Дональд Гетти: Альбертаның экс-премьері және саяхатшысы
Don Getty
Дональд Гетти – 11-ші Альберта премьер-министрі (1985-1992). Энергетика министрі болған. Экономикалық қиындықтармен күресіп, мұнай бағасының төмендеуіне тап болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Альбертаның премьер-министрі 1985-1992 жылдары
Premier of Alberta from 1985 to 1992
Дональд Росс Гетти (30 тамыз 1933 – 26 ақпан 2016 ж.) – 1985-1992 жылдар аралығында Альбертаның 11-ші премьер-министрі болған канадалық саясаткер. Прогрессивті консерваторлар партиясының мүшесі, ол 1979 жылы саясаттан жеке секторға кеткенге дейін Питер Логхид үкіметінде Энергетика министрі және Федералдық және Үкіметаралық істер министрі қызметін атқарды. Алты жылдан кейін ол саясатқа оралды, Логхид зейнетке шыққаннан кейін Прогрессивті консерваторлар партиясының төрағалық лауазымына үміткер болды. Ол тағы екі үміткерді жеңіп, 1985 жылдың 1 қарашасында премьер-министр болды. Премьер ретінде Гетти экономиканың баяулауымен және энергия бағасының төмендеуімен күресті, бұл Альбертаның мұнайға негізделген экономикасына ауыр соққы берді. Өсіп келе жатқан мемлекеттік дефицит пен жұмыссыздыққа байланысты ол әлеуметтік шығыстарды қысқарды және бизнестің банкротқа ұшырауына жол бермеу үшін мемлекеттік қаражатты жұмсады. Алайда, осы араласулардың бірнешесі күткен нәтижені бермей, кері әсер етіп, мемлекеттік қаражатты ысырапқа шалды. Кейбір сарапшылар Геттидің қаржылық бағдарламасы Ральф Клейннің провинциялық бюджетті кейін теңгеруіне негіз салғанын айтса, Гетти қызметтен кеткен кезде мемлекеттік қарыз 11 миллиард долларға жетті, бұл оның ізбасарына Гетти жылдарын ысырапшылық пен артық шығындар дәуірі деп сипаттауға мүмкіндік берді. Геттидің Альбертаның Канададағы беделін нығайтуға жасаған тырабы бастапқыда сәтті болды, ол Канаданың басқа бірінші министрлерінен Сенат реформасының элементтерін Мич-Лейк және Шарлоттаун келісімдеріне қосуға келісім алды. Бірақ екі келісім де канадалықтар, соның ішінде Альберталықтардың көпшілігі тарапынан қабылданбағандықтан, бұл күш-жігер нәтижесіз аяқталды. Гетти Альберта ішінде де саяси қиындықтарға тап болды, оның ішінде 1989 жылғы сайлауда Эдмонтон Уайтмуд сайлау округінде жеңіліске ұшырады (бұл Стетлердегі қосымша сайлауға әкелді, оны ПК депутаты босатқан еді) және өз министрлерінен басшылыққа талас туды. Осыған байланысты ол 1992 жылы премьер-министрліктен кетті. Саясатқа келгенге дейін Гетти Канада футбол лигасының «Эдмонтон Эскимос» командасының квотербегі болған. Ол өзінің он жылдық мансабында сегіз мыңнан астам ярдты жүзіп өтті және 1992 жылы команданың «Атақ-даңқ қабырғасына» енгізілді.
