Діни көптүрлілік және бейбіт өмірқатарлықтың қағидалары

Кіріспе

Бейбіт өмір сүруді және рухани сенімдердің әртүрлілігін қолдау ұстанымы – діни плюрализм. Діни плюрализм – қоғамдағы діни сенімдер жүйесінің әртүрлілігіне қатысты көзқарас немесе саясат. Ол төмендегілердің бірін немесе бірнешесін білдіре алады:

Қоғамның немесе елдің діни әртүрлілігін тану және қабылдау, дін бостандығын қолдау, секуляризмді діни мәселелерде бейтараптық (мемлекеттің немесе діни емес институттың) ретінде анықтау – бұл қоғамдық кеңістікте дінге қарсы тұруға қарсы және дін мен мемлекеттің достық қарым-қатынаста болуын қолдау, басқа секуляризм түрлеріндегі жауыртқыш бөліну немесе антитеизмге қарсы. Дінге қатысты инклюзивизмнің түрлі формаларының кез келгені. Мұндай көзқарастардың бірінде адамның өз діні – жалғыз және толық шындық көзі емес, сондықтан басқа діндерде де белгілі бір шындықтар мен құндылықтар бар деп мойындалады. Тағы бір ұғым – бір-біріне қайшы келетін шындық талаптары бар екі немесе одан көп дін теңдей жарамды болуы мүмкін; мұны төзімділіктің (Еуропаның діни соғыстарынан туындаған ұғым) немесе моральдық салыстырмалылықтың бір түрі деп қарастыруға болады. Перениализм (философия перенис тұжырымына негізделген) немесе Традиционализм – әр түрлі діндердің ерекше талаптары терең зерттелгенде, ежелден бері үйретілген жалпыға ортақ шындықтардың әртүрлі формалары болып шығады. Кейде экуменизмнің синонимі ретінде қолданылады, яғни, әртүрлі діндер немесе бір діннің ішіндегі әртүрлі конфессиялар арасындағы бірлік, ынтымақтастық және түсіністікті арттыру. Сондай-ақ, әртүрлі діндер мен діни ағымдардың өкілдері арасындағы үйлесімді өмір сүруді білдіретін термин ретінде қолданылады.

Анықтама және қолданылу аясы

Діни плюрализм, соңғы кездері жарық көрген бір ғылыми еңбектің атауын қайталап айтқанда, жай ғана төзімділіктен де асып түседі. Крис Бенеке "Төзімділіктен асып: американдық плюрализмнің діни бастаулары" атты еңбегінде діни төзімділік пен діни плюрализм арасындағы айырмашылықты 18-ғасырдың соңындағы АҚШ жағдайына сілтеме жасай отырып түсіндіреді. 1730-жылдарға қарай көптеген колонияларда діни азшылықтар замандастары діни төзімділік деп атаған жағдайға қол жеткізді: "Төзімділік саясаты діни азшылықтарды кейбір дене жазаларынан және қаржылық ауыртпалықтардан босатты, бірақ оларды намысқа тигізу мен шеттетуден азат етпеді. Сондай-ақ, оларды теңестірмеді. "Төзілгендер" мемлекеттік лауазымдардан, әскери қызметтен және университеттердегі орындардан шеттетілуі мүмкін еді". Қысқасы, діни төзімділік – діни қуғын-сүргіннің болмауы ғана, және ол діни кемсітушілікке міндетті түрде жол бермейді. Алайда, келесі онжылдықтарда он үш колонияда ерекше жағдай болды, кем дегенде, оқиғаларға "18-ғасырдың соңындағы көзқараспен" қарасақ. Бірте-бірте колониялық үкіметтер діни төзімділік саясатын кеңейтті, бірақ содан кейін 1760-шы және 1780-шы жылдар аралығында оны "әдетте діни бостандық деп аталатын нәрсемен" алмастырды. Марк Силканың "Америкадағы діни плюрализмді анықтау: аймақтық талдау" еңбегінде діни плюрализм "әр түрлі діндерді ұстанатын адамдардың елде соғыссыз және діни азшылықтарды қуғынсыз өмір сүруіне мүмкіндік береді. Әр түрлі уақытта және әр түрлі жерде әртүрлі түсінілген бұл мәдени құрылым, елдің әртүрлі діни қауымдастықтарының бір-бірімен және жалпы ұлтпен қалай байланыс жасайтыны туралы ортақ түсініктерді қамтиды". Діни плюрализмді "басқалардың ерекшелігін құрметтеу" деп түсіндіруге болады. Дін бостандығы белгілі бір аймақта заң шегінде әрекет ететін барлық діндерді қамтиды. Эксклюзивті діндер өздерінің құтқарылу мен діни шындыққа жететін жалғыз жол екенін үйретеді, ал кейбіреулері басқа діндердің үйреткен жалғандықтарын жою қажет деп санайды. Кейбір протестанттық секталар Рим-католик дініне қарсы күреседі, ал барлық түрдегі фундаменталистік христиандар жалған діндер мен сиқыршылық сияқты діни амалдар зиянды деп үйретеді. Бұл ағартушылыққа дейінгі тарихи көзқарас болды және Ауғанстанның Талибан режимі сияқты жүйелерде Бамиянның ежелгі Буддаларын жойған қазіргі заманғы үкімет саясаты ретінде көрінеді. Әрине, көптеген діни қауымдастықтар ұзақ уақыттан бері бейбітшілік, әділдік және дамуды құрумен айналысып келеді, ал бейбітшілік саласының пайда болуы діни қауымдастықтарды өздерінің бейбітшілік және дінаралық жұмыстарын жүйелеуге және институционалды етуге итермеледі. Католик шіркеуі даму мен кедейлікті азайту, адам құқықтары, ынтымақ және бейбітшілік салаларында жұмыс істейді, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ол арнайы құралдарды жасап, қақтығыстарды шешу практикасын қолдана бастады. Бір дінге немесе конфессияға басқаларға берілмейтін ерекше құқықтар беру діни плюрализмді әлсіретуі мүмкін. Бұл жағдай Еуропада Латеран келісімі және Англия шіркеуі арқылы байқалды. Қазіргі заманда көптеген ислам елдерінің мұсылман отбасында туған адамның исламды тастап кетуін қылмыс деп санайтын, мұсылман емес адамдардың мешіттерге кіруіне тыйым салатын және өз елдерінде шіркеулер, синагогалар немесе ғибадатханалар салуға тыйым салатын заңдары бар. Релятивизм, барлық діндердің құндылығы тең және ешбір дін абсолютті шындыққа қол жеткізе алмайды деген сенім, инклюзивизмнің шектен тыс түрі. Сол сияқты, синкретизм, басқа діндердің діни сенімдерін немесе амалдарын алу немесе тіпті әртүрлі діндердің сенімдерін бір жаңа дінге біріктіру әрекеті – дінаралық диалогтың шектен тыс түрі. Синкретизмді экуменизммен шатастыруға болмайды, ол бір діннің әртүрлі ағымдарын жақындастыру және ақыр соңында қайта біріктіру әрекеті, олардың тамыры ортақ, бірақ олар жіктелген.

