Кіріспе

Күлкі – әдетте, диафрагма мен тыныс алу жүйесінің басқа да бөліктерінің ырғақты, көбінесе естілетін жиырылуынан тұратын жағымды физикалық реакция және эмоция. Ол белгілі бір сыртқы немесе ішкі тітіркендіргіштерге жауап ретінде туындайды. Күлкі тітіркенуден, әзілді оқиғалардан, суреттерден, бейнелерден немесе ойлардан пайда болуы мүмкін. Көбінесе ол қуаныш, көңіл көтеру, бақыт немесе жеңілдік сияқты көптеген оң эмоциялық күйлердің дыбыстық білімі болып саналады. Дегенмен, кейде ұят, таңғалу немесе қыңырсу сияқты кері эмоциялық күйлерден де туындауы мүмкін, мысалы, жүйкелі күлкі немесе сыпайы күлкі. Жасы, жынысы, білімі, тілі және мәдениеті – адамның нақты жағдайда күлуіне әсер ететін факторлар. Адамнан басқа, кейбір приматтар (шимпанзелер, гориллалар және орангутандар) күлкіге ұқсас дыбыстарды шығарады, олар күрес, ойын немесе тітіркену сияқты физикалық байланысқа жауап ретінде пайда болады. Күлкі – мимен реттелетін адамның мінез-құлқының бір бөлігі, ол адамдарға әлеуметтік өзара әрекеттесуде ниеттерін түсіндіруге көмектеседі және әңгімелерге эмоционалдық контекст береді. Күлкі – топқа жататынын білдіретін сигнал, ол қабылдауды және басқалармен жағымды қарым-қатынасты көрсетеді. Күлкі кейде жұқпалы болып келеді, бір адамның күлкісі басқаларын да күлдіруге себеп болуы мүмкін, бұл оң кері байланысқа әкеледі. Юмор және күлкі, сондай-ақ олардың адам организміне психологиялық және физиологиялық әсерін зерттейтін ғылым гелотология деп аталады.

Табиғат

Күлкі – бұл қуаныш пен бақыттың ішкі сезімінің естілетін көрінісі. Ол әзілдерден, тітіркенуден және тіпті азот оксиді сияқты психологиялық жағдайға қатысы жоқ басқа да түрлі себептерден туындауы мүмкін. Зерттеушілердің бір тобы 16 күндік нәрестелердің шығаратын дыбыстары күлімсіреп жылау немесе күлу болуы мүмкін деген болжам жасады. Дегенмен, дәлелдердің көп бөлігі мұндай дыбыстардың 15 аптадан 4 ай аралығында пайда болатынын көрсетеді. Күлкі зерттеушісі былай деді: «Күлкі – бұл әркімде болатын механизм; күлкі – жалпы адамзаттың тілдік қорының бір бөлігі. Мыңдаған тілдер мен жүздеген мың диалект бар, бірақ барлығы дерлік күлкіні біршама бірдей түсінеді». Сәбилер сөйлей білуден бұрын күле алады. Соқыр және саңырау болып туған балалар да күлу қабілетін сақтайды. Провайн «Күлкі – бұл алғашқы, санасыз дауыстау» дейді. Провайн оның генетикалық екенін айтады. «Кікірек егіздер» деп аталатын, туғаннан ажырасып, 43 жылдан кейін ғана қайта табысқан екі бақытты егіз туралы зерттеуде Провайн былай деп хабарлады: «Олар бір-бірімен кездескенше, ешқайсысы да өздері сияқты күлетін адамды білмеген». Олар мұны асырап алған ата-аналарының «жайсыз және қатал» болғанына қарамастан айтты. Ол егіздердің «күлкі дыбысы мен үлгісі, күлуге дайындық және тіпті юморға деген талғамы да мұрагерлікпен берілген» екенін көрсетеді. Ғалымдар әртүрлі приматтардың тітіркенуден туындаған күлкі формаларындағы ұқсастықты байқады, бұл күлкінің приматтардың ортақ тегінен пайда болғанын көрсетеді. Пәкті гиена да, байланыс кезінде шығаратын дыбысы үшін «күлетін гиена» деп аталды. Сонымен қатар, өте сирек кездесетін неврологиялық жағдай бар, онда адам қатты күле алмайды, бұл жағдай афоногелия деп аталады.

