Кіріспе

Француз мимі, кинорежиссер, актер және сценарист (1907–1982)

Жак Тати (tati; туған Jacques Tatischeff, tatiʃɛf; 9 қазан 1907 – 5 қараша 1982) – француз мимі, кинорежиссер, актер және сценарист. Entertainment Weekly журналының ең ұлы кинорежиссерлер туралы сауалнамасында ол барлық уақыттағы ең ұлы 46-шы режиссер деп танылды (50-ден), әйтсе де ол тек алты толық метражды фильмге режиссерлік жасаған. Тати ең көп танылған кейіпкері – Мсье Гуло, ол «Les Vacances de Monsieur Hulot» (1953), «Mon Oncle» (1958), «Playtime» (1967) және «Trafic» (1971) фильмдерінде ойнады. «Playtime» 2022 жылғы Sight and Sound сыншыларының барлық уақыттағы ең ұлы фильмдер туралы сауалнамасында 23-ші орынға ие болды. Дэвид Беллос айтқандай, "Тати, «L'Ecole des Facteurs» фильмінен бастап «Playtime»-ге дейін, кинотеориясында автор болуы керек нәрсенің өзі: фильмдегі әлемді көрудің артындағы басқарушы ой."

Отбасылық шығу тегі

Тати орыс, голланд және итальян тегінен шыққан. Оның әкесі Жорж Эммануэль Татищев (1875-1957) Париж қаласында дүниеге келген, Дмитрий Татищевтің (Дмитрий Татищев; сондай-ақ Татищев деп жазылады) ұлы, Императорлық Ресей армиясының генералы және Париждегі Ресей елшілігінің әскери атташесі. Татищевтер – әкеден таралған Рюрик әулетінен тараған ресейлік ақсүйек отбасы болған. Париде қызмет еткен кезінде Дмитрий Татищев француз әйелі Роза Анатали Алинквантқа үйленген (ресейлік деректерге сәйкес, Алинквант цирк артисі болған және бұл жұбайлар ресми түрде үйленбеген). Дмитрий Татищев Жорж Эммануэль дүниеге келгеннен кейін көп ұзамай, атқа міну кезіндегі жазадан күдікті жағдайда қайтыс болды. Бала кезінде Жорж Эммануэль Франциядан күштеп Ресейге жер аударылып, қиын жағдайларға тап болды. 1883 жылы анасы оны Францияға қайта әкелді, олар Париждің шетінде, Сен-Жермен-ан-Лайе қаласына жақын Ле-Пекк поместьесінде қоныстанды. 1903 жылы Жорж Эммануэль Татищев голланд-итальян Марселл Клэр ван Хуфқа (1968 жылы қайтыс болған) үйленді. Олардың Натали (1905 жылы туған) және Жак есімді екі баласы болды. Клэрдің голландтық әкесі, Ван Гогтың досы, Тулуз-Лотрек сияқты суретшілердің тапсырысын алған, Париждегі Вендом алаңының жанындағы беделді сурет жақтау компаниясының иесі болды және ол Жорж Эммануэльді отбасылық бизнеске тартты. Соңынан Жорж Эммануэль Cadres Van Hoof компаниясының директоры болды, ал Татищевтер отбасы салыстырмалы түрде жоғары тұрмыстық деңгейге ие болды.

Ерте өмір

Тати бей-жай студент болған сияқты, бірақ теннис пен ат спортында өте жақсы нәтижелер көрсетті. Ол 1923 жылы 16 жасында мектепті тастап, әкесі оны отбасылық бизнесте сурет жақтаушы ретінде оқытты. 1927-1928 жылдары ол Сен-Жермен-ан-Лейдегі Кавалерияның 16-шы драгун полкімен ұлттық әскери қызметін өтеді. Әскери қызметтен кейін ол Лондонға оқуға барып, регбимен алғаш танысты. Парижге оралғаннан соң, ол Альфред Совидің капитаны болған және Тристан Бернардың жақтастарының бірі болған Racing Club de France жартылай кәсіби регби командасына қосылды. Дәл сол жерде ол алғаш рет комедиялық талантын ашты, командаластарын спорттық жарыстарды еліктеу арқылы үзілістерде көңіл көтерді. Ол сондай-ақ Жак Бройдомен танысты, олар өмір бойы дос болды. 1931-1932 жылдары әлемдік экономикалық дағдарыс Францияға жетті. Тати Racing Club de France командасынан да, сонымен қатар отбасының қарсылығына қарамастан, Cadres Van Hoof компаниясындағы шәкірттігінен де бас тартты. Ауыр экономикалық жағдайда салыстырмалы түрде жайлы орта таптық өмір салтынан бас тартып, өнерге берілді және өзінің Impressions Sportives (Спорттық әсерлер) атты физикалық мимдер жинағын жасады. 1931 жылдан 1934 жылға дейін ол Альфред Сови ұйымдастырған әуесқойлық шоуларға жыл сайын қатысты.