Religious pluralism, to paraphrase the title of a recent academic work, goes beyond mere toleration. Chris Beneke, in Beyond Toleration: The Religious Origins of American Pluralism, explains the difference between religious tolerance and religious pluralism by pointing to the situation in the late 18th century United States. By the 1730s, in most colonies religious minorities had obtained what contemporaries called religious toleration: "The policy of toleration relieved religious minorities of some physical punishments and some financial burdens, but it did not make them free from the indignities of prejudice and exclusion. Nor did it make them equal. Those 'tolerated' could still be barred from civil offices, military positions, and university posts." In short, religious toleration is only the absence of religious persecution, and does not necessarily preclude religious discrimination. However, in the following decades something extraordinary happened in the Thirteen Colonies, at least if one views the events from "a late eighteenth century perspective". Gradually the colonial governments expanded the policy of religious toleration, but then, between the 1760s and the 1780s, they replaced it with "something that is usually called religious liberty". Mark Silka, in "Defining Religious Pluralism in America: A Regional Analysis", states that religious pluralism "enables a country made up of people of different faiths to exist without sectarian warfare or the persecution of religious minorities. Understood differently in different times and places, it is a cultural construct that embodies some shared conception of how a country's various religious communities relate to each other and to the larger nation whole." Religious pluralism can be defined as "respecting the otherness of others". Freedom of religion encompasses all religions acting within the law in a particular region. Exclusivist religions teach that theirs is the only way to salvation and to religious truth, and some of them would even argue that it is necessary to suppress the falsehoods taught by other religions. Some Protestant sects argue fiercely against Roman Catholicism, and fundamentalist Christians of all kinds teach that religious practices like those of Paganism and witchcraft are pernicious. This was a common historical attitude prior to the Enlightenment, and has appeared as governmental policy into the present day under systems like Afghanistan's Taliban regime, which destroyed the ancient Buddhas of Bamyan. Of course, many religious communities have long been engaged in building peace, justice, and development themselves, and the emergence of the secular peacemaking field has led religious communities to systematize and institutionalize their own peacebuilding and interfaith work. The Catholic Church has worked in development and poverty reduction, human rights, solidarity, and peace, and after World War II, it began to develop specific tools and apply conflict transformation practices. Giving one religion or denomination special rights that are denied to others can weaken religious pluralism. This situation was observed in Europe through the Lateran Treaty and Church of England. In the modern era, many Islamic countries have laws that criminalize the act of leaving Islam for someone born into a Muslim family, forbid entry to non Muslims into mosques, and forbid construction of churches, synagogues or temples in their countries. Relativism, the belief that all religions are equal in their value and that none of the religions give access to absolute truth, is an extreme form of inclusivism. Likewise, syncretism, the attempt to take over creeds of practices from other religions or even to blend practices or creeds from different religions into one new faith is an extreme form of inter religious dialogue. Syncretism must not be confused with ecumenism, the attempt to bring closer and eventually reunite different denominations of one religion that have a common origin but were separated by a schism.

