Кіріспе
Бұл шайқас Ксеркс Грецияға жасаған шабуылды шешуші түрде аяқтады (б.з.д. 479 ж.). Дарий Грецияны толық бағындыру үшін үлкен жаңа әскер құруды бастады. Бірақ ол шабуыл басталмас бұрын қайтыс болды. Персия тағына оның ұлы Ксеркс I отырды, ол Грецияға шабуылға дайындықтарды дереу қайта бастады, соның ішінде Геллеспонт арқылы екі понтондық көпір салуды да қамтыды. Б.з.д. 481 ж. Ксеркс Грецияға жер мен су талап ету үшін елшілер жіберді, бірақ Афина мен Спартаны (екісі де Парсымен ашық соғыста болған) әдейі қалдырды. Осылайша, қолдау осы екі жетекші мемлекеттің айналасында бірігуге бағытталды. Б.з.д. 481 ж. күздің соңында Коринфте қала-мемлекеттерінің құрылтайы өтті және грек қала-мемлекеттерінің конфедеративтік одағы құрылды (кейін "Одақтастар" деп аталады). Бұл гректердің бірікпегендігі үшін ерекше болды, әсіресе құрылтайға қатысқан көптеген қала-мемлекеттер бір-бірімен соғысып жатқандықтан. Одақтастар бастапқыда Грецияның оңтүстігіне құрлық және теңіз жолдарымен кіруді тоқтату стратегиясын қабылдады. Осылайша, б.з.д. 480 ж. тамызда Ксеркс жақындап келе жатқанын естігеннен кейін, Спарта патшасы Леонид I басқаратын шағын одақтас әскері Термопил асуын жапты, ал афиналық теңіз флоты Артемизий бұғазына бет алды. Грек әскері саны жағынан әлдеқайда кем болғанына қарамастан, олар алты күн бойы парсы әскеріне Термопилде қарсы тұрды, содан кейін тау жолы арқылы олардың қоршауына түсті. Грек әскерінің көп бөлігі шегінді, бірақ спарталық және теспийлік жасақтардан құралған артқы шеп қоршалып, жойылды. Сол кездегі теңіз шайқастарынан тұратын Артемизий шайқасы осы уақытқа дейін нәтижесіз аяқталды; бірақ Термопил туралы жаңалық жеткеннен кейін, олар да шегінді, өйткені Артемизий бұғазын ұстап тұру енді мәнсіз болды. Термопилден кейін парсы әскері берілмеген Боэотия қалаларын – Платея мен Теспияны өртеп, тонады, содан кейін эвакуацияланған Афина қаласын басып алды. Одақтас әскер Коринф тасбұғазын қорғауға дайындалды. Ксеркс одақтастарды толық жеңіске ұшыратып, Грецияны жаулап алуды аяқтауды қалады; керісінше, одақтастар Пелопоннестің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін парсы теңіз флотына қарсы шешуші жеңіске қол жеткізуді көздеді. Саламис теңіз шайқасы одақтастардың шешуші жеңісімен аяқталды, бұл қақтығыстағы бұрылыс болды. Саламистегі теңіз флотының жеңілісінен кейін Ксеркс, Геродоттың айтуынша, әскерінің көп бөлігімен Азияға қайтып кетті. Геродот гректер Геллеспонтқа жетіп, оның көпірлерін қиратып, әскерін Еуропаға қамап қояды деп қорқытқанын айтады. Сондықтан ол келесі жылы Грецияны жаулап алуды аяқтау үшін таңдап алған әскерімен Мардонийді қалдырды. Мардоний Аттиканы эвакуациялады және Тессалияда қыстады; афинялықтар бұрынғы қиратылған қалаларын қайта басып алды. Афинялықтар спарталық делегация да ұсынысты тыңдап тұрғанын қамтамасыз етті және оны қабылдамады: <blockquote> Медейлердің күші бізді көлеңкеге түсірген деңгей туралы сізге ескертудің қажеті жоқ. Біз оны жақсы білеміз. Бірақ оған қарамастан, біздің бостандыққа деген сүйіспеншілігіміз соншалық, біз ешқашан бағынбаймыз. Геродоттың айтуынша, сол кезде Гиацинт мерекесін тойлап жүрген спарталықтар, афинялықтар бағынса, бүкіл Грецияға қауіп төнетінін көрсеткен Тегеялық Хилеос деген қонақтың кеңесіне көніспейінше, шешім қабылдауды кейінге қалдырды. Келесі күні афинялық елшілер спарталықтарға ультиматум жеткізгенде, олар іс жүзінде арнайы жасақ жолға шыққандығын естіп таң қалды; спарталық әскер парсылармен кездесу үшін жолға шықты. Спарталық және афинялық әскерлерін қамтитын грек қала-мемлекеттерінің одағы Мардоний басқарған парсы әскеріне қарсы солтүстікке бет алды, екі күш ақыры Платея шайқасында кездесті. Темірде, Ксантипп басқарған афинялық теңіз флоты Делос маңындағы одақтас флотқа қосылды. Содан кейін олар Самостан келген делегациямен кездесті, олар одақтас флот парсы флотымен сәтті шайқасса, Иония қалалары көтеріліс жасайды деп ұсынды. Олар сондай-ақ парсы флотының моральдық жағдайының нашар екенін және теңізге жарамдылығының төмендегенін атап өтті.
