Бос уақыттың психикалық жағдайы және мағынасы

Кіріспе

Адамның ештеңе істемейтін жағдайда басынан кешетін психикалық күй.

Дәстүрлі түсінік бойынша, жалықу, көңілсіздік немесе апатия – бұл адамның айналасындағы нәрселерге қызығушылық танытпауымен сипатталатын сезім, көбінесе көңіл көтерудің немесе маңызды шаруаның болмауынан туындайды. Дегенмен, "жалықудың жалпыға қабылданған нақты анықтамасы жоқ. Бірақ зерттеушілердің пікірінше, ол депрессияның немесе бейжайлықтың бір атауы ғана емес. Бұл адамдарға ұнамайтын ерекше психикалық күй – оларды жеңілдетуге құмар ететін, ынталандырудың жетіспеушілігі, соның салдарынан мінез-құлық, денсаулық және әлеуметтік мәселелерге әкелуі мүмкін." BBC News хабарлауынша, жалықу "денсаулыққа зиян келтіретін қауіпті және бұзылушылық тудыратын психикалық жағдай", алайда зерттеулер "жалықпағанда біз шығармашылық жетістіктерге жете алмас едік" дегенді көрсетеді. "Сапасыз тәжірибе: жалықу және қазіргі заман" еңбегінде Элизабет Гудштейн әдеби, философиялық және әлеуметтанулық мәтіндер арқылы жалықу туралы қазіргі заманғы ой-пікірлерді зерттейді. Оның нәтижесінде, "жалықу – бір жағынан объективті және субъективті, эмоциялық және интеллектуалдық құбылыс. Бұл тек қазіргі заманғы әлемге реакция ғана емес, сонымен қатар оның қиындықтарымен күресудің тарихи тұрғыдан қалыптасқан стратегиясы." Екі түсінік бойынша да, жалықу негізінен уақытты қабылдаумен – уақыттың баяу өтуін сезінумен және мағыналық мәселелермен байланысты.

Этимологиясы мен терминологиясы

"Бор" сөзі 1768 жылдан бері "жалықтырушы немесе көңілсіздендіруші" мағынасында қолданылып келеді. "Жалықу" сөзінің мағынасы "жалыққан күй", 1852 жылғы деректерде "бор" (етістік) + "дом" қосымшасынан туындаған. Сондай-ақ, ол "жалықтырушы адамдар тобы" (1883) және "жалықтырушы болу әрекеті" (1864, бұл мағына "бореизмге" (1833) тиесілі) мағыналарында да қолданылған. "Бор" сөзі "жалықтыру немесе мазасыздық тудыратын нәрсе" деген мағынада зат есім ретінде 1778 жылдан бері куәландырылған; "1812 жылға қарай адамдарға қатысты". "Бор" есімдігі "бор" етістігінен шыққан, оның мағынасы "жалықтырушы немесе көңілсіздендіруші" дегенді білдіреді, ол алғаш рет 1768 жылы куәландырылды, Гроуздың (1785) мәліметінше, бұл сөз 1780-81 жылдары кең таралған; мүмкін, "тесік ашу құралы сияқты баяу және табанды түрде жылжу" деген бейнелі мағынада кеңейтілген. Көпшілік пікірде Чарльз Диккенс 1853 жылы жарық көрген "Үлкен үміттер" романында "жалықу" терминін ойлап тапқан деген қате түсінік бар. Алайда, бұл сөз 1829 жылдан бері "Альбион" басылымының бір санында кездеседі. Француз тіліндегі "ennui" сөзі кейде ағылшын тілінде де қолданылады, кем дегенде 1778 жылдан бері. "Еннуи" термині алғаш рет "ағылшын тіліндегі француз сөзі ретінде" 1660 жылдары қолданылды және ол "1758 жылы қалыптасты". "Еннуи" термині француз тіліндегі "ennui" сөзінен, көне француз тіліндегі "enui" сөзінен шыққан (13 ғ.), [а] enoiier, anuier сөздерінен туындаған.