Екінші дүниежүзілік соғыс және соғыстан кейінгі жұмыспен қамту

1939 жылдың қыркүйегінде Тати өзінің 16-шы драгун полкіне қайта шақырылды, ол кейін 3-ші жеңіл кавалерия дивизиясына (DLC) қосылды. 1940 жылдың мамырында Седан шайқасында Германия армиясы Арденн аймағы арқылы Солтүстік Францияға басып кірді. 3-DLC Муаздан Дордоньдегі Муссиданға шегінді, онда 1940 жылдың 22 маусымында келісім шарты жарияланғаннан кейін дивизия демобилизацияланды. Парижге оралған Тати кабаре артисі ретінде азаматтық қызметін жалғастырды, Леон Вольтерраның Париж Лидосында жұмысқа орналасты, онда ол 1940 жылдан 1942 жылға дейін «Спорттық әсерлерін» орындады. Жан Луи Барроның «Жәннат балалары» фильміндегі басты рөлге іздестіру кезінде Тати «Силвия мен жын» фильмінде Одетт Джойемен бірге жын рөлін ойнады, сондай-ақ сол фильмде «Шайтан» рөлінде де пайда болды. Осы жерде ол Ниццадағы Сент-Морис және «Викторина» студиясының директоры Фред Оранмен танысты.

Тати режиссер ретінде

1946 жылдың басында Жак Тати мен Фред Оран Татидің алғашқы үш фильмін шығаратын Cady Films өндіріс компаниясын құрды. Бірінші және соңғы фильмдерін есептемегенде, Тати өзінің тартымсыз және әлеуметтік жағынан ұялмаған бас кейіпкері, мырза Хуло рөлін ойнады. Фирменді жаңбырлық пальтосы, қолшатыры және түтіншеткісімен Хуло – кинодағы ең есте қаларлық комедиялық кейіпкерлердің бірі. Татидің туындыларында бірнеше тақырып қайталап келеді, әсіресе "Mon Oncle", "Playtime" және "Trafic" фильмдерінде. Оларға батыс қоғамының материалдық заттарға құштарлығы, әсіресе американдық үлгідегі тұтынушылық, қазіргі қоғамның шиеленісті атмосферасы, Францияның әртүрлі әлеуметтік топтары арасындағы қарым-қатынастардың беткейлігі, сондай-ақ ғарыш дәуірі технологиясы мен дизайнының салқын және көбінесе қолдануға келмейтін сипаты жатады.

"Л'Эколь дес факторе" ("Пошташылар мектебі")

Рене Клементке алғаш рет "L'École des facteurs" (1947) фильмін түру ұсынылды, бірақ ол "La Bataille du rail" (1946) фильмін түсіріп болғандықтан, режиссерлік міндеттер Татиге жүктелді, ол осы ауыл өмірінен алынған қысқа комедияда өзі де ойнады. "L'École des facteurs" фильмі шыққаннан кейін үлкен ықыласпен қабылданып, 1947 жылы комедиялық фильмдер үшін Макс Линдер сыйлығын жеңіп алды.

Мереке күні (Ұлы күн)

Татидің алғашқы толық метражды фильмі "Джор де фет" ("Үлкен күн") – шалқаяған ауылдық пошташы, қалаға келген көшпенді жәрмеңкеге көңіл бөлгендіктен қызметтік міндеттерін тоқтатады. Шараптың әсерінен және американдық пошта қызметінің жылдамдығы туралы деректі фильмнен ықпалданған ол велосипедімен пошта жеткізуді жылдамдату үшін әрекет етеді. Тати оны 1947 жылы соғыс кезінде паналаған Сент-Север-сюр-Индре ауылында түсірді. Француз дистрибьюторларының тартынғандығына байланысты "Джор де фет" алғаш рет 1949 жылдың наурыз айында Лондонда көрсетілді, ал 4 шілдеде Францияда шықты, онда ол үлкен жетістікке ие болды және 1950 жылы "Le Grand prix du cinéma français" сыйлығын алды. Фильм француз киносының алғашқы түсті толық метражды фильмі болуы тиіс еді, бірақ Тати оны сақтандыру үшін қара-ақ түспен де түсірді. Жаңа Thomson түсті жүйесі түс көшірмелерін жасау мүмкін болмағандықтан тиімсіз болып шықты. Сондықтан "Джор де фет" тек қара-ақ түспен ғана шықты. Оның кейінгі фильмдерінен айырмашылығы, бұл фильмде көптеген диалогтар бар, және ол Францияның ауылдық өміріне әдемі және жылы көзқарас ұсынады. Түсті нұсқасын оның қызы, кинорежиссер және монтажшы Софи Татишеф қалпына келтіріп, 1995 жылы жарыққа шығарды. Фильм Венеция кинофестивалінде "Ең үздік түпнұсқа сценарий" жүлдесін жеңіп алды.