Donald Ross Getty (August 30, 1933 – February 26, 2016) was a Canadian politician who served as the 11th premier of Alberta between 1985 and 1992. A member of the Progressive Conservatives, he served as Energy Minister and Federal and Intergovernmental Affairs Minister in the government of Peter Lougheed before leaving politics for the private sector in 1979. He returned to politics six years later to enter the Progressive Conservative leadership contest resulting from Lougheed's retirement. He defeated two other candidates, and became Premier November 1, 1985. As Premier, Getty was faced with an economic slowdown and falling energy prices, which hit Alberta's petroleum dominated economy hard. Faced with mounting government deficits and increasing unemployment, he cut social spending and intervened with government money to prevent businesses from failing. Several of these interventions backfired in high profile fashion, failing at their intended objective and costing scarce public funds as well. While some analysts argue that Getty's fiscal program laid the groundwork for Ralph Klein's later balancing of the provincial budget, on Getty's departure from office the government's debt had reached $11 billion, setting the stage for his successor to characterize the Getty years as an era of wasteful and excessive spending. His efforts at strengthening Alberta's presence in Canada initially appeared more successful, as he won the agreement of Canada's other first ministers in including elements of Senate reform in the Meech Lake and Charlottetown Accords, but these efforts came to naught when both accords were rejected—the second by the Canadian public, including a majority of Albertans. Getty was also facing political problems within Alberta, including a defeat in his home riding of Edmonton Whitemud in the 1989 election (leading to a successful by election in Stettler, vacated by a P. C. MLA) and leadership machinations from some of his own ministers. In light of this, he resigned the Premiership in 1992. Before entering politics, Getty had been a quarterback for the Edmonton Eskimos of the Canadian Football League. He passed for more than eight thousand yards over his ten year career, and was put on the team's Wall of Fame in 1992.
Ерте өмір
Дон Гетти 1933 жылғы 30 тамызда Квебек провинциясының Вестмоунт қаласында Беатрис Лилиан (Хэмптон) Гетти (1910–1973) мен Чарльз Росс Геттидің (1909–1974) ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі Ұлы депрессия кезінде Макгилл университетінің медицина факультетін тастап, әйеліне, үш ұлына және екі қызына қаражат табу үшін түрлі жұмыстар істеді – кейде бір уақытта бірнеше жұмысқа да белсенділік танытты. Геттидің балалық шағы Верден, Торонто, Оттава, Лондон және Агинкурт қалаларында өтті, соңғысында ол жеті адамдық отбасымен үш бөлмелі пәтерде тұрды. Оқу үшін Лондонға оралғаннан кейін, ол жақсы спортшы болды (футбол ойнау үшін қажетті салмақты жинау үшін жұмыртқаның сарысын ішкен) және студенттер кеңесінің төрағасы болып сайланды. Спорт – оның ең үлкен құмарлығы еді, әсіресе Монреаль Канадиендері мен Торонто Аргонавттарының ойыншысы Роял Копландты жақсы көретін.
Don Getty was born on August 30, 1933, in Westmount, Quebec, the son of Beatrice Lillian (Hampton) Getty (1910–1973) and Charles Ross Getty (1909–1974). His father had dropped out of McGill University's medical school due to the Great Depression and worked a variety of jobs—sometimes more than one at a time—to support his wife, three sons, and two daughters. Getty's childhood was spent in Verdun, Toronto, Ottawa, London, and Agincourt, sharing a three room apartment with his seven member family in the last. Returning for London in time for high school, he became an accomplished athlete (drinking eggnog to gain enough weight to play football) and was elected students' council president. Sports were his passion, and he was an especially great fan of the Montreal Canadiens and of Toronto Argonauts running back Royal Copeland.
Футбол
Мектепті бітіргеннен кейін Гетти Батыс Онтарио университетінде бизнес-әкімшілік мамандығына оқуға түсті, онда ол футболда көзге түсетін ойыншыға айналып, «Каппа Альфа» қоғамының мүшесі болды. 1954 және 1955 жылдары ол «Батыс Онтарио Мустангс» командасының ойыншысы ретінде Шығыс студенттік лигасының чемпионаттарында жеңіске жетті және 1955 жылы UWO-ның ең үздік спортшысы ретінде Клод Браунның естелік кубогымен марапатталды. Ол баскетболмен де айналысты және 1952, 1953 және 1954 жылдары осы спорт түрінен чемпиондық командалардың құрамында болды.
After graduating, Getty enrolled to study business administration at the University of Western Ontario, where he became a football star and a member of The Kappa Alpha Society. He quarterbacked the Western Ontario Mustangs to Eastern Collegiate Union Championships in 1954 and 1955, and was awarded the Claude Brown Memorial Trophy as the outstanding athlete at UWO in 1955. He also played basketball, and was part of championship teams in that sport in 1952, 1953, and 1954.