Darius therefore began raising a huge new army with which he meant to completely subjugate Greece. However, he died before the invasion could begin. The throne of Persia passed to his son Xerxes I, who quickly resumed the preparations for the invasion of Greece, including building two pontoon bridges across the Hellespont. In 481 BC, Xerxes sent ambassadors around Greece asking for earth and water as a gesture of their submission, but making the very deliberate omission of Athens and Sparta (both of whom were at open war with Persia). Support thus began to coalesce around these two leading states. A congress of city states met at Corinth in late autumn of 481 BC, and a confederate alliance of Greek city states was formed (hereafter referred to as 'the Allies'). This was remarkable for the disjointed Greek world, especially since many of the city states in attendance were still technically at war with each other. The Allies initially adopted a strategy of blocking the land and sea approaches to southern Greece. Thus, in August 480 BC, after hearing of Xerxes's approach, a small Allied army led by the Spartan king Leonidas I blocked the Pass of Thermopylae, whilst an Athenian dominated navy sailed to the Straits of Artemisium. Famously, the vastly outnumbered Greek army held Thermopylae against the Persians army for six days in total, before being outflanked by a mountain path. Although much of the Greek army retreated, the rearguard, formed of the Spartan and Thespian contingents, was surrounded and annihilated. The simultaneous Battle of Artemisium, consisting of a series of naval encounters, was up to that point a stalemate; however, when news of Thermopylae reached them, they also retreated, since holding the straits of Artemisium was now a moot point. Following Thermopylae, the Persian army had proceeded to burn and sack the Boeotian cities which had not surrendered, Plataea and Thespiae, before taking possession of the now evacuated city of Athens. The allied army, meanwhile, prepared to defend the Isthmus of Corinth. Xerxes wished for a final crushing defeat of the Allies to finish the conquest of Greece in that campaigning season; conversely the allies sought a decisive victory over the Persian navy that would guarantee the security of the Peloponnese. The ensuing naval Battle of Salamis ended in a decisive victory for the Allies, marking a turning point in the conflict. Following the defeat of his navy at the Salamis, Xerxes retreated to Asia with, according to Herodotus at least, the majority of the army. Herodotus suggests that this was because he feared the Greeks would sail to the Hellespont and destroy the pontoon bridges, thereby trapping his army in Europe. He thus left Mardonius, with handpicked troops, to complete the conquest of Greece the following year. Mardonius evacuated Attica, and wintered in Thessaly; the Athenians then reoccupied their destroyed city. The Athenians made sure that a Spartan delegation was also on hand to hear the offer, and rejected it: <blockquote> The degree to which we are put in the shadow by the Medes' strength is hardly something you need to bring to our attention. We are already well aware of it. But even so, such is our love of liberty, that we will never surrender. According to Herodotus, the Spartans, who were at that time celebrating the festival of Hyacinthus, delayed making a decision until they were persuaded by a guest, Chileos of Tegea, who pointed out the danger to all of Greece if the Athenians surrendered. When the Athenian emissaries delivered an ultimatum to the Spartans the next day, they were amazed to hear that a task force was in fact already en route; the Spartan army was marching to meet the Persians. The Greek city state alliance, which included the Spartan and Athenian armies, then proceeded northward toward the Persian army led by Mardonius, with the two forces ultimately facing each other in the Battle of Plataea. Meanwhile, the Athenian navy under Xanthippus joined with the Allied fleet off Delos. They were then approached by a delegation from Samos, who suggested that the Ionian cities would revolt if the Allied fleet successfully engaged the Persian fleet. They furthermore pointed out the poor morale and reduced seaworthiness of the Persian fleet.