" Менің ағайым "

Татидің келесі фильмі, 1958 жылғы «Мой дядя» («Mon Oncle») фильмі, оның түсті түсірілген алғашқы фильмі болды. Сюжеттің ортасында мырза Хулоның комедиялық, қияли және балаша күресі – соғыстан кейінгі Францияның заманауилыққа құштарлығы мен американдық үлгідегі тұтынушылық, сонымен қатар оның тоғыз жасар жүрегі жақын немере інісі Жерармен арадағы қарым-қатынасы жатыр. «Мой дядя» фильмі тез арада халықаралық деңгейде сәттілікке ие болды және сол жылы «Ең үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығын, Канн кинофестивалінде арнайы жүлдесін, сондай-ақ Нью-Йорк киносыншыларының сыйлығын жеңіп алды. Place de la Pelouse (Saint Maur des Fossés) алаңында Пьер Этак салған фильм плакатына ұқсас позда, Татидің мырза Хуло рөліндегі баламен сөйлесіп тұрған қола мүсіні орнатылған. «Оскар» сыйлығын алғаннан кейін Татиге Академия тарапынан кез келген сыйлық ұсынылды. Олардың таңғалысы, Тати Стэн Лорел, Мак Сеннет және Бастер Китонды кездесуге мүмкіндік беруді сұрады. Китон Татидің дыбыспен жұмысы үнсіз киноның нағыз дәстүрін жалғастырғанын айтты. AFI Fest 2010-ның көркемдік директоры ретінде Дэвид Линч Татидің «Мой дядя» фильмін, сондай-ақ «Hour of the Wolf» (реж. Ингмар Бергман, 1968), «Лолита» (реж. Стэнли Кубрик, 1962), «Артқы терезе» (реж. Альфред Хичкок, 1954) және «Сансет бульвары» (реж. Билли Уайлдер, 1950) фильмдерін өзінің қосымша бағдарламасында көрсетуге таңдады, осылай деп түсіндірді:

«Мен осы фильмдерді таңдадым, себебі олар маған ең көп шабыттандырды. Менің ойымша, олардың әрқайсысы – шедевр».

Қабылдау

2012 жылдың тамызында Британдық кино институты 846 сыншы, бағдарламалаушы, ғалым және дистрибьюторды сұрап, "Барлық уақыттың 50 ең ұлы фильмі" анықтады; Playtime 42-ші орынға ие болды. BFI-дың сол сияқты "Режиссерлер сауалнамасында" Playtime режиссерлері тарапынан барлық уақыттың 37-ші ең ұлы фильмі деп мойындалды. Стивен Спилберг 2004 жылғы "Терминал" фильмінде Playtime-ға "шамалы ғибрат" көрсеткенін айтты, былай деді: "Мен [Терминалды] түсіргенде екі режиссер ойға келді. Біріншісі – Франк Капра және оның шынайы сезімталдығы, екіншісі – Жак Тати және оның сахналарын ұзаққа созуға мүмкіндік беруі. "М. Юлоның демалысы" және "Мойшақол" фильмдеріндегі кейіпкері – ептілік пен қолда бар нәрсені пайдаланып, бізді күлдіру туралы".

Жол қозғалысы (Жол қозғалысы)

Голландия қаржылаған "Trafic" (Traffic) фильмі, бастапқыда телефильм ретінде жоспарланғанмен, 1971 жылы кинотеатрларда көрсетілді және Мсье Гулотты оқиғаның ортасына қайта қойды. Бұл Гулот туралы соңғы фильм болды және бұрынғы туындыларының дәстүрін жалғастырып, қазіргі қоғамды сатиралық тұрғыдан бейнеледі. Фильмде Гулот – түрлі құрылғылармен жабдықталған демалыс көлігінде көрмеге бара жатқан шатақ басқаратын автомобиль өнертапқышы.

