсті әскерлеріне осындай лагерьлерден қосылды.

Шарттар

Контрабандалық тауарды анықтау бойынша көптеген шарттар жасалды. Соғыс кезінде, соғысқа қатысқан елдер міндетті түрде осы шарттарды бұзып, соғыстың барысына қарай өз анықтамаларын жасады. 1908-1909 жылдардағы Лондондық теңіз конференциясында жасалған Лондон декларациясы, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Еуропаның көптеген теңіз елдері тарапынан ішінара қолданылып, абсолютті және шартты контрабанданың толық жіктемесін белгіледі. Соғыс дамыған сайын, әртүрлі соғысушы тараптар бейтарап елдердің наразылығына қарамастан, әр санаттағы тауарлардың тізімдерін үнемі жаңартып отырды. 1916 жылға қарай шартты контрабанда тізіміне су арқылы тасылатын барлық жүк кірді. Одан кейін, Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында, жауға бағытталған барлық жүк, оның табиғатына қарамастан, қарсыласушы тараптан соғыс контрабандасы деп есептелді. Екінші дүниежүзілік соғыстың басында да соғысқан елдер осындай саясатты қолданды.

Бейтарап елдер

Халықаралық құқық бойынша бейтарап мемлекеттердің азаматтары өз тәуекелімен соғысқа қатысқан кез келген немесе барлық елдермен сауда жасауға құқылы. Бейтарап үкіметтерге контрабандалық сауданы тоқтату міндеті жүктелмейді, бірақ бейтарап үкіметтердің бір соғысушы тараптың мүлкін, екінші соғысушы тарапқа бара жатқанда тәркілеген жағдайында, сол азаматтардың қорғанына араласуға құқығы жоқ. Соғыс қимылына қатысушы тараптармен жаумен сауда жасаған бейтарап тасымалдаушыларға дәстүрлі түрде қолданылатын жаза – жүктерді тәркілеу. Лондон декларациясымен бұл, жүктің жартысынан астамы контрабанда болған жағдайда, тасымалдаушы кемені айыптауды да қамтиды. Халықаралық құқық контрабандалық жүк тасымалдаған бейтарап кемелерді батыруға соғысып жатқан елдердің құқығын мойындамайды, бірақ бұл практиканы Бірінші дүниежүзілік соғыста Германия бастады, ал Екінші дүниежүзілік соғыста Ось державалары жиі қолданды.