Тарих

Мәдени және діни плюрализмнің ежелгі дәуірден бастап постмодернизмдегі қазіргі заманғы үрдістерге дейінгі ұзақ тарихы мен дамуы бар. Немец дін философтары Людвиг Фейербах және Эрнст Тройльц Азия діни дәстүрлері, әсіресе индуизм мен буддизмнің діни плюрализмді алғашқы қолдаушылары болғанын, сондай-ақ жеке адамдарға өздерінің нанымын таңдауға және оның шеңберінде жеке діни түсінік қалыптастыруға еркіндік бергенін айтты (буддизм мен индуизм арасындағы қарым-қатынасқа да қараңыз); Джайнизм, тағы бір ежелгі үнді діні, сондай-ақ даосизм де әрқашан икемділік танытып, діни көзқарастарымен келіспейтіндер үшін діни плюрализмді ұдайы қолдады. Еуропадағы Ағарту дәуірі Француз революциясынан кейін дінге қатысты ауқымды өзгерістерге (либерализм, демократия, азаматтық және саяси құқықтар, ой еркіндігі, шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі, секуляризация) бастады, діни плюрализмді қабылдау артып, христиан дінінің ықпалы төмендеді. Чад Мейстердің сөзіне қарағанда, діни төзімсіздікті жоюға шақырды. Ол Құдай біреу екенін және діннің негізін қалаушылар арқылы уақыт өте келе біртіндеп ашыла бастағанын үйретті. Бахаулла бахаилердің барлық діндердегі адамдармен қарым-қатынас жасауы керектігін, тіпті бұл өзара жауапсыз болса да, үйретті. Бахаилер бұл тұжырымды «прогрессивті аян» деп атайды, яғни әрбір дін құдайлық туралы кеңейтілген түсінік пен адамзат жетілген сайын жаңа әлеуметтік заңдар әкеледі. Осы көзқарас бойынша, Құдайдың сөзі бірқатар елшілер арқылы ашылды: олардың ішінде Ыбырайым, Кришна, Мұса, Будда, Иса, Мұхаммед, Баб және Бахаулла (Бахаи дінінің негізін қалаушы) бар. Бахаи жазбаларына сәйкес, алдағы жүздеген жылдарда тағы бір елші келмейді. Сондай-ақ, планетаның жергілікті халықтарының діни дәстүрлеріне де құрмет көрсетілуі керек, олардың діни тұлғалары туралы жазбалары тек ауызша дәстүрлермен ғана сақталған болуы мүмкін.

Cultural and religious pluralism has a long history and development that reaches from antiquity to contemporary trends in post modernity. German philosophers of religion Ludwig Feuerbach and Ernst Troeltsch concluded that Asian religious traditions, in particular Hinduism and Buddhism, were the earliest proponents of religious pluralism and granting of freedom to the individuals to choose their own faith and develop a personal religious construct within it (see also Relationship between Buddhism and Hinduism); Jainism, another ancient Indian religion, as well as Daoism have also always been inclusively flexible and have long favored religious pluralism for those who disagree with their religious viewpoints. The Age of Enlightenment in Europe triggered a sweeping transformation about religion after the French Revolution (liberalism, democracy, civil and political rights, freedom of thought, separation of Church and State, secularization), with rising acceptance of religious pluralism and decline of Christianity. According to Chad Meister, urged the elimination of religious intolerance. He taught that God is one, and religion has been progressively revealed over time through Manifestations of God, the founders of religion. Bahá'u'lláh taught that Baháʼís must associate with peoples of all religions, whether this is reciprocated or not. Baháʼís refer to this concept as Progressive revelation, meaning that each religion brings a more advanced understanding of divinity and updated social laws as mankind matures. In this view, God's word is revealed through a series of messengers: Abraham, Krishna, Moses, Buddha, Jesus, Muhammad, Báb and Bahá'u'lláh (the founder of the Baháʼí Faith) among them. According to Baháʼí writings, there will not be another messenger for many hundreds of years. There is also a respect for the religious traditions of the native peoples of the planet who may have little other than oral traditions as a record of their religious figures.

