Кіріспе

Ұят немесе қиын жағдай - бұл эмоционалдық күй, ол жеңіл немесе ауыр деңгейдегі дискомфортпен байланысты және әдетте біреу басқалардың куәлігінде немесе оларға белгілі болғанда әлеуметтік жағынан қабылдаусыз немесе мазасыздық тудыратын әрекет жасағанда (немесе ойлағанда) сезіледі. Ұят сезімі көбінесе ұят пен кінәмен бірге "өзіне-өзі сына сезім" деп есептеледі және адамның ойларына немесе мінез-құлқына теріс әсер ете алады. Көбінесе, ар-ұяттың немесе қадір-қасиеттің (немесе басқа да жоғары құндылықтардың) жоғалтылуы туралы түсінік болады, бірақ ұяттың деңгейі мен сипаты жағдайға байланысты.

Себептер

Ұялу жеке адамның жеке мәселелеріне, жеке кемшіліктеріне, қателіктеріне немесе ұялдылығына байланысты болуы мүмкін. Ұялуға себеп болатын жағдайлардың кейбіреуі адамның өзінің іс-әрекеттерінен туындайды, мысалы, жалған айту немесе қате жасауы анықталуы. Көптеген мәдениеттерде жалаңаш немесе сәйкес келмейтін киім кию әсіресе ұятты жағдай болып саналады (ұятсыздыққа қараңыз). Жеке ұялу басқа адамдардың іс-әрекеттерінен де туындауы мүмкін, олар ұялып қалған адамды қоғамдық жағдайда қиын жағдайға түсіреді – мысалы, ата-анасы бала кезіндегі суреттерін достарына көрсету, біреудің сыртқы түрі немесе мінез-құлқы туралы жағымсыз пікір білдіру, өзінің қалыңдыққа түскенін білу, басқа адамнан бас тарту (сонымен қатар қорлауға қараңыз), назар ошағы болу (мысалы, туған күнді тойлаушылар, жаңа үйленгендер) немесе тіпті басқа біреудің ұялуын көру. Жеке ұялу көбінесе бетінің қызаруы, тершеңдеу, шаршау, дірдектеу және қимыл-қозғалыссыздық сияқты белгілермен бірге жүреді. Кейде ұялған адам күлімсіреу немесе жүйкелі күлкі арқылы ұялуын жасыруға тырысады, әсіресе әдепті жағдайларда. Мұндай реакция белгілі бір мәдениеттерде жиі кездеседі, бұл түсініспеушілікке әкелуі мүмкін. Жағдайдың қаншалықты ауыр екеніне байланысты ашу сезімі де болуы мүмкін, әсіресе егер адам басқа біреу оны қасақана ұялтады деп ойласа. Жауаптардың кең ауқымы бар, ең кішкентайы – ұялуға себеп болған әрекетті маңызсыз немесе тіпті күлкілі деп қабылдау, ал ең үлкені – қатты үлкен қорқыныш немесе алаңдау. Ұялу кешірім сұрау немесе татуласу функциясын атқарады деген идея Гоффманмен байланысты, ол ұялып қалған адам "осы факт оны алаңдататынын және басқа уақытта лайықты болатынын көрсетеді" деп мәлімдеді. Семин мен Манстед ұялудың әлеуметтік функцияларын көрсетті, осылайша сату стендін құлату ("жаман әрекет") жасаған адам, оның қайта құру әрекеттеріне қарамастан, ұялып қалғанда, оған немқұрайлы қарағаннан гөрі басқалар үшін жағымдырақ болды. Ұялу сезіміне қабілеттілік топ немесе мәдениет үшін пайдалы болып саналады. Ұялуға бейім емес адамдардың антиәлеуметтік мінез-құлыққа бейім екені дәлелденді. Мысалы, ұялуға бейім жасөспірімдер ұялуға бейім емес, агрессивті мінез-құлыққа бейім емес. Сол сияқты, агрессивті/қылмыстық мінез-құлыққа бейім жігіттердің ұялу деңгейі агрессивті емес жігіттерге қарағанда үш еседен астам кем болды. Осылайша, ұялуға бейімділік (яғни, басқалар қалай бағалайтыны туралы алаңдау) топ немесе мәдениет үшін зиянды мінез-құлықты тежеуге көмектеседі.