Психология

Әр түрлі ғалымдар қажытудың әртүрлі анықтамаларын қолданады, бұл зерттеуді қиындатады. Синтия Д. Фишер қажытуды негізгі орталық психологиялық процестер тұрғысынан былай түсіндіреді: "жағымсыз, уақытша әсерлі күй, онда адамда қызығушылықтың толық болмауы сезіледі және ағымдағы іс-әрекетке назар аудару қиын". Марк Лири және авторлар тобы оны "танымдық назар процестерімен байланысты әсерлі тәжірибе" деп сипаттайды. Роберт Плутчик қажытуды жеңіл түрдегі жирену деп сипаттаған. Оң психологияда қажыту, адамның жеткілікті дағдысы бар орташа деңгейдегі қиындыққа жауап ретінде қарастырылады. Қажытудың үш түрі бар, олардың барлығы назарды шоғырландыру мәселелерімен байланысты. Бұған адамдар қалаған іс-әрекетпен айналысудан алыс ұсталған, қаламаған іс-әрекетпен айналысуға мәжбүр болған, немесе қандай да бір себеппен іс-әрекетке назар аударуды жалғастыра алмаған жағдайлар кіреді. Қажытуға бейімділік – барлық түрдегі қажытуды сезінуге бейімділік. Бұл әдетте Қажытуға бейімділік шкаласы арқылы бағаланады. Жақында жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, қажытуға бейімділік назардың жетіспеушілігімен айқын және тұрақты байланысты. Қажыту және оның бейімділігі теориялық және эмпирикалық тұрғыдан депрессиямен және осыған ұқсас симптомдармен байланысты. Дегенмен, қажытуға бейімділік депрессиямен байланысты болғандай, назардың ауытқуымен де тығыз байланысты екені анықталды. Аңсырау – адамның немқұрайлы немесе ұмытшақ мінез-құлқы. Аңсырау – бұл адамның назарының төмен деңгейі және жиі алаңдауымен сипатталатын жағдай. Аңсырау диагноз қойылмайтын жағдай, бірақ адамдардың күнделікті өмірінде кездесетін қажыту мен ұйқының жетіспеушілігінің көрінісі. Аңсыраған адамдар есте сақтауда қиындықтарды және жақында болған оқиғаларды есіне түсіру қабілетінің нашарлауын көрсетеді. Бұл көбінесе клиникалық мамандармен диагноз қойылатын басқа да жағдайлардың, мысалы, назар жетіспеушілігі және гипербелсенділік синдромы мен депрессияның салдары болуы мүмкін. Күнделікті өмірге әсер ететін түрлі салдарларға алып келетін аңсыраудан басқа, ол одан да ауыр, ұзақ мерзімді проблемаларға да әкелуі мүмкін.

Different scholars use different definitions of boredom, which complicates research. Boredom has been defined by Cynthia D. Fisher in terms of its main central psychological processes: "an unpleasant, transient affective state in which the individual feels a pervasive lack of interest and difficulty concentrating on the current activity." Mark Leary et al. describe boredom as "an affective experience associated with cognitive attentional processes." Robert Plutchik characterized boredom as a mild form of disgust. In positive psychology, boredom is described as a response to a moderate challenge for which the subject has more than enough skill. There are three types of boredom, all of which involve problems of engagement of attention. These include times when humans are prevented from engaging in wanted activity, when humans are forced to engage in unwanted activity, or when people are simply unable for some other reason to maintain engagement in an activity. Boredom proneness is a tendency to experience boredom of all types. This is typically assessed by the Boredom Proneness Scale. Recent research has found that boredom proneness is clearly and consistently associated with failures of attention. Boredom and its proneness are both theoretically and empirically linked to depression and similar symptoms. Nonetheless, boredom proneness has been found to be as strongly correlated with attentional lapses as with depression. Absent mindedness is where a person shows inattentive or forgetful behaviour. Absent mindedness is a mental condition in which the subject experiences low levels of attention and frequent distraction. Absent mindedness is not a diagnosed condition, but rather a symptom of boredom and sleepiness which people experience in their daily lives. People who are absent minded tend to show signs of memory lapse and weak recollection of recently occurring events. This can usually be a result of a variety of other conditions often diagnosed by clinicians such as attention deficit hyperactivity disorder and depression. In addition to absent mindedness leading to an array of consequences affecting daily life, it can also have more severe, long term problems.