Классикалық өркениет: грек және рим діндері

Римдіктер үшін дін күнделікті өмірдің бір бөлігі болды. Әр үйдің ішінде отбасылық құдайларға дұғалар айтылып, құрбандықтар шалынатын үй ішіндегі киелі орын болды. Қаланың төңірегінде қасиетті орындар мен құлшылық ететін жерлер, мысалы, бұлақтар мен тоғайлар кездесетін. Рим күнтізбесі діни мерекелерге сәйкес құрылған; Империя дәуірінде жылдың 135 күніне дейін діни фестивальдар мен ойындарға (луди) арналды. Әйелдер, құлдар және балалар түрлі діни іс-шараларға қатысты. Кейбір қоғамдық рәсімдерді әйелдер ғана атқара алатын, ал әйелдер мемлекет тарапынан қолдау көрсетілген Весталь қыздарынан құралған, Римнің ең танымал діни қызметкерлері болды. Олар христиандық қуғын-сүргін мен үстемдік орнағанша ғасырлар бойы Римнің қасиетті ошағын күтіп келді. Римдіктер құрметтеген көптеген құдайлармен танымал. Тарихи кезеңнің басынан бері Италия түбегінде гректердің болуы римдік мәдениетіне әсер етіп, Аполлон сияқты діни практикаларды енгізді. Римдіктер грек мифтері мен бейнелерін латын әдебиеті мен римдік өнеріне бейімдеп, өздерінің басты құдайлары мен грек құдайлары арасында ортақ нәрселерді іздеді. Этрусктердің діні де маңызды ықпал етті, әсіресе, жақсы-жаманды болжау практикасына, өйткені Римді бір кезде Этруск патшалары басқарған. Жақын Шығыстан (Птолемейлік Египет, Парсы және Месопотамия) әкелінген құпия діндер, жеке Құдай арқылы құтқарылу және өлімнен кейінгі мәңгілік өмірді ұсынды, бұл жеке адамның жеке таңдауы болды және отбасылық рәсімдерді орындаумен және қоғамдық дінге қатысумен қатар жүргізілді. Алайда, құпиялар эксклюзивті анттар мен құпиялылықты қамтыды, консервативті римдіктер мұндай жағдайларды "сыйлық", қастандық (coniuratio) және бұзықшылық белгісі ретінде күдікпен қарады. Римдіктердің дәстүрлі моралі мен бірлігіне қауіп төндіретін діни қызметкерлерді басуға спорадикалық және кейде қатыгез әрекеттер жасалды, мысалы, б.з.д. 186 жылы Сенат Баканалдарды шектеу туралы шешім қабылдады. Римдіктер Жерорта теңізі аймағында үстемдік құрғанда, олардың саясаты басқа халықтардың құдайларын және культтерін жоюға тырысудың орнына, оларды сіңіріп алу болды, өйткені олар дәстүрді сақтаудың әлеуметтік тұрақтылықты нығайтады деп сенді. Римнің әртүрлі халықтарды біріктірудің бір жолы олардың діни мұраларын қолдау, жергілікті құдайларға арналған ғибадатханалар салу болды. Рим империясының барлық жерінде жергілікті және римдік құдайларға бірге табынушылық жазылған, соның ішінде римдіктердің жергілікті құдайларға арнаған құрбандықтары да бар. Империяның гүлденген кезеңінде көптеген халықаралық құдайлар Римде өсірілді және тіпті ең шалғай провинцияларға жеткізілді (олардың ішінде Кибеле, Изида, Осирис, Серапис, Эпона), сондай-ақ Рим Британиясында табылған Митрас және Сол Инвиктус сияқты күнге табынушылық құдайлары. Римдіктер ешқашан бір ғана құдайға немесе бір ғана культке табынуға міндетті болмағандықтан, діни төзімділік бәсекелес монотеистикалық діндер үшін мәселе болған жоқ. Яһудизмнің монотеистикалық қатаңдығы Рим саясатына қиындық туғызды, бұл кейде келісімге келуге және арнайы бостандықтар беруге, бірақ кейде шешілмейтін қақтығыстарға әкелді.

For the Romans, religion was part of the daily life. Each home had a household shrine at which prayers and libations to the family's domestic deities were offered. Neighborhood shrines and sacred places such as springs and groves dotted the city. The Roman calendar was structured around religious observances; in the Imperial Era, as many as 135 days of the year were devoted to religious festivals and games (ludi). Women, slaves and children all participated in a range of religious activities. Some public rituals could be conducted only by women, and women formed what is perhaps Rome's most famous priesthood, the state supported Vestal Virgins, who tended Rome's sacred hearth for centuries, until disbanded under Christian persecution and domination. The Romans are known for the great number of deities they honored. The presence of Greeks on the Italian peninsula from the beginning of the historical period influenced Roman culture, introducing some religious practices that became as fundamental as the cult of Apollo. The Romans looked for common ground between their major gods and those of the Greeks, adapting Greek myths and iconography for Latin literature and Roman art. Etruscan religion was also a major influence, particularly on the practice of augury, since Rome had once been ruled by Etruscan kings. Mystery religions imported from the Near East (Ptolemaic Egypt, Persia and Mesopotamia), which offered initiates salvation through a personal God and eternal life after the death, were a matter of personal choice for an individual, practiced in addition to carrying on one's family rites and participating in public religion. The mysteries, however, involved exclusive oaths and secrecy, conditions that conservative Romans viewed with suspicion as characteristic of "magic", conspiracy (coniuratio), and subversive activity. Sporadic and sometimes brutal attempts were made to suppress religionists who seemed to threaten traditional Roman morality and unity, as with the Senate's efforts to restrict the Bacchanals in 186 BC. As the Romans extended their dominance throughout the Mediterranean world, their policy in general was to absorb the deities and cults of other peoples rather than try to eradicate them, since they believed that preserving tradition promoted social stability. One way that Rome incorporated diverse peoples was by supporting their religious heritage, building temples to local deities that framed their theology within the hierarchy of Roman religion. Inscriptions throughout the Empire record the side by side worship of local and Roman deities, including dedications made by Romans to local Gods. By the height of the Empire, numerous international deities were cultivated at Rome and had been carried to even the most remote provinces (among them Cybele, Isis, Osiris, Serapis, Epona), and Gods of solar monism such as Mithras and Sol Invictus, found as far north as Roman Britain. Because Romans had never been obligated to cultivate one deity or one cult only, religious tolerance was not an issue in the sense that it is for competing monotheistic religions. The monotheistic rigor of Judaism posed difficulties for Roman policy that led at times to compromise and the granting of special exemptions, but sometimes to intractable conflict.