М.Ә. және министр
1965 жылы Геттиге өзге эскимостардың қарт тұрғыны және Прогрессивті консервативтер партиясының жетекшісі Питер Лаугид 1967 жылғы провинциялық сайлауға түсуді ұсынды. Төрт жыл өткен соң, 1971 жылғы сайлауда Гетти Эдмонтон Уайтмуд жаңа округінде 3,500-ден астам дауыспен қайта сайланды және жаңа Лаугидтің көпшілік үкіметінде Федералдық және үкіметаралық істер министрі болып тағайындалды.
In 1965, Getty was approached by fellow Eskimos veteran and Progressive Conservative leader Peter Lougheed to run in the 1967 provincial election. Four years later, in the 1971 election, Getty was re elected by more than 3,500 votes in the new riding of Edmonton Whitemud and was appointed Minister of Federal and Intergovernmental Affairs in the new Lougheed majority government.
Бюджет тапшылығы
Гетти партия басшылығын жеңгеннен кейін, Логхид оған бірінші жылы кеңседе 2,5 миллиард долларлық бюджет тапшылығы күтетінін айтты. Дегенмен, Гетти премьер-министрлікке мемлекеттік қарызы жоқ күйде келді, ал қызметтен кеткен кезде мемлекеттік қарыз 11 миллиард долларға жетті.
After Getty won the party leadership, Lougheed told him to expect a budget deficit of $2.5 billion in his first year in office, Even so, Getty entered the premiership with no public debt and left with the public debt at $11 billion.
Экономикалық интервенция
Гетти үкіметі жалпы экономикалық бейтараптық пен мұнай бағасының түсуімен күресті. 1991 жылы Геттидің прогрессивті консерваторлары Канаданың прогрессивті консерваторлық партиясымен байланысын ресми түрде үзді, ол Малрони басшылығымен күннен-күнге аяқталып бара жатқан еді. Лисак оны қашан араласу керектігін және қашан араласпау керектігін білгені үшін мақтан тұтады.
Getty's government was faced with a combination of a general economic malaise and falling oil prices. In 1991, Getty's Progressive Conservatives formally severed ties with the Progressive Conservative Party of Canada, which was becoming increasingly unpopular under Mulroney. Lisac credits him for knowing when to intervene and when not to,
Гетти өкілеттігінің кезегінде үлкен көпшілік дауысқа ие болғанымен, бұл көпшілік Лугидтің басынан өткендей емес еді. Оның премьер-министр болып сайланған алғашқы сайлауы провинциялық либералдардың 15 жылдық үзілістен кейін заң шығарушы жиналысқа оралуын қамтамасыз етті. Сол сайлауда Альбертаның жаңа демократиялық партиясы заң шығарушы жиналыста 16 орын жеңіп алды. Ал, Лугидтің соңғы екі мерзімінде оппозициядан барлығы алтыдан аспайтын депутаттармен кездесті.
Although Getty governed with fairly large majorities during his tenure, they were nowhere near as large as the ones Lougheed enjoyed. His first election as premier saw the return of the provincial Liberals to the legislature after being shut out for 15 years. That same election saw the Alberta NDP pick up 16 seats in the legislature. In contrast, during his last two terms, Lougheed never faced more than six opposition MLAs in total.