Денсаулық

Күлкі мен қан тамырларының қалыпты жұмысы арасындағы байланыс алғаш рет 2005 жылы Мэриленд университетінің медициналық орталығындағы зерттеушілермен анықталды. Күлкі қан тамырларының ішкі қабаты – эндотелийдің кеңеюіне және қан ағынының артуына себеп болатыны мәлім болды. Др. Майкл Миллер (Мэриленд университеті) және Уильям Фрай (Стэнфорд) гипоталамус бөліп шығаратын бета-эндорфинге ұқсас заттар эндотелий бетіндегі рецепторларды белсендіріп, азот оксидін бөліп шығарады деп теориялайды, бұл тамырлардың кеңеюіне әкеледі. Азот оксидінің басқа да жүрек-қан тамырларын қорғайтын қасиеттеріне қабынуды азайту және тромбоциттердің жиналуын төмендету жатады. Күлкінің дәлелденген көптеген пайдалы биохимиялық әсерлері бар. Ол кортизол және адреналин сияқты стресс гормондарының деңгейін төмендетуге көмектеседі. Күлген кезде ми эндорфиндерді бөліп шығарады, ол денедегі кейбір ауырсықтарды жеңілдетеді. Күлкі антидене түзетін жасушалардың санын арттырады және Т-жасушаларының тиімділігін жақсартады, нәтижесінде иммундық жүйе күшейеді. Қызықты дерек ретінде, журналист және жазушы Норман Кузинс 1964 жылы өзінің анкилоздық спондилит және коллаген ауруларын емдеу үшін С витаминінің үлкен дозаларын және Маркс ағайындарының фильмдері сияқты комедиялық фильмдерден күлкіні пайдаланатын емдеу бағдарламасын жасады. "Он минут шын жүректен күлгенімде, ауырсық басылып, кем дегенде екі сағат бойы ауырсыздай ұйықтауымды байқадым", - деді ол. "Күлкіден ауырсық басу әсері біткен кезде біз кинопроекторды қайта қосып, көбінесе тағы бір ауырсыздай кезеңге қол жеткіздік".

Байланыс

Әңгімелесуді талдау және дискорс талдау әдістерін қолдана отырып, көптеген зерттеулер күлкінің түрлі өзара әрекеттесулерде – кездейсоқ әңгімелерден бастап сұхбаттарға, отырыстарға және терапия сессияларына дейін – жүйелі жұмыс істеуін көрсетеді. Зерттеушілер жазылған әңгімелерді талдап, күлкінің болуын ғана емес, сонымен қатар оның қалай туындайтынын және қай жерде пайда болатынын көрсететін толық транскрипттер жасады. Бұл зерттеулер күлкінің мәні туралы кең таралған бірнеше пікірге қарсы тұрады. Күлімдеудің өзінен туындайтын және еріксіз болатын түсініктерге қарамастан, зерттеулер күлкінің ретті түрде ұйымдастырылып, айналасындағы сөзге қатысты нақты орналастырылатынын дәлелдейді. Күлкі тек әзілге жауап ретінде ғана емес, сонымен қатар қиын және маңызды жағдайларды басқаруға көмектеседі. Ішкі сезімнің "салдары" ретінде туындайтын сыртқы әрекеттен гөрі, күлкі өте қарым-қатынастық болып табылады және іс-қимылдарды орындауға, қарым-қатынастарды реттеуге көмектеседі.