Христиандық

Кейбір христиандар діни плюрализмнің дұрыс емес немесе өзіне-өзі қайшы келетін ұғым екенін айтады. Діни плюрализмнің максималды түрлері барлық діндер бірдей шындық деп санайды, немесе бір дін кейбіреулер үшін, ал екіншісі басқалар үшін шындық болуы мүмкін. Көптеген христиандар бұл идеяны қайшылық принципіне сүйене отырып, логикалық тұрғыдан мүмкін емес деп санайды. Христиан дінінің ең ірі екі тармағы – католик шіркеуі мен шығыс православие шіркеуі, өздерін «бірден-бір шын шіркеу» деп жариялайды және «нағыз шіркеуден тыс жерде құтқарылу жоқ» деген сенімде. Протестантизмде көптеген түрлі бағыттар бар, сондықтан бұл мәселеде тұрақты доктрина жоқ, және діни плюрализмге қатысты әртүрлі көзқарастар бар. Дегенмен, басқа христиандар басқа діни дәстүрлерде де шындық пен құтқарылуға жете алуға болатынын айтады. 1998 жылғы «Англикандық теологтар анықтамалығында» «20 ғасырдың екінші жартысындағы ағылшын теологиясының ең көрнекті жүйелі теологы» деп сипатталған Джон Маккуарри: «уағыздау тоқтатылуы керек, бірақ Бахаи қозғалысы сияқты синкретизмге жол берілмеуі керек» деп жазды (2-бет). Негізгі діни дәстүрлердің тоғыз негізін қалаушылары (Мұса, Зороастр, Лао-цзы, Будда, Конфуций, Сократ, Кришна, Иса және Мұхаммед) туралы сөйлескенде, оларды «адам мен құдай арасындағы делдалдар» деп атаған Маккуарри былай деп жазды:

«Мен Құдайдың шындығы басқа арналар арқылы басқаларға жеткенін бір сәтте де жоққа шығармаймын – шындығында, мен солай болғанын үміттенемін және дұға етемін. Сондықтан бір делдалға ерекше жақын болсам да, олардың барлығына құрметпен қараймын» (12-бет).

Классикалық христиандық көзқарастар

Ұлы жарылыстан бұрын христиан дінінің бағыттары Никеялық Символдың сөзімен айтқанда "бір қасиетті, жалпы христиандық және апостолдық шіркеу" деп мойындады. Рим католиктері, православиелік христиандар, епископалдықтар және көптеген протестанттық христиан дінтері әлі де осы сенімді сақтайды. Сонымен қатар, католик шіркеуі Иса Мәсіх құрған жалғыз нағыз шіркеу екенін мәлімдейді, бірақ Шығыс православие және Шығыс православие шіркеулері де осыны өздеріне қатысты айтады. Осы топтар үшін шіркеу бірлігі, бұрынғыдай, айқын және сезімді нәрсе, ал жарылыс – ересідей ауыр қылмыс саналды. Ұлы жарылыстан кейін Рим католиктері православиелік киялыларды жарамды, бірақ заңсыз және канондық құқықсыз деп есептейді. Шығыс православиеде киялыларға қатысты "жарамдылық" түсінігі жоқ, бірақ Рим католик киялыларының формасын қабылдауға болатынын айтады, сондай-ақ православиеліктердің арасында католик киялыларына белгілі бір деңгейде мойынұсыну бар, бірақ барлығында емес. Екеуі де бір-бірін "басқаша ойлы" және "жарылысшыл" деп қарастырады, бірақ бір-бірін христиан ретінде тануды жалғастырады, кемінде secundum quid (экуменизмді қараңыз).

