Кіріспе

Римдік заңгер, шешен және мемлекет қайраткері Квинт Хортенсий Хорталус (б.з.д. 114–50 жж.) – белгілі римдік заңгер, танымал шешен және мемлекет қайраткері. Саяси тұрғыдан ол оптиматтардың жақтасы болды. Б.з.д. 69 жылы Квинт Цецилий Метелл Кретикуспен бірге консул қызметін атқарды. Оның лақап аты Дионисия еді, бұл атақты актрисаның есімімен байланысты. Зейнетке шыққаннан кейін Хортенсий хобби ретінде балық шаруашылығымен айналысты. Цицерон оны «балық өсіруші» деп атады.

Өмірбаян

Тоғыз жасында ол өзінің алғашқы сөзін сөйледі және көп ұзамай бауырынан тақтан айырылған Римнің Шығыстағы тәуелділерінің бірі – Вифинияның Никомед III немесе IV-ін сәтті қорғады. Сол кезден бастап оның адвокаттық беделі қалыптасты. Квинт Лутаций Катул мен Сервилияның қызы Лутатиямен некелесу арқылы ол аристократиялық партияға, оптимиаттарға қосылды. Люций Корнелий Сулланың диктатурасы кезінде және одан кейін сот органдары Сенаттың бақылауында болды, судьялардың өзі сенаторлар болды. Осы жағдайға байланысты, сондай-ақ өзінің жеке еңбектеріне байланысты, Хортенсиус өзінің табысының көп бөлігін осы жағдайға қарыз болған болуы мүмкін. Оның көптеген клиенттері провинцияларды тонағандары үшін айыпталған провинциялардың губернаторлары болды. Мұндай адамдар достық, тіпті жемқорлық сот алдына келгенін білді, ал Цицеронның айтуынша, Хортенсиус осы мүмкіндікті пайдаланғаны үшін ұялмады. Ол Социалдық соғыста екі науқанда (б.з.д. 90 және 89 жылдары) қызмет еткеннен кейін, 81 жылы квестор, 75 жылы эдил, 72 жылы претор, 69 жылы консул болып тағайындалды. Консулдыққа тағайындалғаннан бір жыл бұрын ол Цицеронмен Гай Верр ісі бойынша қақтығысқа түсті, содан кейін оның адвокаттық жоғарылығы жоғалды. 56 жылы Хортенсиус кіші Катонды "осылай бағалағандықтан, оларды тек дос емес, туыс етуді қалады" және Катонның сол кезде 20 жаста болған қызы Порция Катониске үйленуді ұсынды. Порция Марк Кальпурний Бибулға үйленген және одан балалары болғандықтан, Катон онымен ажырасудан бас тартты. Оның орнына Катон Марсияны өзіне әйел ретінде ұсынды, бірақ Марсияның әкесі Луций Марций Филипптің де келісімі болуын талап етті. Келісім алынды және Катон Марсиядан ажырасып, оны әкесінің қамқорлығына тапсырды. Хортенсиус дереу Марсияға үйленді, ол оған бір бала таңбалады. 50 жылы Хортенсиус қайтыс болғаннан кейін, ол оның мүлкінің "соңғы сестерциясын" мұраға алды. Бұл шағын дауға себеп болды, өйткені Хортенсиус қайтыс болғаннан кейін ол Катонға қайта үйленді, осылайша екеуін де байытты. 50 жылы, ол қайтыс болған жылы, ол Публий Корнелий Долабелланың опасыздық және жемқорлық әрекеттері үшін айыпталған Апий Клавдий Пулхерді сәтті қорғады, кейіннен Цицеронның күйеу баласы болды. Оның ұлы Квинт Хортенсий Хортал, ақын Катулдың досы, 44 жылы Юлий Цезарь тарапынан Македонияның губернаторы болып тағайындалды, бірақ Брутқа адал болды және 42 жылы Филипп шайқасындағы сәтсіздіктен кейін қаза тапты. Ол Марциядан да бала туған болуы мүмкін, әлде қыз, әлде ұл, ол Марций Хорталдың анасы немесе әкесі болған.

Ораториялық

Хортенсийдің сөздерінің ешқайсысы бізге жетпесе де, Цицеронның айтуынша, оның шешендігі Азия стилінде, әсем риторикаға толы болған, оны оқудан гөрі тыңдаған абзал. Оның қимыл-қозғалысы жоғары дәрежеде жасалмаған болса да, оның тоғасын қалай бүктеуін сол заманғы трагедия актерлері байқаған. Ол соншалықты "шебер орындаушы болғандықтан, тіпті кәсіби актерлер де репетицияны тоқтатып, оның тоғасының әрбір қозғалысымен көрермендерді қызықтырып, әсерге түсіргенін көру үшін келіп тұратын". Ол сондай-ақ, қарсыласының әрбір аргументін жадында сақтай алатын. Оның керемет музыкалық дауысы да болды, оны қажетімен қолдана білді. Сонымен қатар, ол "Анналдар" атты тарихи еңбек жазды, ол оған тарихшы ретінде зор даңқ әкелді.

Мұра

Ол өзінің шешендігі арқасында орасан зор байлыққа ие болғандықтан, ақшасын тегін жұмсап, сәнді виллалар, саябақтар, балық шараптары, қымбат ойын-сауықтар, шарап, картиналар және басқа да өнер туындыларын сатып ала алды. Сондай-ақ, ол Римде алғаш рет павлин құстарын дастарханға қоятын деликатес ретінде ұсынған деп есептеледі. Цицерон кейін "Хортензий" немесе "Философия туралы" деп аталған, қазір жоғалған диалог жазды. Бұл еңбекте философияны қолдану және қабылдау арқылы адам баласының нағыз бақытқа жететіні туралы пікір қорғалды. Августин өзінің "Қиссаларында" бұл еңбектің оған үлкен әсер еткенін және оны философияны қабылдауға, соңынан христиан дініне өтуге итермелегенін жазды. Цицеронның тағы бір еңбегі – оның латын шешендігінің тарихы "Брут" Хортензийдің естелігіне арналған. Оны түрлі жағдайларда сынағанымен, Цицеронның Хортензийге деген құрметі айқын көрінеді және ол өзінің бәсекелесінің өліміне жиі қайғырады: "Мен оны жоғалтқаныма қайғырамын, кейбіреулер ойлағандай, сот ісіндегі беделімді қызғанған бәсекелес емес, керісінше, дос және бір саланың даңқты еңбегіндегі серіктес еді. Әрқайсымыз бір-бірімізге кеңес, ескертулер мен достық көмек көрсету арқылы көмектестік". Ғасырлар бойы Хортензийдің сөздері жоғалып кетті, ал әдебиетте Хортензийдің түпнұсқалық еңбектерін оқып, оған түсініктеме берген соңғы адам біздің эрамыздың бірінші ғасырындағы риторик Квинтилиан болды. Бүгінде Хортензийдің бірде-бір сөзі сақталған жоқ.