Дене денсаулығы

Летаргия – шаршаңқылық, әлсіздік, күшсіздік немесе энергияның жетіспеушілігі сезімі. Ол депрессиямен, мотивацияның төмендеуімен немесе бейжайлықпен бірге жүруі мүмкін. Летаргия жалықтыру, жеткілікті ұйықтамау, шамадан тыс еңбек ету, көп жұмыс істеу, стресс, жаттығулардың жетіспеуі салдарынан туындайтын қалыпты жағдай немесе қандай да бір аурудың белгісі болуы мүмкін. Қалыпты жағдайдың бөлігі ретінде, летаргия көбінесе демалыс, жеткілікті ұйықтау, стресті азайту және дұрыс тамақтану арқылы жойылады.

Философия

Тоңазытқыштық – адамның қоршаған ортаны жайсыз, көңілсіз және ынталандырудың жетіспеуі ретінде қабылдауымен сипатталатын жағдай. Бұл бос уақыт пен эстетикалық қызығушылықтың болмауынан туындауы мүмкін. Еңбек пен өнер шеттетуге ұшырап, пассивті болуы немесе көңілсіздікке тонуы мүмкін. Адамдар оны болдырмау немесе жою үшін көп күш жұмсайды, бірақ көп жағдайда оны шыдамдылықпен көтерілуге тиіс азап ретінде қабылдайды. Тоңазытқыштан құтылудың жиі кездесетін пассивті жолдары – ұйқы немесе шығармашылық ойлар (күндізгі қиял). Әдеттегі белсенді шешімдер қандай да бір мақсатты іс-әрекеттен тұрады, көбінесе жаңа нәрсе, себебі таныс болу мен қайталау көңілсіздікке әкеледі. XIX ғасырдың соңында Батыста қолданылған "фин-де-сиекль" терминіндегі мәдени ерекшеліктерінің бірі – "сарылық", цинизм, пессимизм және "өркениеттің құлдырауына бейімділік туралы кең таралған сенім" болды. Тоңазытқыштық экзистенциалистік ойлауда да маңызды рөл атқарады. Сорен Кьеркегор мен Фридрих Ницше экзистенциалистік қозғалыстың негізін қалаушы философтардың екеуі саналады. Паскаль сияқты, олар адамдардың өмірдің мәнсіздігімен күресіп, көңіл көтеру арқылы одан қашуға тырысуына қызығушылық танытты. Кьеркегордың "Егер/Немесе" еңбегінде жоғары деңгейдегі эстетиктер көңілсіздіктен аулақ болу үшін қолданатын "айналым әдісі" сипатталған. Бұл әдіс – эстетикалық өмір салтының маңызды гедонистік аспектісі. Эстетик әрбір іс-әрекеттен алынатын ләззатты барынша арттыру үшін істеп жатқан ісін үнемі өзгертіп отырады. Адамның кеңістікте немесе басқа жағдайда шектелген жағдайында, тоңазытқыштыққа қарсы түрлі діни амалдар қолданылуы мүмкін, себебі дін өзін көңілсіздікпен байланыстыруға тырыспайды, бірақ тоңазытқыштық адамның табиғи жағдайы ретінде қарастырылады, ал Құдай, даналық немесе мораль оған соңғы жауаптар болып табылады. Артур Шопенгауэр сияқты көптеген экзистенциалистік философтар осы көзқарасқа сүйенеді. Дінге деген көзқарас адамдардың тоңазытқыштыққа ұшырау жиілігіне әсер етеді. Дінге көбірек сенімді адамдар, дінге аз сенімді адамдарға қарағанда, көңілсіздікке аз ұшырайды. Мәнсіз тапсырманы орындаған адамдар мән іздеуге