Қазіргі заманғы христиандық көзқарастар

Басқа протестанттар құтқарылу жолын тек белгілі бір негізгі ұстанымдарға сене білгендер ғана таба алады деп санайды. Осы ұстанымның мәні – Иса Мәсіхтің мінсіз адам болғаны, Құдайдың Ұлы екені және құтқарылу сыйына ие болғандардың күнәсі үшін өлгені мен қайта тірілгені. Олар әртүрлі секталар мен конфессиялардағы түрлі христиандарды қамтитын «бір» шіркеуге, «көрінбейтін шіркеуге» сенуді жалғастырады. Олар негізгі деп санайтын мәселелерде келісімде болса да, негізгі емес деп санайтын доктриналар бойынша бірікпейді. Кейбір евангелистік протестанттар Рим католиктерінің немесе Шығыс православиеліктерінің осы «көрінбейтін шіркеудің» мүшесі бола алатынына күмән келтіреді және көбінесе 19 ғасырдағы американдық христиандыққа қатысты (әдетте қайта жаңартушы) діни қозғалыстарды, мысалы, мормонизмді, христиан ғылымын немесе Ехоба куәгерлерін христиандық емес деп қарастырады. Католик шіркеуі, кейбір протестанттық конфессиялардан өзгеше, «даму теологиясын» қабылдайды, яғни «Қасиетті Рух, тарихтың өрбуі мен жиі шатастыратын жағдайлары арқылы, шіркеуді сенімнің сақталымына (Иса Мәсіхтің елшілерге тапсырған құтқарушы шындықтарға) толыққанды түсінуге қадамдық түрде жеткізеді. Бұл шындықтар өзгертілмейді немесе қосымшалар енгізілмейді. Шіркеу өзінің тарихының басында-ақ құштарлықпен шомылу рәсімін мойындауға кіріседі. Кейіннен шіркеу Римдіктерге 2:14-16-дағы мысал сияқты, христиандық үйретімге толық қол жеткізе алмаған христиан емес адамдардың құтқарылуына мүмкіндік бар екенін түсінеді: «Заңсыз ұлттар табиғатынан заң талап ететін нәрсені істесе, олар заң талап ететін нәрсе жүректеріне жазылған екенін көрсетеді». «Жасырын сенімнің» түрлі формалары қалыптасады, содан кейін Екінші Ватикандық соборда шіркеу былай деп жариялайды: «Құдайдың қамқорлығы өздерінің кінәсіз, әлі Құдайды толық тани алмаған және рақымсыздықсыз жақсы өмір сүруге тырысатын адамдарға құтқарылуға қажетті көмекті бермейді» (#16). Екінші Ватикандық собор өзінің Nostra aetate декларациясында христиан емес діндерге құрметпен және ризашылықпен қарап, олардағы жақсылықты растайды. Екінші Ватикандық собордан бері, әсіресе католик диалогшылары Иоанн Павел II-нің Redemptor hominis #6-дағы «Христиандар Мәсіхтің Мистикалық Денесінің көзге көрінетін шекарасынан тыс әрекет ететін Қасиетті Рухты тануы керек» деген мәлімдемесінің мағынасын зерттеп жатыр. Осы диалогшылардың арасында итальяндық Vangelo e Zen («Евангелия және Дзен») қауымының мүшесі Роберт Маглиола, Десио және Милано, Италия қалаларында, көп жылдар бойы буддалық мәдениеттерде оқыған және сол жерде және Батыста буддалық-католик диалогын жүргізген, осы диалог бойынша көптеген жариялымдар жасаған адам келесіні айтады: Егер Құдай барлық адамның құтқарылуын қаласа (Католик шіркеуінің катехизисіне қараңыз #851, 1 Тим. 2:4), бірақ барлық адамға христиандыққа айналу мүмкіндігін жібермеген болса, онда Құдай осы соңғы санаттағы жақсы буддистердің жақсы буддистер ретінде өмір сүруін, өркендеуін және өлуін қаламай ма? Құдай өзінің қамқорлығында, кем дегенде, қазір буддизмді әлемдегі миллиондаған жақсы және асыл адамдардың ортасы етіп қаламай ма? (Бұл католиктер католиктік сенімге куәлік көрсетпеуі керек дегенді білдірмейді, тіпті орынды жағдайларда және сыпайы түрде буддистерге католиктік уағыздауды және оны күшті түрде үйретуді өздерінің міндеті деп санауы керек. Бірақ католиктердің тек Құдай ғана қалаған уақытта және кімге қалауынша құтқарылудың рақымын жіберетінін есте ұстағаны жөн.)

