Кіріспе
Ежелгі Рим отбасындағы ең жасы үлкен ер адам – pater familias, сондай-ақ paterfamilias деп те жазылады. Pater familias – отбасының ең үлкен еркек мүшесі, ол өз отбасының кеңейтілген құрамына заңды түрде толық билік жүргізе алатын. Бұл термин латын тілінде "отбасы әкесі" немесе "отбасылық мүліктің иесі" деген мағынаны білдіреді. Латын тіліндегі бұл сөздің формасы архаикалық, ол ās жұрнағымен аяқталатын ескі жағдайды сақтайды (латын тілінің өзгеруін қараңыз), ал классикалық латын тілінде бірінші жағдайдың жағдайлық жалқы түрі ae болып келеді. Pater familias әрқашан Рим азаматы болуы керек еді. Рим заңдары мен дәстүрі (mos majorum) оның өз отбасының кеңейтілген құрамындағы билігін орнатты. Рим отбасылық құқығында "Patria potestas" (лат. "әкенің билігі") термині осы ұғымды білдіреді. Ол отбасы мүлігіне қатысты заңды артықшылықтарға және оның тәуелділеріне – әйеліне, балаларына, қандық немесе асырап алу арқылы туысқандарына, клиенттеріне, босатылған құлдарына және құлдарына қатысты биліктің әртүрлі деңгейлеріне ие болды. Сол mos majorum оның билігін шектеді және отбасына, сондай-ақ кеңінен қоғамға қатысты жауапкершіліктерін анықтады. Ол Римнің болашақ азаматтары ретінде сау-сәлем балаларды дүниеге келтіруге және тәрбиелеуге, отбасының моральдық тазалығы мен әл-ауқатын сақтауға, тайпасын және ата-бабаларының құдайларын құрметтеуге, Римнің саяси, діни және әлеуметтік өміріне белсенді қатысуға және мүмкіндігі болса, қызмет етуге міндетті болды. Демек, pater familias – жақсы азамат болуға тиіс еді. Теориялық тұрғыдан алғанда, ол өзінің кеңейтілген отбасының әрбір мүшесінің өмірі мен өлімі туралы шешім қабылдауға ерте заманнан бергі билігіне ие болды. Бірақ іс жүзінде осы биліктің ең қатаң түрі сирек қолданылды және ақырында заңмен шектелді. Рим дәстүрінде бұл термин көбінесе заңдық мәтіндерде, ал аз дәрежеде әдеби мәтіндерде кездеседі. Екі жағдайда да бұл термин көбінесе "мүлік иесіне" сілтеме жасау үшін қолданылды, бұл атақ тұжырымдық тұрғыдан оның отбасылық қатынастарынан бөлек саналды.
The pater familias, also written as paterfamilias (: patres familias), was the head of a Roman family. The pater familias was the oldest living male in a household, and could legally exercise autocratic authority over his extended family. The term is Latin for "father of the family" or the "owner of the family estate". The form is archaic in Latin, preserving the old genitive ending in ās (see Latin declension), whereas in classical Latin the normal first declension genitive singular ending was ae. The pater familias always had to be a Roman citizen. Roman law and tradition (mos majorum) established the power of the pater familias within the community of his own extended familia. In Roman family law, the term "Patria potestas" (Latin: “power of a father”) refers to this concept. He held legal privilege over the property of the familia, and varying levels of authority over his dependents: these included his wife and children, certain other relatives through blood or adoption, clients, freedmen and slaves. The same mos majorum moderated his authority and determined his responsibilities to his own familia and to the broader community. He had a duty to father and raise healthy children as future citizens of Rome, to maintain the moral propriety and well being of his household, to honour his clan and ancestral gods and to dutifully participate—and if possible, serve—in Rome's political, religious and social life. In effect, the pater familias was expected to be a good citizen. In theory at least, he held powers of life and death over every member of his extended familia through ancient right. In practice, the extreme form of this right was seldom exercised. It was eventually limited by law. In the Roman tradition, the term has appeared mostly in legal texts, and to a lesser extent, in literary texts. In both types of discourses, the term has been most commonly used to refer to the “estate owner,” a title considered conceptually separate from his familial relations.
