Римнің көрнекті ғалымы және жазушысы: Марк Теренций Варрон

Кіріспе

Рим ғалымы, полимат және жазушы (б.з.д. 116–27 ж.)

Маркус Теренций Варро (б.з.д. 116–27 ж.) – римдік полимат және көп жазған автор. Ол ежелгі Римнің ең ұлы ғалымы саналады және Петрарх оны "Римнің үшінші ұлы нұры" деп сипаттаған (Вергилий мен Цицероннан кейін). Оны кейде жас құрдасы Варро Атациннан ажырату үшін Варро Реатин ("Риетилік Варро") деп атайды.

Өмір

Варо Риат қаласында (қазіргі Лацио облысындағы Риети) немесе оның жанында, атты әскер тобына жататын отбасында дүниеге келген. Өмірінің соңына дейін ол Реатин жазығында (Лаго ди Рипасоттиле көліне жақын жерде) орналасқан үлкен шаруашылыққа иелік етіп, туған жерімен байланысын үзбеді. Ол Помпейді қолдап, халық трибуны, квестор және курул эдилі қызметтерін атқарғаннан кейін претор лауазымына жетті. Бірінші триумвират 60 ж. құрылғанда Помпейдің саясатына наразы болғандықтан консулдыққа таяу болу мүмкіндігінен айырылған болуы мүмкін. Ол тіпті коалицияны «Үш басты монстр» (Апианның «Азамат соғыстары», II. ii.9 грек тілінде Τρικάρανος) деп атап, оны сықаққа алған. 48 ж. Фарсалус шайқасынан бұрын және кейін Юлий Цезарь берген екі кешірім арқасында азамат соғысында жеңілген тарапты қолдағандығы үшін жазадан құтылды. Цезарь б.з.д. 47 ж. оны Римнің мемлекеттік кітапханасын басқаруға тағайындады, бірақ Цезарь қайтыс болғаннан кейін Марк Антоний оны жазаға тартып, кітапханасының ішіндегі мүліктерінен айырды. Республика империяға айналған шақта (шамамен б.з.д. 27 ж.), Варо Августтың қамқорлығына ие болып, оның көмегімен тыныш өмір сүріп, ғылым мен жазуға берілді. Варо римдік филолог Луций Элий Стилодан (б.з.д. 74 ж. қайтыс болған) және кейін Афинада Академия мектебінің философы Антиох Аскалондықтан (б.з.д. 68 ж. қайтыс болған) білім алды. Варо өте табысты жазушы болды және түрлі тақырыптарда 74-тен астам латын тіліндегі еңбек жазды. Көптеген жоғалған еңбектерінен (фрагменттер арқылы белгілі) басқа, тарихшылар үшін ерекше маңызға ие екі еңбегі бар: «Тәлімнің тоғыз кітабы» және Варрондық хронологияны құрастыруы. Оның «Тәлімнің тоғыз кітабы» кейінгі энциклопедияшылар үшін, әсіресе Плиний Ақсақал үшін (шамамен б.з.д. 23 – 79 ж.ж.) үлгі болды. «Тәлімнің тоғыз кітабының» ең маңызды бөлігі – оның либералды өнерді ұйымдастыру принциптері ретінде пайдалануы. Варо осы өнердің тоғызына назар аударуды жөн көрді: грамматика, риторика, логика, арифметика, геометрия, астрономия, музыкалық теория, медицина және сәулет өнері. Мартиан Капелланың 5 ғасырдың басындағы аллегориясы арқылы берілген Вароның тізімін пайдаланып, кейінгі жазушылар ортағасырлық мектептердегі жеті классикалық «либералды өнерді» анықтады. Қартайған шағында Варо әйелі Фундания үшін ауыл шаруашылығы туралы жазып, «De re rustica» (кейде «Res rusticae» деп те аталады) атты ауқымды еңбек жазды, бұл еңбек Катон Ақсақалдың «De agri cultura» еңбегіне ұқсас, ірі құлдар басқаратын шаруашылықтарды басқару туралы еді.