Some other Protestants hold that only believers who believe in certain fundamental doctrines know the true pathway to salvation. The core of this doctrine is that Jesus Christ was a perfect man, is the Son of God and that he died and rose again for the wrongdoing of those who will accept the gift of salvation. They continue to believe in "one" church, an "invisible church" which encompasses different types of Christians in different sects and denominations, believing in certain issues they deem fundamental, while disunited on a variety of doctrines they deem non fundamental. Some evangelical Protestants are doubtful if Roman Catholics or Eastern Orthodox can possibly be members of this "invisible church", and usually they reject religious (typically restorationist) movements rooted in 19th century American Christianity, such as Mormonism, Christian Science, or Jehovah's Witnesses as not distinctly Christian. The Catholic Church, unlike some Protestant denominations, affirms "developmental theology", understood to mean that the "Holy Spirit, in and through the evolving and often confused circumstances of concrete history, is gradually bringing the Church to an ever more mature understanding of the deposit of faith (the saving truths entrusted by Jesus Christ to the Apostles—these as such cannot be changed or added to). The Church comes to recognize baptism of desire quite early in its history. Later, the Church realizes that Romans 2:14–16, for example, allows for the salvation of non Christians who do not have unobstructed exposure to Christian teachings: "When Gentiles who have not the law do by nature what the law requires They show that what the law requires is written on their hearts Various forms of "implicit faith" come to hold standing, until at Vatican Council II, the Church declares: "Nor shall divine providence deny the assistance necessary for salvation to those who, without any fault of theirs, have not yet arrived at an explicit knowledge of God, and who, not without grace, strive to lead a good life" (#16). Vatican Council II in its Declaration Nostra aetate addresses the non Christian religions with respect and appreciation, affirming the goodness found in them. Since Vatican Council II, Catholic dialogists in particular are working out the implications of John Paul II's statement, in Redemptor hominis #6 that Christians should recognize "the Holy Spirit operating outside the visible confines of the Mystical Body of Christ." Among these dialogists, Robert Magliola, an affiliate of the Italian community Vangelo e Zen ("The Gospel and Zen"), Desio and Milano, Italy, who taught in predominantly Buddhist cultures for years, and practiced Buddhist Catholic dialogue there and in the West, and who is widely published in this dialogue, argues the following:
If God has willed that all persons be saved (see Catechism of the Catholic Church #851, quoting 1 Tim. 2:4) but has not sent the opportunity of Christian conversion to all, how can we not conclude that God wills those good Buddhists in this latter category to live, flourish, and die as good Buddhists? That God in His providence—at least for now—wants Buddhism to be the setting for millions of good and noble people in the world? (This does not mean that Catholics should not witness to the Catholic faith or even—on the proper occasions and in a courteous way—consider it their duty to preach Catholicism to Buddhists, and to teach it mightily. But it does mean that Catholics would do well to remember that God alone sends the grace of conversion when and to whom He wills.)

Қазіргі тәжірибеде

Діни плюрализм қазіргі заманғы ислам елдерінде күрес тудыратын мәселе болып табылады. 2014 жылғы мәліметтерге сәйкес, жиырма үш (23) ислам елінде мұсылманның, туғаннан немесе дінге кіргеннен кейін, исламнан бас тартуы немесе басқа дінге өтуі өлім жазасымен немесе түрмемен жазаланатын қылмыс саналады. Алжир сияқты мұсылман елдерінде мұсылманды басқа дінге шақыру, көндіру немесе оны өзге дінге ауыстыруға әрекет ету заңсыз. Сауд Арабиясы және бірнеше ислам мемлекеттері ел ішінде, тіпті онда жұмыс істейтін азшылықтардың өзінің христиан шіркеулерін, яһуди синагогаларын, индуист ғибадатханаларын және будда ступаларын салуына қатысты қатаң заңдарға ие. Пәкістан Ислам Республикасы – көп ұлтты және көп дінді мемлекет, онда мұсылмандар көпшілікті құрайды. Пәкістан тұрғындары көптеген маңызды діндерді ұстанады. Пәкістанның алуан түрлі мәдени және діни мұрасы оның көпмәдени тарихының бір бөлігі болып табылады, бірақ Пәкістанда діни азшылықтарға қатысты төзімсіздік байқалады. Азшылықтар экстремистік топтардың зорлық-зомбылығына ұшырап, қоғамның кейбір бөліктері оларға жек көрушілікпен қараса, діни азшылықтарға діндеріне байланысты қоғамның бағытына қосылуға рұқсат берілмейді.

Джайнизм

Анекантавада – салыстырмалы плюрализм принципі – джайнизмнің негізгі принциптерінің бірі. Осы көзқарас бойынша, шындық немесе құбылыс әртүрлі тұрғысынан әртүрлі қабылданады, ал ешбір тұрғысы толық шындық болып табылмайды. Джайнизм доктринасы бойынша, заттың шексіз болу жолдары мен қасиеттері бар, және адамның табиғи шектеулеріне байланысты оларды барлық қырлары мен көріністерінде толыққанды түсіну мүмкін емес. Тек Кевалиндер – барлықбілгіш жандар ғана – затты барлық қырлары мен көріністерінде түсіне алады, ал қалғандары оның бір бөлігін ғана біле алады. Сондықтан, ешбір көзқарас абсолютті шындықты білдіреді деп мәлімдеуге болмайды – тек салыстырмалы шындықтар бар. Джайнистер абсолютті шындықты жариялауға жасалған барлық әрекеттерді андгаджная немесе «соқырлар мен піл» мысалымен салыстырады, онда соқырлар пілдің нағыз келбетін түсіндіруге тырысады, бірақ олардың шектеулі көзқарастарына байланысты тек ішінара ғана сәттілікке жетеді. Джайнистер үшін соқырлардың мәселесі – пілдің шын келбетін түсіндіруге тырысуы емес; мәселе – барлық басқа пікірлерді жобау. Абсолютті шындық көп қырлы болғандықтан, кез келген шындықты басқаларын жоққа шығару – эканта (бір жақтылық) қателігіне ұшырау. Басқалардың шындықтарына ашық болу – джайнизмнің діни плюрализмді іске асыруының бір жолы.