азырақ тырысады. Мартин Хайдеггер тоңазытқыш туралы екі мәтінде жазған: 1929/30 оқу жылындағы лекция курсы "Метафизиканың негізгі ұғымдары" және сол жылы жарық көрген "Метафизика деген не?" атты эссесінде. Лекция барысында Хайдеггер тоңазытқышқа арналған 100 беттен астам материалды қамтыды, бұл тақырып бойынша жасалған ең толық философиялық зерттеу болып саналады. Ол әсіресе теміржол станцияларында күтуді тоңазытқыштың маңызды контексі ретінде қарастырды. Сорен Кьеркегор "Егер/Немесе" еңбегінде "сабырды визуалды түрде бейнелеу мүмкін емес" деп атап өтеді, себебі өмірдің кез келген сәті көңілсіз болуы мүмкін деген сезім туады. Блез Паскаль "Pensées" еңбегінде адам жағдайы туралы былай дейді: "біз кейбір кедергілерге қарсы күресте демалыс іздейміз. Ал оларды жеңгеннен кейін, демалыс оның тудыратын көңілсіздікке шыдаусыздық тудырады", – деп, кейіннен "тек шексіз және өзгермейтін нысан – яғни, Құдай ғана осы шексіз құрдымды толтыра алады" деп мәлімдейді. Стимул немесе назар болмағанда, адам ешнәрсемен бетпе-бет келеді, өмірдің мәнсіздігін сезінеді және экзистенциалдық алаңдаушылықты бастан кешіреді. Хайдеггер бұл идеяны былай түсіндіреді: "Телең тоңазытқыштық, өмірдің түпсіз тұманы сияқты, барлық нәрсені және адамдарды, соның ішінде өзіңді де ерекше бейжайлыққа айналдырады. Бұл тоңазытқыштық болмыстың толық бейнесін ашады". Шопенгауэр адам өмірінің бекерлігін дәлелдеу үшін тоңазытқыштың бар екенін пайдаланды, "егер өмір, біздің болмысымыз бен өмір сүруіміз құштарлықпен байланысты болса, өзінде оң құндылық пен нақты мазмұн болса, онда тоңазытқыштық деген нәрсе болмас еді: жай ғана өмір бізді толықтырып, қанағаттандырар еді". Эрих Фромм және басқа да сыншыл теорияның өкілдері тоңазытқыштыққа индустриалды қоғамдағы адамдардың шеттетуге ұшыраған еңбекпен айналысуына жауап ретінде сипаттайды. Фроммның пікірінше, тоңазытқыштық "бүгінгі күні агрессия мен қиратушылықтың ең маңызды көзі". Фромм үшін тұтынушылық мәдениеттің сипаттамасы болып табылатын қызығушылық пен жаңалықты іздеу – тоңазытқыштықтан құтылудың жолы емес, одан әрі алаңдату, ол санасыз жалғаса береді. Талғам мен мінезден басқа, тоңазытқыштың жалпы жағдайы Хайдеггер атап өткендей, күту кез келген жағдайында туындайды, мысалы, кезекте тұру, біреудің келуін немесе тапсырманы аяқтауын күту, немесе саяхат жасау кезінде. Автомобиль жылдам реакция талап етеді, оның жүргізушісін айналыстырып, демек, басқа себептерден де саяхатты көңілсіз етеді, тіпті ол тезірек аяқталса да. Кейбір нгуни тілдерінде, мысалы, зулу тілінде, көңілсіздік пен жалғыздық бір сөзбен ("isizungu") беріледі. Бұл "Адам – басқа адамдар арқылы адам" деген мақалдың мағынасын кеңейтеді.