Себептер

Күлімдеудің негізгі себептері – қуаныш пен әзіл-сықақ сезімдері, бірақ күлімдеуге басқа жағдайлар да себеп болуы мүмкін. Күлкіні түсіндіретін жалпы теория – жеңілдік теориясы. Зигмунд Фрейд осы теорияны күлкі жантыныштықты және "психикалық энергияны" босатады деп түйіндеді. Бұл теория күлкінің денсаулыққа пайдалы деген сенімнің негіздемелерінің бірі болып табылады. Осы теория арқылы күлкінің реніш, ашу немесе қайғыға ұшырағанда көмектесу механизмі ретінде қолданылу себебі түсіндіріледі. Философ Джон Морреалл адам күлімдеуінің биологиялық бастаулары қауіп сейілгендегі ортақ жеңілдік сезімінің бір түрі болуы мүмкін деп болжайды. Ал Фридрих Ницше күлімдеуді тек адамдарға тән экзистенциалдық жалғыздық пен өлім туралы сезімге жауап ретінде қарастырды. Мысалы, әзіл сәйкессіздік тудырады және көрермендер осы сәйкессіздіктің мәнін түсінуге тырысады; егер олар осы "танымдық жұмбақты" шеше алса және таңқаларлық жағдай қауіпті емес екенін түсінсе, олар жеңілдікпен күледі. Әйтпесе, егер сәйкессіздік шешілмесе, күлімдеу болмайды, өйткені Мак Сеннетт атап көрсеткендей: "Көрермендердің санасы шатырласа, күлмейді". Бұл комедия шеберінің "нақтылық" деп аталатын негізгі заңдарының бірі. Сәйкессіздік шешілгенімен күлімдеу тумауы мүмкін екенін де ескеру қажет. Күлкі – әлеуметтік механизм болғандықтан, көрермендер өзін қауіпсіз сезінбесе, күлімдеу орын алмауы мүмкін. Сонымен қатар, сәйкессіздіктің дәрежесі (сондай-ақ оның уақыты мен ырғағы) көрермендердің қаншалықты қауіпті сезінуіне және қаншалықты қатты немесе ұзақ күлуіне әсер етеді. Күлкіні қытықтау арқылы да тудыруға болады. Көптеген адамдар бұл жағдайды жағымсыз сезінсе де, қытықтау көбінесе күшті күлімдеуге себеп болады, ол дененің (көбінесе бақылана алмайтын) рефлексі деп саналады.

Құрылымы мен анатомиясы

Қалыпты күлкі "ха-ха-ха" немесе "хо-хо-хо" түрінде құрылады. "Ха-хо-ха-хо" сияқты күлкі құрылымын жасау табиғи емес, тіпті физикалық тұрғыдан мүмкін емес. Күлкінің әдеттегі өзгерістері көбінесе тізбектегі бірінші немесе соңғы дыбыста болады, сондықтан "хо-ха-ха" немесе "ха-ха-хо" күлкілері де кездеседі. Дауыстық байланыстардың шектеулеріне байланысты, әдеттегі нота ұзақтығында тым ұзақ немесе тым қысқа "дыбыс аралықтары" болмайды. Осы қарапайым құрылым күлкінің жеке ерекшеліктеріне қарамастан, оны тануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, күлкі кезінде жас бездерінен рефлекстік түрде көз жасы шығатыны анықталды.

Теріс жақтары

Күлімдеу әрқашан жағымды бола бермейді және бірнеше жағымсыз құбылыстармен байланысты. Шамадан тыс күлімдеу катаплексияға алып келуі мүмкін, ал жағымсыз күлкі ұстамалары, артық көтеріңкі көңіл күй және күлімдеудің өзінің жағымсыз жақтары – осының бәрі күлімдеудің теріс аспектілері саналады. Жағымсыз күлкі ұстамалары, немесе "жалған қуаныш" көбінесе неврологиялық аурулары бар адамдарда, оның ішінде псевдобульбарлық паралич, көп склероз және Паркинсон ауруымен ауыратын науқастарда кездеседі. Бұл науқастар көңіл көтеріліп күліп отырғандай көрінеді, бірақ "күлкінің мәніне жеткенде" жағымсыз сезімдер басынан өткенін айтады. Артық көтеріңкі көңіл күй – биполярлық бұзылудың психоздарымен және мания/гипоманиямен байланысты жиі кездесетін симптом. Шизофрениялық психозбен ауыратын адамдар керісінше, әзілді түсінбейді немесе одан ешқандай ләззат алмайды. Ұстама – күлімдеуді немесе денені бақылай алмайтын, кейде ұстамаларға немесе қысқа мерзімді есінен таюға әкелетін ерекше жағдайды сипаттайды. Кейбір мамандар күлімсіреп күлудің эпилепсияның бір түрі болуы мүмкін деп санайды.