Кіріспе
Парсылар одақтас флотының жақындап келе жатқанын естігенде, Самостан Ион құрлығына қарай жүзіп кетті. Геродоттың айтуынша, кеңесте одақтастармен теңіз шайқасында жеңіске жете алмаймыз деп шешкендіктен осылай істеді. Парсы флоты Самостан кеткенін көрген одақтастар қыңырлыққа түсті. Олар құрлыққа қарай жол тартты және теңіз шайқасына дайындалды. Бірақ одақтастар Микалеге жеткенде, парсылар олармен шайқасуға тырыспады, өздерінің лагерін күзетіп тұрды. Сондықтан Леотихид лагерге мүмкіндігінше жақын жүзіп, хабаршы арқылы иониялықтарға үндеу жасады: «Иониялықтар, бізді тыңдап, менің сөзімді түсініңіздер, себебі шайқас басталғанда парсылар мен сіздерге айтқан нәрселерді түсінбейді. Біріншіден, әркім өз еркіндігін есінде сақтасын, екіншіден, шайқас айғайы – Геба! Мені естігендер, естімегендерге жеткізсін». Парсылар өздерінің самиялық жасағы одақтастарға көмектеседі деп болжап, олардан қаруларын алып қойды. Геродоттың айтуынша, одақтастар парсы лагеріне жақындағанда, Платея шайқасында одақтастардың жеңісі туралы қауесет тарады. Диодор да Леотихидтің шайқас басталғанға дейін одақтастарға Платеядағы жеңіс туралы хабарлағанын айтады. Осы жақсы хабарға қуанып, олар өздерінің жеңісін алуға кірісті. Бұл қауесеттің және шабуылдың дерлік бір уақытта болуын түсіндіруге болады, бірақ бұл тек бір ғана болжам. Гректерде Саламиде 378 кеме болған, бірақ олар көп шығынға ұшыраған болуы керек, сондықтан олардың жалпы саны шамамен 300-ге жуық болған (бірақ бұл кемелердің барлығы 479 жылғы одақтас флотының құрамына кіргені міндетті емес). Геродот Тигран басқаратын армияда 60 мың адам болғанын айтады. Бірақ Геродоттың айтуынша, Микалада осындай үлкен лагерьді салғанға уақыт жетпеген. Сондықтан Геродоттың 60 мыңы – Микаладағы барлық парсылардың саны болуы мүмкін. Парсылар одақтастардан көп еді, одақтастардың аз санын көргеннен кейін, сеніммен қоршаудан шықты. Парсылардың 60 мыңдық әскері, әдетте, парсылардың, мидиялықтардың және Қызыл теңіз аралдарынан келгенлердің найзагерлері мен садақшыларынан тұрды, бірақ армияға парсы атты әскерінің шағын тобы да қосылды. Парсылар, мидиялықтар және Қызыл теңіз аралдарынан келгендерден басқа, Микаладағы парсы армиясында грек жалдамалыларының да жасақтары болды, бірақ Геродот олардың кейінірек Микале тауындағы парсы лагерінің сыртындағы шайқаста гректерге қосылғанын жазды.
Гректер
Сонымен қатар, одақтастардың кемелері мен саяқтар саны да біршама күмәнді. Геродот Леотихидтің қолбасшылығында 110 трирема болғанын айтады. Дегенмен, өткен жылы одақтастар Артемизий шайқасында 271 трирема, ал Саламис шайқасында 378 трирема қолданған. Саламис шайқасынан кейін одақтастардың "теңізге басымдықтары" болғаны да айтылады, бұл олардың парсы флотына кемінде тең бола алатынын білдіреді. Диодор болса, одақтастардың 250 кемесі болғанын мәлімдейді, бұл өткен жылғы күштерімен үйлеседі. Олар үлкен трирема флотын басқаруға жеткілікті саяқтарға ие болған, әсіресе, құрлықтағы жауынгерлерге (гоплиттерге) қажетті жабдыққа қол жеткізе алмайтын төменгі тапқа (теттерге) жататын саяқтар көп болғандықтан. Триреманың стандартты құрамы 200 адамнан тұратын, оның ішінде 14 теңізші. Парсылардың Грекияға екінші жорығында әр кемеде 30 қосымша теңізші болған, бұл бірінші жорықта да солай болған болуы мүмкін, себебі барлық шабуыл күштері триремаларда тасымалданған. Бұл сандарды есептегенде, одақтастардың қатарында 22 000–58 000 саяқ, ал одан да жақсы қаруланған 3 300–11 250 теңізші болған. Алайда, тек теңізшілер ғана қолға-қол соғысқа қабілетті болғандықтан, одақтастардың флотындағы саяқтар құрлықтағы шайқасқа дайын болмаған болуы мүмкін, сондықтан шайқасқа тек теңізшілер қатысқан болуы ықтимал. Парсы флотының жағдайы туралы білгеннен кейін, одақтастар моральдық үстемдігін пайдалануға тырысты. Бірақ, төменгі көтеріңкілік салдарынан ма, әлде шынымен де сандары аз болғандықтан ма, парсылар Тигран басқаратын армиямен қосылып, бекініске кірісудің тактикалық артықшылығын іздеді.