Boredom is a condition characterized by perception of one's environment as dull, tedious, and lacking in stimulation. This can result from leisure and a lack of aesthetic interests. Labor and art may be alienated and passive, or immersed in tedium. There is an inherent anxiety in boredom; people will expend considerable effort to prevent or remedy it, yet in many circumstances, it is accepted as suffering to be endured. Common passive ways to escape boredom are to sleep or to think creative thoughts (daydream). Typical active solutions consist in an intentional activity of some sort, often something new, as familiarity and repetition lead to the tedious. During the fin de siècle, the French term for the end of the 19th century in the West, some of the cultural hallmarks included "ennui", cynicism, pessimism, and " a widespread belief that civilization leads to decadence." Boredom also plays a role in existentialist thought. Søren Kierkegaard and Friedrich Nietzsche were two of the first philosophers considered fundamental to the existentialist movement. Like Pascal, they were interested in people's quiet struggle with the apparent meaninglessness of life and the use of diversion to escape from boredom. Kierkegaard's Either/Or describes the rotation method, a method used by higher level aesthetes in order to avoid boredom. The method is an essential hedonistic aspect of the aesthetic way of life. For the aesthete, one constantly changes what one is doing in order to maximize the enjoyment and pleasure derived from each activity. In contexts where one is confined, spatially or otherwise, boredom may be met with various religious activities, not because religion would want to associate itself with tedium, but rather, partly because boredom may be taken as the essential human condition, to which God, wisdom, or morality are the ultimate answers. Many existentialist philosophers, like Arthur Schopenhauer, espouse this view. This view of religiosity among boredom does affect how often people are bored. People who had a higher religiosity while performing boring tasks reported less boredom than people of less religiosity. People performing the meaningless task had to search less for meaning. Martin Heidegger wrote about boredom in two texts available in English, in the 1929/30 semester lecture course The Fundamental Concepts of Metaphysics, and again in the essay What is Metaphysics? published in the same year. In the lecture, Heidegger included about 100 pages on boredom, probably the most extensive philosophical treatment ever of the subject. He focused on waiting at railway stations in particular as a major context of boredom. Søren Kierkegaard remarks in Either/Or that "patience cannot be depicted" visually, since there is a sense that any immediate moment of life may be fundamentally tedious. Blaise Pascal in the Pensées discusses the human condition in saying "we seek rest in a struggle against some obstacles. And when we have overcome these, rest proves unbearable because of the boredom it produces", and later states that "only an infinite and immutable object—that is, God himself—can fill this infinite abyss." Without stimulus or focus, the individual is confronted with nothingness, the meaninglessness of existence, and experiences existential anxiety. Heidegger states this idea as follows: "Profound boredom, drifting here and there in the abysses of our existence like a muffling fog, removes all things and men and oneself along with it into a remarkable indifference. This boredom reveals being as a whole." Schopenhauer used the existence of boredom in an attempt to prove the vanity of human existence, stating, " for if life, in the desire for which our essence and existence consists, possessed in itself a positive value and real content, there would be no such thing as boredom: mere existence would fulfil and satisfy us." Erich Fromm and other thinkers of critical theory speak of boredom as a common psychological response to industrial society, where people are required to engage in alienated labor. According to Fromm, boredom is "perhaps the most important source of aggression and destructiveness today." For Fromm, the search for thrills and novelty that characterizes consumer culture are not solutions to boredom, but mere distractions from boredom which, he argues, continues unconsciously. Above and beyond taste and character, the universal case of boredom consists in any instance of waiting, as Heidegger noted, such as in line, for someone else to arrive or finish a task, or while one is travelling somewhere. The automobile requires fast reflexes, making its operator busy and hence, perhaps for other reasons as well, making the ride more tedious despite being over sooner. In some Nguni languages such as Zulu, boredom and loneliness are represented by the same word (isizungu). This adds a new dimension to the oft quoted definition of ubuntu: "A person is a person through other people".