Varro was born in or near Reate (now Rieti in Lazio) into a family thought to be of equestrian rank. He always remained close to his roots in the area, owning a large farm in the Reatine plain (reported as near Lago di Ripasottile,) until his old age. He supported Pompey, reaching the office of praetor, after having served as tribune of the people, quaestor and curule aedile. It is probable that Varro was discontented with the course on which Pompey entered when the First Triumvirate formed 60 BC, and he may thus have lost his chance of rising to the consulship. He actually ridiculed the coalition in a work entitled the Three Headed Monster (Τρικάρανος in the Greek of Appian, The Civil Wars, II. ii.9). He escaped the penalties of having backed the losing side in the civil war through two pardons granted by Julius Caesar, before and after the 48 BC Battle of Pharsalus. Caesar appointed him to oversee the public library of Rome in 47 BC, but following Caesar's death Mark Antony proscribed him, resulting in his losing much of his property, including his library. As the Republic gave way to Empire c. 27 BC, Varro gained the favour of Augustus, under whose protection he found the security and quiet to devote himself to study and writing. Varro had studied under the Roman philologist Lucius Aelius Stilo (died 74 BC), and later at Athens under the Academic philosopher Antiochus of Ascalon (died 68 BC). Varro proved a highly productive writer and turned out more than 74 Latin works on a variety of topics. Aside from his many lost works (known through fragments), two endeavors stand out for historians: Nine Books of Disciplines and his compilation of the Varronian chronology. His Nine Books of Disciplines became a model for later encyclopedists, especially for Pliny the Elder (c. 23 to 79 AD). The most noteworthy portion of the Nine Books of Disciplines is its use of the liberal arts as organizing principles. Varro decided to focus on identifying nine of these arts: grammar, rhetoric, logic, arithmetic, geometry, astronomy, musical theory, medicine, and architecture. Using Varro's list, mediated through Martianus Capella's early 5th century allegory, subsequent writers defined the seven classical "liberal arts" of the medieval schools. in his old age, Varro wrote on agriculture for his wife Fundania, producing a "voluminous" work De re rustica (also called Res rusticae)—similar to Cato the Elder's work De agri cultura—on the management of large slave run estates.

Күнтізбелер

Варонийдің хронологиясын құрастыру – оның өміріне дейінгі рим тарихының жыл санау бойынша нақты мерзімін анықтауға жасалған әрекет болды. Ол Рим Республикасы консулдарының дәстүрлі тізіміне негізделген, қажет болған жағдайда "диктаторлық" және "анархиялық" жылдармен толықтырылған. Бұл хронологияда кейбір қателер бар екені көрсетілді, бірақ Римдегі Август аркасына жазылғандықтан, ол қабылданған стандартты мерзімге айналды; арка қазір жоқ болса да, хронологияның көп бөлігі Fasti Capitolini деген атпен сақталған.

Шығармалары

Вароның әдеби шығармашылығы өнімді болды; Рицхл оның шамамен 620 кітапта 74 туынды деп бағалады, оның ішінде бір ғана туынды толық сақталған, бірақ бізде басқаларының көптеген фрагменттері бар, көбінесе Геллиустің "Аттика түндері" еңбегінде кездеседі. Квинтилиан оны "римдіктердің ең білімдісі" деп атады, ал Плутарх оны "Рим тарихын терең зерттеген адам" деп мойындады. Варо көптеген басқа көне авторлар үшін маңызды дерек көзі болып саналды, олардың ішінде Цицерон, Плиний Үлкен, "Георгика" дастанындағы Вергилий, Колумелла, Аулус Геллиус, Макробий, Августин және Витрувий бар, ол оған (VII. Кіріспе.14) сәулет өнері туралы кітапты жатқызады. Оның толық сақталған жалғыз еңбегі, "Rerum rusticarum libri tres" ("Егіншілік туралы үш кітап") "өзінің жазғандарының бәрін көрген және тәжірибеде қолданған тәжірибелі және табысты шаруаның жақсы ұйымдастырылған жүйесі" деп сипатталған. Бұл еңбектің ерекше бір жағы – оның микробиология мен эпидемиологияны болжауы. Варо өз оқырмандарына батпақтар мен сортаң жерлерден сақтануға кеңес берді, себебі мұндай жерлерде көзге көрінбейтін, бірақ ауада қалқып жүретін, ауыз бен мұрын арқылы денеге еніп, ауыр сырқаттарға шақыратын ұсақ тіршілік иелері көбейеді.