Қалпына келтіру және зейнеткерлікке шығу
Гетти 1989 жылғы сайлауды 1986 жылғы мандатының үш жылдығына дейін провинцияда кең таралған экономикалық оптимизмді пайдалану үшін шақырды, бұл ішінара Канада мен АҚШ арасындағы еркін сауда келісімінің нәтижесі болды. Ол премьер-министр болып келген кезде "бақыланбайтын шығындар" басталғанын айтты. Клейннің 1990-шы жылдардың көп бөлігінде Альбертаның саяси ахуалына әсер еткен агрессивті шығындарды қысқартуын ескере отырып, Геттидің мемлекеттік қаржыға қатысты мұрасы сынға ұшырады. Алайда, Кевин Тафт саясатқа кірер алдындағы төрт жылда жазған еңбегінде бұл көзқарасқа қарсы шығып, Геттидің "Канададағы ең қатаң үкіметті" басқарғанын мәлімдеді. Дефицитті басқарудан өзге, Гетти үкіметі Отбасы күнін құрғандығымен есте қалады. Бірақ Гетти көп жағдайда көпшілік назарынан тез түсіп, естеліктерден жойылды. Эскимос командасының жаттықтырушысы Поп Айви 1956 жылғы батыс финалының үшінші ойынында (сол кезде үш ойыннан тұратын серия) 44-ші Грей кубогы аясында Геттиді куортербек ретінде таңдап, көптеген сарапшыларды таң қалдырды, ал Паркерді жүгіруші етіп қойды. Бұл нәтижелі болды, Паркер Грей кубогы ойынында ең көп тачдаун соғып, үш голмен рекордты теңестірді. Гетти сондай-ақ Джонни Брайтке екі тачдаунға доп берді және куортербек ретінде бір ярдтық сызықтан екі гол соқты, нәтижесінде Эскимос Монреаль Алуэттс командасын 50-27 есебімен жеңіп, үшінші рет қатарынан чемпион атанды.
Getty called the 1989 election less than three years into his 1986 mandate to take advantage of the economic optimism prevalent in the province, partly as a result of the Canada U. S. free trade agreement. and stating that he had become Premier at a time of "uncontrolled spending". Given Klein's aggressive spending cuts, which shaped the political climate of Alberta for much of the 1990s, Getty's legacy with respect to public finances has been criticized. However, Kevin Taft, writing four years before entering politics, challenged this view, asserting that Getty was running "the tightest government in Canada". Besides its management of the deficit, Getty's government is remembered for the creation of Family Day. For the most part, however, Getty dropped quickly from the public view and public memory. Eskimos coach Pop Ivy surprised many observers when he started Getty at quarterback in the third game of the 1956 western final (which was a three game series at the time) during the 44th Grey Cup, with Parker at running back. However, it bore results as Parker tied the record for most touchdowns scored in a Grey Cup game, at three. Getty also handed the ball to Johnny Bright for two touchdowns and scored two himself on quarterback keeps from the one yard line, as the Eskimos won their third consecutive championship over the Montreal Alouettes by a score of 50–27.
Партия басшысы ретінде
1989 жылғы Альберта провинциялық сайлауы
Партия
Партия жетекшісі
Кандидаттар саны
Орын саны
Дауыс саны
1986
1989
% Өзгеріс
% Өзгеріс
Прогрессивті консерваторлар
Дон Гетти
83
61
59
3.3%
367,244
44.29%
7.11%
Жаңа демократтар
Рэй Мартин
83
16
16
0%
217,972
26.29%
2.93%
Либералдар
Лоренс Декор
83
4
8
+100%
237,787
28.68%
+16.46%
Әлеуметтік кредит
Харви Юилл
6
*
*
3,939
0.47%
*
Коммунист
Норман Бруди
2
-
85
0.01%
0.02%
Тәуелсіз
10
-
-
2,162
0.26%
0.60%
Барлығы
267
83
83
829,189
100%
* Party did not nominate candidates in the previous election.
Партия басшылығы
1985 жылғы Альберта провинциясының Прогрессивті консервативтік қауымдастығының басшылығына сайлау. Екінші кезең. Үміткерлердің дауыс саны және пайыздық үлесі: Дон Гетти – 1,061, 56.2%; Жулиан Козяк – 827, 43.8%. Бірінші кезең. Үміткерлердің дауыс саны және пайыздық үлесі: Дон Гетти – 913, 48.4%; Жулиан Козяк – 545, 28.9%; Рон Гиттер – 428, 22.7%.
1985 Progressive Conservative Association of Alberta leadership electionSecond ballot Candidate Votes PercentageDon Getty1,06156.2%Julian Koziak82743.8%First ballot Candidate Votes PercentageDon Getty91348.4%Julian Koziak54528.9%Ron Ghitter42822.7%