Діни плюрализм және адамгершілік қызмет салалары

Діни плюрализм тұжырымы психология және әлеуметтік жұмыс, сондай-ақ медицина және медбикелік сияқты адамға көмек көрсету салаларында да маңызды, онда білікті мамандар әртүрлі діни дәстүрлердегі клиенттермен байланысқа түсе алады. Бір автор клиенттердің діни және рухани сенімдеріне қатысты төрт мүмкін көзқарас – бас тартушылық, эксклюзивистік, конструктивистік және плюралистік – туралы айтқан. Конструктивистік көзқарас емес, плюралистік көзқарас:

Блоккойт | Діни немесе рухани абсолютті шындықтың бар екенін мойындайды, бірақ оған көптеген түсіндірулер мен жолдар болуы мүмкін деп санайды. "Құдай тауына" бір ғана жолмен шығуға болады дейтін эксклюзивистің айырмасында, плюралист көптеген жолдарды жарамды деп таниды. Эксклюзивист пен плюралист екеуі де діни немесе рухани шындықтың бар екендігіне келісе алады, бірақ плюралист осы шындықтың әртүрлі мәдениеттерде және әртүрлі адамдарда әртүрлі түрде көрініс табатынын мойындайды. Адамдардың өмірі шектеулі болғандықтан, бір ғана діни жүйе барлық діни немесе рухани абсолютті шындықты толық қамти алмайды (167 бет).

Бір-біріне сәйкес келмейтін аяннан дәлел

Бір-біріне қайшы аянға негізделген дәлел – бұл адамның бір дінді екіншісінен басып таңдау мүмкін еместігін көрсетуге бағытталған аргумент, себебі олардың аяндары бір-бірімен үйлеспейді және екі дін де бір уақытта шындық бола алмайды. Бұл аргумент, басқалармен қатар, Вольтердің «Кандид» және «Философиялық сөздігінде» кездеседі. Бұл Дени Дидроның Паскальдың «Христиандық немесе кез келген басқа дінде Құдайдың бар екенін дәлелдегеннің өзінде, имам да дәл осылай ойлай алады» деген тұжырымына жауап ретінде айтқан сөзінде де көрінеді. Сондай-ақ, Паскальдың бұл тұжырымына жауап ретінде Дж. Л. Макки былай деді: «Құтқарылуға жететін жалғыз шіркеу міндетті түрде Рим шіркеуі емес, мүмкін анабаптистер, мормондар, сүннит мұсылмандары немесе Кали және Одинге табынушылардың шіркеуі болуы мүмкін».

Пайдаланылған әдебиеттер

Ашк Дахлен, 2006, Сират әл-муқтима: Бір немесе көп пе? Иранның мұсылман зиялылары арасындағы діни плюрализм, The Blackwell Companion to Contemporary Islamic Thought, ред. Ибрахим Әбу Раби, Оксфорд. Эк, Дайан (2001) Жаңа діни Америка: "Христиан елі" қалай әлемдегі ең діни әртүрлілікке ие елге айналды, Сан-Франциско: Харпер. Роберт Гордис, 1962, "Христиандық-иудейлік диалогтың негізгі ережелері", The Root and the Branch, Univ. of Chicago Press басылымы. Роберт Гордис және басқалар, 1988, Емет Ве Эмуна: Консервативті иудаизмнің қағидалары, еврей теологиялық семинариясы және раввиндік ассамблея мәлімдемесі. Кеннет Айнар Химма (2002 жылдың тамызы), "Жоғары жолды табу: құтқаратын плюрализмнің моральдық негіздемесі", International Journal for Philosophy of Religion, 52-том, 1-сан, 1–33-беттер. Хатчисон, Уильям Р. (2003) Америкадағы діни плюрализм: Құрылтайшы идеалдың даулы тарихы, Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы. Калмин, Ричард (1994), Раббилік әдебиеттегі ерте антикалық дәуірдегі христиандар және еретиктер, Harvard Theological Review, 87-том, 2-сан, 155–169-беттер. Леон Кленицки (ред.), 1991, Теологиялық кездесуге қарай: Христиандыққа еврейлік көзқарас, Paulist Press / Stimulus. Монекал, Мария Роза (2002), Әлемнің әшекейі: Мұсылмандар, яһудилер және христиандардың ортағасырлық Испанияда төзімділік мәдениетін қалай құруы, Бостон: Little, Brown & Co. Ханс Укко (ред.), 1996, Құдайдың халқы, Құдайлардың халқы, WCC Publications. .