Римдік отбасы
Римдік үй шаруашылығы экономикалық және құқықтық бірлік немесе мүлік ретінде қарастырылды: familia бастапқыда бір шатыр астында тұратын famuli тобы (серви, ауылдық мүлік құлдары) дегенді білдірді. Бұл мағына кейіннен familia-ны негізгі римдік әлеуметтік бірлік ретінде көрсетуге кеңейтілді, оған domus (үй немесе ошақ) кіруі мүмкін, бірақ заң жүзінде одан ерекшеленді: familia бір немесе бірнеше үйге ие болуы мүмкін. Familia-ның барлық мүшелері мен мүлкі pater familias билігіне бағынатын: оның құқықтық, әлеуметтік және діни мәртебесі familia-ны Рим мемлекетінің микрокосмосы ретінде анықтады. Рим заңдарында pater familias-тың potestas ресми, бірақ магистраттардың билігінен ерекшеленді. Бұл мәртебеге тек римдік азаматтар ғана ие болатын, ал бір үй шаруашылығында осы мәртебеге бір адам ғана ие болатын. Ол оның әл-ауқаты, беделі, заңдылығы мен моральдық абыройы үшін жауапты болды. Бүкіл familia он екі кестедегі негізгі қағидалар мен заңдарды ұстануға тиіс еді, оларды pater familias үлгілеуге, талап етуге және қажет болған жағдайда орындауға міндетті болды, сондықтан familia ішінде республикалық заң мен дәстүр (mos majorum) оған өмір мен өлім билігін (vitae necisque potestas) берді. Сондай-ақ, ол барлық potestas-қа Рим дәстүрі мен заңының жүктеген шектеулерін сақтауға міндетті болды. Оның шешімдері кеңес, консультация және familia ішіндегі келісім арқылы қабылдануы керек, бұл шешімдер комитет (consilium) арқылы қабылданатын кеңес отырысы болатын. Familia consilia-да, әдетте, оның үйінің ең аға мүшелері, әсіресе әйелі, қажет болған жағдайда оның үлкен кланындағы (gens) құрбылары мен ағалары қатысты. Августтың некеге қатысты заңдары pater familias-тың дәстүрлі potestas-ын пайдаланды. Август Римнің тек princeps-і ғана емес, сонымен қатар әкесі (pater patriae) болды. Осылайша ол бүкіл Рим familia-сы үшін жауапты болды. Римнің сақталуы үшін оның азаматтары бала тууы керек еді. Бұл жеке адамның санасына қалдырылатын мәселе емес. Туу көрсеткіштерінің төмендеуі, әсіресе элитаның арасында, бүліну мен өзін-өзі баптаудың белгісі деп есептелді, олар үлгі көрсетуге тиіс болған. Lex Julia maritandis ordinibus белгілі бір жастағы ерлер мен әйелдерді некеге тұруға міндеттеді және ажырасып қалғандар мен жесірлерді белгілі бір мерзім ішінде қайтадан некеге тұруға мәжбүрледі. Lex Julia de adulteriis coercendis неке адалдығын бұзған әйелдерді және мұндай мінез-құлыққа жол берген кез келген күйеулерді қатаң жазалады. Lex Papia Poppaea әлеуметтік топтар арасындағы некеге қатысты заңдарды кеңейтті және өзгертті, сондай-ақ мұрагерлік мәселелерін реттеді. Заңға бағыну сыйлықтармен марапатталды, ал ерекше мемлекеттік қызмет босатылғандыққа алып келді, бірақ диктаторлық мәжбүрлеу өте танымал емес және тәжірибеде қиындықтар тудырды. Кейіннен заңдар теорияда және тәжірибеде жұмсалды, бірақ императорлық quaestio perpetua сақталды. Оның қоғамдық судьялары енді familia concilium-ы мен pater familias-тың дәстүрлі құқықтарын заң жүзінде басып тастады. Принципат жеке patria potestas-тың ыдырауына және мемлекеттің familia-ның құқықтық және атқарушы тәуелсіздігіне үнемі араласуына қатысты айқын үрдіс көрсетеді.