Емдеу

Күлкі көп жылдар бойы емдік құрал ретінде қолданылып келеді, себебі ол табиғи медицинаның бір түрі. Күлкі әркімге қолжетімді және адамның физикалық, эмоционалдық және әлеуметтік жақсаруына септігін тигізеді. Күлкі терапиясының артықшылықтарының бірі – стресті басады және бүкіл денеге демалыс сыйлайды. Сонымен қатар, ол иммунитетті күшейтеді және ауырсынды жеңілдететін эндорфиндерді бөліп шығарады. Күлкі қан ағынын жақсарту арқылы және қан тамырларының жұмысын жетілдіру арқылы жүрек ауруларының алдын алуға да көмектеседі. Ол адамның көңіл-күйін жақсартады, алаңдаушылықты және қорқынышты азайтады, өмірге қуаныш сыйлайды. Шаң кенесіне аллергиясы барларға қатысты алдын ала зерттеулер күлкінің аллергиялық реакцияларды азайтатынын көрсетті. Күлкі терапиясының әлеуметтік артықшылықтары да бар, мысалы, қарым-қатынастарды нығайту, командалық жұмысты жақсарту, жанжалдарды азайту және өзіңізді басқалар үшін тартымды ету. Сондықтан, адам өлімге қатерлі аурумен күресіп жатса немесе стресс пен алаңдаушылық деңгейін басқаруға тырысып жатса, күлкі терапиясы оның өмірін жақсартуға маңызды үлес қоса алады. Рамон Мора Риполл "Медицинада күлкінің емдік құндылығы" атты зерттеуінде күлкі терапиясы – пациенттерге көмектесуде қолданылатын арзан әрі қарапайым құрал екенін айтты. Бұл құрал тек тәжірибелі және ортақ болғанда ғана тиімді. Күтіммен айналысатын адамдар күлкінің маңыздылығын мойындап, оны дұрыс пайдалануға үйренуі керек. Ол сондай-ақ, бұл терапия кеңінен қолданылмағандықтан, денсаулық сақтау мамандары оны тиімді пайдалануды үйренуі керектігін атап өтті. Тағы бір зерттеуде мамандық терапевтері және басқа да күтіммен айналысатын адамдар пациенттермен қарым-қатынаста юморды қалай қарастыратыны және оны терапиялық құрал ретінде қалай қолданғаны зерттелді. Көптеген адамдар оның пациенттерге пайдалы екеніне сенеді, бірақ тиімді пайдалану үшін тиісті оқыту жетіспейді деп мәлімдеді. Зерттеуде күлкі йогасы, комедия, клоундық өнер және әзілдер қолданылды. Нәтижелер күлкі терапиясының кейбір жағдайларда өмір сапасын жақсартуға және қатерлі ісіктен аман қалғандардың белгілерін жеңілдетуге көмектесетінін көрсетті. Депрессия, алаңдаушылық және стресс деңгейлерінде жақсару байқалды. Қауіпті жағын тигізетін әсерлер шектеулі болды. Күлкі терапиясын қатерлі ісікпен емдеудің басқа түрлерімен бірге қолдану керек. Бұл тақырып мыңдаған жылдар бойы жазбаларда назар аударды. Әдебиеттегі юмор мен күлкінің қолданылуын көптеген ойшылдар мен жазушылар зерттеді және талдады, ежелгі грек философтарынан бастап. Анри Бергсонның "Күлкі: Комикстің мағынасы туралы эссе" (Le rire, 1901) – 20 ғасырдың маңызды еңбегі болып табылады.