Кәсіби ұят

Ұят кәсіби немесе ресми де болуы мүмкін, әсіресе белгілі бір іс-қимылға деген сенімділік білдірген мәлімдемелерден кейін, немесе дәлелдерді қасақана назарсыз қалдырудан. Ұяттанушылық, қызметтік міндеттерге, жұмыс орнындағы жабдықтарға, ірі қаражатқа немесе материалдық құндылықтарға, немесе адам өміріне қатысты жағдайларда ерекше күшейеді. Мұның мысалдарына: үкіметтің сәтсіз мемлекеттік саясаты, сыбайлас жемқорлықтың немесе адалсыз мінез-құлқының ашыққа шығуы, жеке өмірі жұртшылықтың қысынына ұшыраған немесе заңдық шараларға тап болған танымал тұлға, немесе өте ұятты жағдайға түскен лауазымды адамдар жатады. Тіпті ұсақ қателер мен есептеу қателіктері де, егер дәлелдерге немесе нұсқауларға қасақана немқұрайлылық танылған жағдайда, айқын ресми ұятқа әкелуі мүмкін (мысалы, «Space Shuttle Challenger» оқиғасын қараңыз). Барлық ресми сәтсіздіктер міндетті түрде ресми ұятқа алып әкелмейді, тіпті жағдайларға қатысушылар үшін жеке ұят тудырса да. Мысалы, саяси сайлауда жеңілу кандидат үшін жеке ұятқа себеп болуы мүмкін, бірақ көбінесе бұл мамандық бойынша құрметті жеңіліс ретінде қарастырылады, сондықтан міндетті түрде кәсіби ұятқа әкелмейді. Сол сияқты, ғалымның бірінші гипотезасы теріс дәлелденсе, ол жеке өзі көңілі толуы және ұялуы мүмкін, бірақ әдетте бұл кәсіби ұятқа әкелмейді. Алайда, ғылыми тұжырымды қолдайтын жалған деректердің жариялануы ғылыми қауымдастықта кәсіби ұятқа әкелуі мүмкін. Кәсіби немесе ресми ұят көбінесе ашу-ызаның ашық білдірілуімен, қатысы жоқ екенін мойндаумен немесе салдарларын азайтуға жасалған әрекеттермен бірге жүреді. Кейде ұятқа қалған ұйым баспасөз мәлімдемесі жасайды, төменгі деңгейдегі қызметкерлерден алшақтап немесе оларды жұмыстан шығарып, ештеңе болмағандай әрекет етуге тырысады, кірісінен айырылады, эмиграцияға кетеді немесе жұртшылықтың назарынан жоғалады.

Өтірік қорлау

Уақытша ұялу – басқа адамның ұятты әрекеттерін көруден туындайтын ұялу сезімі. Көбінесе, өзін жоғары эмпатиялы санаған адамдар уақытша ұялуды жиі сезінеді. Бұл құбылыс, көріп отырған адам өз әрекеттерінің ұятты екенін білсе де білмесе де болады, алайда, олардың ұятты екенін білуі, сондай-ақ әрекеттің кездейсоқ (қасақана емес) болуы сезімнің күшін арттырады.

Этимология

Ағылшын тілінде "embarrass" сөзі алғаш рет 1664 жылы Самюэль Пеппс өзінің күнделігінде қолданылған. Бұл сөз француз тіліндегі "embarrasser" сөзінен ("тоқтату" немесе "кедергі келтіру") шыққан, оны алғаш рет 1580 жылы Мишель де Монтень қолданған. Француз сөзі испан тіліндегі "embarazar" сөзінен алынған. Ол 1460 жылы Альваро де Лунаның "Cancionero de Stúñiga" (Стуньиганың ән кітабы) еңбегінде алғаш рет тіркелген. Испан сөзі португал тіліндегі "embaraçar" сөзінен туындаған, ол "em" префиксі (латын тіліндегі "im" - "ішінде") және "baraço" немесе "baraça" ("тілме" немесе "арқан") сөздерінің бірігімінен құралған. "Baraça" сөзі римдіктердің 218 жылға дейін Иберия түбегін жаулап алуынан бұрын пайда болған. Дегенмен, ол тікелей одан шыққан жоқ, себебі иберо-роман тілдерінде "rr" әрпінің орнына "r" әрпін қолдану кең таралған емес. Испан сөзі итальян тіліндегі "imbarazzare" сөзінен, одан әрі "imbarazzo" ("кедергі" немесе "қиындық") сөзінен шыққан болуы мүмкін. Бұл сөз "imbarrare" ("тоқтату" немесе "қоршау") сөзінен туындаған, ол "in" ("ішінде") және "barra" ("қоршау") (латын тіліндегі "barra", шығу тегі белгісіз) сөздерінің біріктірілісі.

Иудаизмдегі

Яһуди дінінде басқа адамды ұялту – ауыр күнә саналады. Бабыл Талмудында айтылған раввиндер, басқа адамды көпшілік алдында ұятқа салуды кісі өлтірумен (әдеби түрде "қан төгумен") параласқан. Раввин Нахман бар Ицхак, адам ұялғанда беті бастапқыда қызарып, кейін ақсырайтынын айта келе, "қан төгу" теңеуінің неге орынды екенін түсіндіреді.