Себептері мен әсерлері

Бұл туралы көп зерттеулер жүргізілмегенімен, зерттеулер көңілсіздіктің адам өмірінің әртүрлі салаларына әсер ететін маңызды фактор екенін көрсетеді. Көңілсіздікке бейімділік шкаласы бойынша төмен көрсеткіш алған адамдар мансап, білім және тәуелсіздік сияқты өмірінің көптеген салаларында жақсы нәтижелерге қол жеткізгені анықталды. Көңілсіздік клиникалық депрессияның бір белгісі болуы мүмкін. Көңілсіздік – бұл үйренген әлсіздік нысаны, бұл құбылыс депрессиямен тығыз байланысты. Кейбір тәрбие философиялары балалар стимулдардан мүлдем құр бос ортада өссе және олардың қоршаған ортамен әрекеттесуіне рұқсат берілмесе немесе ынталандырылмаса, олар осыны істеуге қажетті ақыл-ой қабілеттерін дамыта алмайтынын болжайды. Оқу ортасында көңілсіздіктің жиі кездесетін себебі – түсінбеушілік; мысалы, егер адам сабақтағы немесе лекциядағы материалды қабылдамаса немесе байланыстыра алмаса, оған көңілсіздік сезімі тууы мүмкін. Алайда, керісінше де болуы мүмкін; тым оңай түсінілетін, қарапайым немесе айқын нәрсе де көңілсіздікке әкелуі мүмкін. Көңілсіздік көбінесе оқумен кері байланысты, ал мектепте бұл оқушының жеткілікті түрде қиындыққа тап болмағанын немесе тым қиындыққа тап болғанын көрсетеді. Оқушыларға болжамды әрекеттер көңілсіздік тудыруы мүмкін. 1989 жылғы зерттеуде адамның көңілсіздік сезімі оның назарының деңгейіне байланысты болуы мүмкін екендігі көрсетілді, өйткені қоршаған ортадан келетін жоғары дыбыстық ынталандырулар көңілсіздік туралы жоғары хабарламалармен байланысты болды. Көңілсіздік жасөспірімдер арасында есірткіге тәуелділікпен байланысты зерттелген. Көңілсіздік патологиялық құмар ойын мінез-құлқының себебі ретінде қарастырылған. Бір зерттеу патологиялық құмар ойыншылар көңілсіздік пен депрессиядан қашу үшін ынталандыру іздейді деген гипотезамен сәйкес нәтижелер көрсетті. Көңілсіздіктің адамдарды жаңа қиындықтар іздеуге итермелейтін эволюциялық негізі бар деген пікір бар. Ол адамның оқу және еңбекқорлығына әсер етуі мүмкін. Кейбір жаңа зерттеулер көңілсіздіктің кейбір оң әсерлері болуы мүмкін екенін ұсынады. Стимулдар аз қамтамасыз етілген ортада шығармашылық артуы мүмкін және «эврика сәтіне» жағдай жасауы мүмкін.

Although it has not been widely studied, research on boredom suggests that boredom is a major factor impacting diverse areas of a person's life. People ranked low on a boredom proneness scale were found to have better performance in a wide variety of aspects of their lives, including career, education, and autonomy. Boredom can be a symptom of clinical depression. Boredom can be a form of learned helplessness, a phenomenon closely related to depression. Some philosophies of parenting propose that if children are raised in an environment devoid of stimuli, and are not allowed or encouraged to interact with their environment, they will fail to develop the mental capacities to do so. In a learning environment, a common cause of boredom is lack of understanding; for instance, if one is not following or connecting to the material in a class or lecture, it will usually seem boring. However, the opposite can also be true; something that is too easily understood, simple or transparent, can also be boring. Boredom is often inversely related to learning, and in school it may be a sign that a student is not challenged enough, or too challenged. An activity that is predictable to the students is likely to bore them. A 1989 study indicated that an individual's impression of boredom may be influenced by the individual's degree of attention, as a higher acoustic level of distraction from the environment correlated with higher reportings of boredom. Boredom has been studied as being related to drug abuse among teens. Boredom has been proposed as a cause of pathological gambling behavior. A study found results consistent with the hypothesis that pathological gamblers seek stimulation to avoid states of boredom and depression. It has been suggested that boredom has an evolutionary basis that encourages humans to seek out new challenges. It may influence human learning and ingenuity. Some recent studies have suggested that boredom may have some positive effects. A low stimulus environment may lead to increased creativity and may set the stage for a "eureka moment".