Хоббс

Томас Хоббс былай деп жазды: "Күлкі – өзгелердің кемтарлығымен немесе бұрынғы өз кемшіліктерімізбен салыстырғанда, өзіміздегі бір артықшылықты кенеттен сезінуден туындайтын кенеттен бойға бітуші қуаныштан басқа ештеңе емес".

Шопенгауэр

Философ Артур Шопенгауэр өзінің "Әлем - ерік және бейнелеу" атты маңызды еңбегінің бірінші бөлімінің 13-тарауын күлкіге арнайды.

Ницше

Фридрих Ницше күлкіні қолданудың екі түрлі мақсатын ажыратады. Оң жағынан алғанда, "адам комедияны логика, мораль және сананың шектеулерінен құтылу үшін ем ретінде пайдаланады. Ол уақыт-уақыт сана мен қиындықтардан зиянсыз деңгейге түсуді қажет етеді, және осы тұрғыдан алғанда күлкі Ницше үшін жағымды сипатқа ие". Дегенмен, күлкі әлеуметтік қақтығысты білдіру үшін қолданылғанда, ол теріс мағынаға ие болуы мүмкін. Мысалы, "Веселая наука" кітабында: "Күлкі – басқаның бақытсыздығына қуану, бірақ таза ниетпен". "Мүмкін, Ницшенің шығармаларындағы ойыншылдық, ирония және әзілдер жақсырақ ескерілгенде, олар мүлдем басқаша әсер етер еді".

Бергсон

Күлкі: Комикстің мағынасына арналған эсседе француз философы Анри Бергсон, материалдық дүние, есте сақтау, өмір және сана туралы философиялық зерттеулерімен танымал, комикстің заңдарын анықтауға және комикалық жағдайлардың түпкі себептерін түсінуге тырысады. Оның әдісі комикстің әсерін талдаудың орнына оның себептерін анықтаудан тұрады. Ол күлкіні адам өмірімен, ұжымдық қиял және өнермен байланыстыра отырып, қоғамды жақсырақ тануға ұмтылады. Эсседегі теориялардың бірі – күлкі, ұжымдық қызмет ретінде, адамдарды өз кемшіліктерінен арылуға мәжбүр ететін әлеуметтік және моральдық рөл атқарады. Бұл мінез-құлықтың біркелкілігін қамтамасыз ететін фактор, себебі ол абсурдты және ерекше мінез-құлықты айыптайды.

Людовичи

Энтони Людовичи Хоббстың ойларын "Күлкі құпиясы" кітабында одан да әрі дамытты. Оның сенімі бойынша, күлкіде жаман ниет бар, ал қазіргі замандағы күлкінің кең таралғаны және оған табыну – қоғамның әлсіздігінің белгісі, себебі инстинктивті түрде күлкіге жүгіну жауапкершіліктен және іс-қимылдан қашудың бір түріне айналды. Людовичи күлкіні эволюциялық қасиет деп есептеді және күлкінің түрлі себептерін, олардың әрқайсысына жеке түсіндірмелермен көптеген мысалдар келтірді.

Беллиани

Карло Беллени "Психологиядағы жаңа идеялар" журналында жарияланған эсседе күлкіні зерттеді. Ол күлкіні үш қадамдық процеске дейін қарапайымдастыруға болатынын жазды. Біріншіден, бұл қызықсыз немесе күлкілі сезім тудыратын жағдай болуы керек (сандықсыздану немесе алаңдау). Екіншіден, осы күлкілі жағдайдың тудырған уайымы немесе стресі шешілуі және жеңілуі керек. Үшіншіден, күлкінің өзі айналадағыларға (қорғаныш сезімін беру үшін) қауіпсіз екенін ескертетін дабыл сияқты әрекет етеді.