Отбасы, нәсіл және гений діни қызметкері ретінде
Отбасы әкесінің (pater familias) үй ішіндегі міндеттеріне оның "үй құдайларына" (ларелер мен пенаттар) және өз gens-тің ата-бабалары құдайларына арналған діни міндеттері (sacra familiae) кірді. Соңғылары ди-парантес арқылы өлгендердің ата-бабаларының рухтары ретінде және гений культі арқылы бейнеленген. Гений - бұл генске және оның әр мүшесіне тән маңызды, тұқым қуалайтын рух (немесе құдайлық мәні немесе жаны) және ұрпақ беру күші деп түсіндірілді. Генстен шыққан отбасының заңды басшысы ретінде, отбасы әкесі аталық міндеттерін адал орындау арқылы оның генийін бейнеледі және білдіреді. Сондықтан, pater familias-қа оның бүкіл familia-сының гений культіне деген өзара міндеті тиесілі болды. Ол өз кезегінде өз балаларына – қан арқылы немесе асырап алу арқылы – генийді және sacra familiae міндеттерін тапсырды. Римдік діни заң отбасының діни рәсімдерін sacra privata (мемлекет емес, familia қаржыландырады) және "ресми емес" (мемлекеттік қызмет немесе магистратура рәсімі емес, бірақ егер sacra privata-ның сақталуы салғырт немесе дұрыс болмаса, мемлекеттік понтификтер мен цензор араласа алады) деп анықтады. Сондықтан, sacra privata-ны қаржыландыру мен орындау жауапкершілігі басқаларға емес, үй шаруашылығының бастығына тиесілі болды. Жалпы ырым-жырымдар мен мерекелерді (оның ішінде үйдегі ырым-жырымдар) сақтаумен қатар, әр отбасының өзінің ерекше ішкі діни күнтізбесі болды, ол нәрестелерді ресми қабылдауды, кәмелетке толуды, неке, өлім және жерлеуді белгілейтін. Ауылдық жерлерде бүкіл familia жиналып, егіндіктер мен малдың құнарлылығы мен қорғанысы үшін құдайларға құрбандық шалатын. Мұндай мейрамдар мен құрбандықтарды әкелер үй-бүлдесі өткізген.
Әйелі
Ата-ананың әйеліне қатысты заңдық билігі олардың арасындағы неке түріне байланысты болды. Ерте Республикада әйел әкесінің заңдық бақылауынан күйеуінің (әкесінің) заңдық бақылауына cum manu (лат. cum manu – "қолмен" деген мағынаны білдіреді) түрінде "тапсырылған". Егер ер адам әйелінен ажырасса, ол немесе оның әкесі қалың мал мен әйелді әйелдің бұрынғы отбасының ата-анасына қайтаруға міндетті болды. Республиканың соңғы кезеңінде манустық неке сирек кездесе бастады, және әйел заң жүзінде туған отбасының құрамында, олардың ата-анасының билігінде қалды. Ата-ана билігінен азат болған әйелдер заң бойынша тәуелсіз (sui iuris) болды, бірақ оларға ер адамнан қамқоршы тағайындалған. Sui iuris әйел өз атынан сотқа шағымдануға құқылы болды, бірақ басқалар үшін заңдық мәселелерді басқаруға құқығы болмады.
Балалар
Екі тақта заңдары pater familias-тан "көзге түсетін кемістігі бар" нәрестелерді өлтіруді талап етті. Бірақ, император Клавдийдің жартылай жаңсақ болуы, тірі қалған кемістігі бар ересектердің болуы, бұл мәселеде жеке таңдау жасалғанын көрсетеді. Pater familias баласын құлдыққа сатуға құқылы болған, алайда Рим заңы бойынша, егер бала үш рет құл ретінде сатылса, ол енді патриапотестаға бағынбайтын. Pater familias ұлдары мен қыздарының некелерін мақұлдау немесе қабылдамау құқығына ие болған; бірақ, император Августтың жарлығы бойынша, pater familias бұл рұқсатты оңай бермеуге құқылы емес. Filii familias (отбасының балалары) – pater familias-тың биологиялық және асырап алған балалары мен оның бауырларының балаларын қамтыды. Олардың кеңейтілген құқықтарының (longa manus, яғни "ұзын қол") арқасында patres familias қосымша міндеттерге де ие болды: filii және құлдарға қатысты міндеттер, бірақ кейбір міндеттер бастапқы ius civile емес, тек шетелдіктерге бағытталған ius gentium немесе магистраттардың, әсіресе претордың заңы – ius honorarium арқылы ғана мойындалды. Бұл заң Рим заңының кейінгі кезеңінде пайда болды. Ересек filii өздерінің pater-інің билігінде болып, ол тірі болғанда pater familias-тың құқықтарын ала алмады. Заң бойынша, жеке отбасы мүшелері (ұлдары, қыздары немесе