Жұмыс орнында

Бореут – жұмыс тапшылығы, көңіл көншілік және одан туындайтын қанағатсыздық – қазіргі заманғы ұйымдарда, әсіресе кеңседегі ақ жағалы жұмыстарда жұмыс істейтін адамдарға жиі кездесетін жағдай. Бұл теория алғаш рет 2007 жылы Питер Вердер мен Филипп Ротлиннің «Бореут диагностикасы» атты кітабында, екі швейцариялық бизнес-консультанттар тарапынан жарияланды. Олардың пікірінше, көптеген жұмысшылардың басты мәселесі стресс емес, мағыналы міндеттердің жоқтығы. "Шығарып салу бөлмесі" (кейде "қу бөлмесі" және "жалықтыру бөлмесі" деп те аталады) – бұл қазіргі заманғы қызметкерлерді жұмыстан шығару стратегиясы, онда қызметкерлер жұмыстан кеткісі келгенше мағынасыз жұмысқа тағайындалатын бөлімге ауыстырылады. Өтінім өз еркімен берілгендіктен, қызметкер кейбір әлеуметтік төлемдерден айырылуы мүмкін. Бұл практиканың заңдылығы мен этикасы күмәнді және кейбір аймақтарда соттар тарапынан конструктивті жұмыстан босату ретінде қарастырылуы мүмкін.

Танымал мәдениетте

"Мэх" – бейжайлықты немесе жалықуды білдіретін үнсіз тіркес. Ол "қалай болса, солай болсын" деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Көбінесе бұл ауызша иық көтерумен теңестіріледі. "Мэх" деген сөзді қолдану, сөйлеушінің апатиялық екенін, сұраққа немесе тақырыпқа қызығушылық танытпайтынын көрсетеді. Кейде бұл орташа немесе ерекше көзге түспейтін нәрсені білдіретін сын есім ретінде де қолданылады.

Артық адам

Артық адам (лишний человек, lishniy chelovek) – 1840 және 1850 жылдардағы орыс әдебиетінде Байрондық кейіпкерден туындаған ұғым. Бұл – әлеуметтік нормаларға ұйыспайтын, мүмкін талантты және қабілетті жеке тұлғаны білдіреді. Көбінесе, мұндай адам байлық пен жеңілдікке толы ортада дүниеге келеді. Оның ерекше белгілері – әлеуметтік құндылықтарға немқұрайлы қарау, цинизм және өмірлік мағынасыздық; ал мінез-құлқында – құмар, ішімдік, темекі шегу, сексуалдық интригалар мен дуэльдер жиі кездеседі. Ол көбінесе басқаларға деген сезімталдық танытпайды және өз іс-қимылдарымен оларды қайғыға қалдырады.

Экзистенциалистік көркем әдебиет

Көңілі толмаған антигерой 20-шы ғасырдың басында Франц Кафканың "Метаморфоз" (1915), Жан-Поль Сартрдың (1938) және Альберт Камюның (1942) экзистенциалистік туындыларында маңызға ие болды. Осы шығармалардың басты кейіпкері – шешім қабылдау қиын, өмірімен қатар жүре беретін, жалыққан, мазасыздық пен бөтендік сезімімен күйреген орталық тұлға.

Гранж жарық

Grunge lit – 1990 жылдардың басында Австралияда жас ересектердің "қаланың ішкі аймақтарында" өмір сүруі туралы ойдан шығарылған немесе жартылай автобиографиялық жазудың әдеби жанры. Олар "құлап бара жатқан болашақтың" әлемінде өмір сүрді, онда көңіл көтерудің жалғыз жолы – нигилистік рухта секс, зорлық-зомбылық, есірткі және алкогольге құмарлық болды. Стюарт Гловер бұл жанр "қатал, лас, шынайы өмірді" зерттейді деп айтады. Ол "grunge lit" термині "80-ші жылдардың соңы мен 90-шы жылдардың басындағы Сиэтл [гранж] тобынан" алынған "grunge" терминінен туындағанын мәлімдейді. Гловер "grunge lit" терминінің баспа компаниялары қолданған маркетингтік термин екенін, ал "grunge lit" жазушылары ретінде танылған көптеген авторлар бұл атаудан бас тартатынын айтады.