Шайқас
Одақтастар екі қанатқа бөлінгендей көрінеді; оң жақта афиналықтар, коринфтіктер, сикиондықтар және троезиандықтар, ал сол жақта спартандықтар және басқа жасақтар болды. Оң қанат тегіс жермен жүріп, тікелей парсы лагеріне бет алды, ал сол қанат парсыларды қиын өткелдер арқылы айналып өтуге тырысты. Геродот айтуынша, шайқастың барысы белгісіз болғанда, қарусыз қалған саамдықтар одақтастар тарапына қосылып, қолдарынан келгеннің бәрін жасады. Геродот қаза болғандардың нақты санын көрсетпейді, тек екі тараптың да ауыр шығынға ұшырағанын айтады. Диодор парсылардың 40 000 адамнан зардап шеккенін мәлімдейді, сондай-ақ аман қалғандар Сардисқа қарай жол тартқанын болжайды. Самосқа оралғаннан кейін олар келесі әрекеттері туралы кеңеседі. Микаледегі жеңістен кейін одақтас флот Хеллеспонтқа понтондық көпірлерді бұзу үшін аттанды, бірақ олардың бұрыннан бұзылғанын көрді. Пелопоннес әскері үйлеріне қайтты, бірақ афиналықтар парсылар бақылауындағы Херсонеске шабуыл жасау үшін қалды. Геродот "Тарихтар" атты еңбегін Сесттің қоршауынан кейін аяқтады. Келесі 30 жыл ішінде гректер, негізінен афиналықтардың басымен жүрген Делиан лигасы, парсыларды Македониядан, Фракиядан, Эгей теңізіндегі аралдардан және Иониядан қуды (немесе қууға көмектесті). Марафон мен Саламис шайқастары, мүмкін, екеуі де қиын жағдайларда, үлкен қарсылыққа қарамастан болғандықтан ерекше көзге түседі. Керісінше, Платая мен Микале шайқастары грек күшінің басымдығымен және азаматтардың аздығымен жүргізілді; гректер жеңіске жететініне сенген және соңғы соққы беру мүмкіндігін көрген болуы мүмкін. Әскери тұрғыдан алғанда, Микале мен Платая шайқастарының (екеуі де құрлықта болғандықтан) маңызды сабағы – Марафонда алғаш көрсетілгендей, оплиттердің жеңіл қаруланған парсы жаяу әскерінен басымдығының қайта-қайта расталуы болды. Осы сабақты ескере отырып, грек-парсы соғыстарынан кейін парсы империясы грек жалдамалыларын жалдап, оларға сене бастады.
Қазіргі заманғы дереккөздер
Голландия, Том. Персиялық от. Абакус, 2005
Грин, Питер. Грек-парсы соғыстары. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1970; қайта қарастырылған басылымы, 1996 (қатты мұқаба, ); 1998 (жұмсақ мұқаба, )
Lazenby, JF. Грекияны қорғау 490–479 б.з.д. Aris & Phillips Ltd., 1993
Fehling, D. Геродот және оның "көздері": Сілтеме, ойлап табу және повество өнері. Аудармашы: Дж. Г. Хауи. Арка классикалық және ортағасырлық мәтіндер, еңбектер және монографиялар, 21. Лидс: Фрэнсис Кернс, 1989
Коннолли, П. Грекия мен Рим соғыста, 1981
Green, Peter. The Greco Persian Wars. Berkeley: University of California Press, 1970; revised ed., 1996 (hardcover, ); 1998 (paperback, )
Lazenby, JF. The Defence of Greece 490–479 BC. Aris & Phillips Ltd., 1993
Fehling, D. Herodotus and His "Sources": Citation, Invention, and Narrative Art. Translated by J. G. Howie. Arca Classical and Medieval Texts, Papers, and Monographs, 21. Leeds: Francis Cairns, 1989
Connolly, P. Greece and Rome at War, 1981