құлдары) сатып алған кез келген мүлік отбасының мүлігі болып саналды: pater familias оның иелігіне толық құқыққа ие болды және оның салдарына, соның ішінде борыш арқасында құқықтар мен мүлікті жоғалтуға жеке жауапкершілік тартты. Pater-і қайтыс болған кезде өз үйлерінде тұрғандар, тіпті жасөспірім болса да, өз үйлерінің (pater familias sui iuris) pater familias мәртебесіне ие болды. Pater familias-тың "эмансипациялаған" балалары, тиімді түрде, мұрадан бас тартылған болып саналды. Егер pater familias өсиет қалдырмай қайтыс болса, оның балалары оның мүлкінен тең үлес алатын. Егер өсиет қалдырылса, балалар мұраны таласуға құқылы болды. Уақыт өте келе, pater familias-тың абсолютті билігі әлсіреп, теориялық түрде бар құқықтар енді күшін жойды немесе талап етілмейтін болды. Өмір мен өлімге билік жойылды, жазалау құқығы жұмсалды және балаларды сату тек өте қажетті жағдайларда ғана шектелді. Император Адриан тұсында өз ұлын өлтірген әке азаматтығынан айырылып, барлық құқықтарынан айырылып, мүлкі тәркіленіп, өмір бойы елден қуылды.
Римдік контекст
Алғашқы классикалық римдік анықтамасында "familia" сөзі "құлдар тобын" білдірген, ал әйелдер мен балалар оған кірмеген. "Отбасы басшысы" ретіндегі pater familias тұжырымы осы ертедегі familia түсінігінен және, демек, әкелер мен балалар емес, құл иелері мен олардың құл еңбекшілері арасындағы құқықтық қатынастан туындаған. Ерте классикалық кезеңнен бастап римдік жазушылар мен заңгерлер ежелгі авторлардың pater familias-ті "үй шаруашылығының басшысы" ұғымының негізі ретінде шақыруын, құл иесі, dominus деген латын сөзінің баламасы ретінде қарастырды. Бұл, құл ұстаудың салдарынан үй шаруашылығының басшыларына тиетін ауыр бейімделуді жеңілдету және терминнің қолданылуын құл емес үй мүшелеріне кеңейту мақсатында жасалған қасаты таңдау болды. Pater familias семантикалық термин ретінде үй шаруашылығының басшыларын білдірді, олардың әкелік мейірімділік пен құл иесінің қатаң мәжбүрлеуін үй шаруашылығын басқаруда үйлестіретіні ойылды. Рим заңгерлері ерте классикалық кезеңнен бастап pater familias құқықтық тұжырымын қалыптастыра бастағанда, pater familias мәртебесіне ие болудың ең төменгі шарты мүліктің иесі болу қабілеті ретінде түсінілді. Алайда, рим құқығында бұл, pater familias билігінің құлдарға билік ету қабілетінен өзгеше өлшем деп есептелді. Кейбір римдік patres familias өз үйлерінде құлдардың арасындағы әлеуметтік байланыстарды нығайту мақсатында квази-некелік одақтарды (contubernia деп аталады) құруға рұқсат бергенімен, мұндай одақтар тек үй ішінде мойындалды және үйден тыс заңдық мәнге ие болмады. Мұндай одақтардан туған балалар құлдықта болды және анасының заңды меншігі саналды. Римдік заң көздері құлдарды көбінесе үй шаруашылығының құралы ретінде (шамамен "жабдықтар" деп аударуға болады) таныды, олардың pater familias-қа көрсеткен қызметтерін атап көрсетті. Бұл анықтамаға егістіктерде жұмыс істейтін құлдар да, үй шаруашылығында тұратын және тікелей pater familias-қа қызмет ететін құлдар да кірді. Осының салдарынан, patres familias өздерінің қауымдастықтарында құлдарды қоса алғанда, үй ішіндегі барлық мүшелердің материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру арқылы құрмет пен мәртебеге ие болды. Бұл құлдарды тамақпен, киіммен, баспанамен, біліммен қамтамасыз етуді және оларды шүкіршілік рәсімінен өткізуді білдірді. Егер олар осы міндеттемелерді орындамаса, заң кодексі оларды құлдарға иелік құқығын жоғалтқаны деп қарастырды, бұл кейбір жағдайларда олардың әрқайсысы "тәрбиелегенін" мәлімдеген құлдардың мәртебесі туралы дауларға әкелді. АҚШ-тың Оңтүстігіндегі плантациялық құлдық жағдайында құл иелері құлдықты қайырымды, патриархалдық институт ретінде, ежелгі римдік pater familias моделіне негізделген риторикалық қорғауды жасады. Кейбір плантаторлар бұл тұжырымды заңдық қорғау шарасы ретінде пайдаланды, құл еңбекшілерін "жалдап" алушыларға оларды "жақсы әкелердей" қарауға, зорлық-зомбылыққа жол бермеуге нұсқау берді. Басқалары бұл тұжырымды плантаторлық билікті ақтау үшін қолданды, өздерін барлық мүшелерін қамтамасыз ететін үй шаруашылығының егемендері деп жариялап, олардың адалдығы мен еңбегін талап етті. Римдік үлгіге сүйене отырып, бұл плантаторлар құл еңбекшілерін өздерінің "тәуелділері" деп санады, олар үй шаруашылығының патриархалдық тәртібінен пайда көреді. Оңтүстік газеттері мен баспа құралдары құлдық институтын сипаттайтын қатыгездікті ұлт негізін қалаған демократиялық идеалдармен үйлестіру үшін бұл идеяны үнемі насихаттады, көбінесе бұл патриархалдық идеологияны ақылға сыймайтын биіктіктерге көтеріп, оның жасырған қайшылықтарын елемеді. Бұл патриархалдық идеология құлдықтың заңдық жойылуынан кейін де сақталды, өйткені Оңтүстіктегі ақ жұмыс берушілер мен саяси көшбасшылар бұрынғы құлдарға, сондай-ақ әйелдер мен кедей жұмысшыларға иерархиялық әлеуметтік-экономикалық таптық мәртебеге ие болуға тырысты, оларды олар "тәуелділер" деп қарады, осылайша римдік үй шаруашылығы моделін қоғамның жалпы деңгейіне кеңейтті. АҚШ-тың Оңтүстігінде және Кариб бассейнінде құл иелері құлдықтың патриархалдық моделін орнатуға тырысқан, бұл көбінесе құлдардың өздері құрған отбасылық құрылымдармен қақтығысқа түсті. Мұндай отбасылық құрылымдардың кейбіреулері Батыс Африка қоғамдарындағы тамырларға ие болды. Мысалы, Алтын жағалаудағы Акан қоғамы негізінен аналық желіге...
In the context of plantation slavery in the antebellum U. S. South, slaveowning planters developed a rhetorical defense of slavery as a benevolent, paternalistic institution based on the ancient Roman model of the pater familias. Some planters employed the concept as a legal protectionary measure, instructing renters to whom they “hired out” their enslaved laborers to “treat” them “as good pater familias,” in an effort to stymie abusive practices. Others used the concept to rationalize planter rule, claiming themselves sovereigns of their households who provided for all constituent members, and demanding their loyalty and labor in return. Drawing on the Roman precedent in this way, these planters claimed that their enslaved laborers were their “dependents,” who ultimately benefitted from the paternalistic ordering of the household. Southern newspapers and print media repeatedly promoted this idea in order to square the intrinsic brutality that defined the institution of slavery with the democratic ideals the nation was supposedly founded on, often developing this paternalistic ideology to irrational heights and ignoring the contradictions that it masked. This paternalistic ideology persisted after the legal abolition of slavery, as white employers and political leaders in the South attempted to maintain a hierarchical socioeconomic class status over formerly enslaved persons, as well as women and poor laborers, whom they viewed as “dependents,” thereby expanding the Roman household model of pater familias to the level of broader society. The patriarchal mode of slavery that Southern U. S. and Caribbean slaveowners attempted to establish often clashed with the familial structures enslaved people themselves constructed. Some of these family structures had roots in West African societies. The Akan society of the Gold Coast, for example, was largely matrilineal and composed of individual “clans or lineages,” descended from a single mother. Mandé society, while more often organized along patrilineal lines, exhibited some matrilineal lines and generally reserved powerful positions of political and household authority for women. These alternative modes of structuring household and family life among enslaved people threatened some planters’ intentions to serve as the solely acknowledged pater familias of their households.