Парад

Татидің соңғы аяқталған фильмі – 1973 жылы швед теледидары үшін түсірілген "Парад" фильмі, көбінесе түсірілген цирк өнері болып табылады, онда Татидің пантомималық қойындары және басқа да артистер бар.

Форса Бастия

1978 жылы Тати "Forza Bastia" атты қысқа деректі фильмін түсіре бастады, ол Корсиканың SC Bastia және Нидерландының PSV Eindhoven командалары арасындағы УЕФА кубогы финалындағы футбол матчына арналған. Ол бұл фильмді аяқтаған жоқ. Тати бұл жобаны сол кезде Бастиа клубының президенті болған досы Жильберто Триганоның өтінішімен қолға алды. Кейіннен оның кіші қызы Софи Татишефф қалған түсірілімдерді монтаждады, ол 2002 жылы, Тати қайтыс болғаннан кейін жарық көрді; Софи 2001 жылы өкпе қатерінен көз жұмды.

Аң-таңдық

Татидің тағы бір фильм түсіру жоспарлары болған. "Конфузия", Sparks поп-дуэтімен жоспарланған ынтымақтастық, болашақ Парижде теледидар, байланыс, жарнама және қазіргі қоғамның визуалды бейнелерге құштарлығы ортасы болатын оқиғаны баяндауға арналған еді. Алғашқы сценарийде қартайған мырза Хулот эфирде сәугәтсіз жағдайда қаза таппақ болған. Рон Мейл мен Рассел Мейл француз телекомпаниясы шақырған екі американдық телестудия қызметкерінің рөлін ойнауға тиіс еді, олар американдық техникалық білімімен және теледидардың қалай жұмыс істейтіні туралы түсінік берумен көмектесуге келген. Сценарий әлі сақталып қалған, бірақ "Конфузия" фильмі түсірілген жоқ. Оның тақырыптық әні "Confusion" Sparks-тің 1976 жылғы "Big Beat" альбомында орын алған, ал 2006 жылы қайта жаңартылған CD-нің ішкі қаптамасында осы ынтымақтастық туралы хабарлама жазылған хат пен Татимен әңгімелесіп отырған Мейл ағайындыларының суреті бар.

Менің ағайымның фильмдері

1980 жылдары Пьер мен Софи Татишефф әкелерінің мұрасы мәңгілікке ұмытылып кетпесін деп уайымдап, әкелерінің туындыларына қатысты құқықтарды Швейцариядағы банкке тапсырды. Банк депозит салған иесін анықтай алмағандықтан, құқықтарды Пьер мен Софиге, әкелерінің мұрагерлері ретінде қайтарды. 1995 жылы бір жыл бойы тыңғылықты жұмыс істегеннен кейін, Софи кинотехник Франсуа Эдедің көмегімен алғаш рет Татидің бастапқы ниетіне сәйкес "Мереке күні" фильмінің түсті нұсқасын жарыққа шығарды. Бауырласы Пьерді жол апаттарынан жоққа шығарған және өзі де ауыр сырқатқа шалдыққан Софи Татишефф 2001 жылы әкесінің туындыларын сақтау, қалпына келтіру және тарату мақсатында Les Films de Mon Oncle киностудиясын құруға бастама көтерді. Жером Дешамптың қызметін пайдалана отырып, Les Films de Mon Oncle киностудиясының көркемдік және мәдени миссиясы – көрермендер мен зерттеушілерге Тати режиссерінің туындыларын, оның мұрағатын (қайта) ашуға және оның әлемдік деңгейдегі ықпалын қамтамасыз етуге мүмкіндік беру болып табылады. "Playtime" фильмін қалпына келтіру 1998 жылы Софи Татишеффтің Еуропадағы жалғыз үлкен форматты кинолабораториясы – Gulliver Arane-нің техникалық директоры Жан Рене Файломен танысуынан басталды. Қолжетімді қаржыны табудағы қиындықтарға байланысты, "Playtime" фильмінің қалпына келтірілген нұсқасы 2002 жылы, Софи Татишеффтің қайтыс болғаннан кейін сегіз ай өткен соң, 55-ші Канн кинофестивалінде көрсетілді. 2004 жылы Les Films de Mon Oncle "Мой дядя" фильмінің ағылшын тіліндегі нұсқасы – "Mon Oncle" фильмін қалпына келтіруді аяқтады. Бұдан кейін осы фильмдердің DVD-лері үшін күрделі редакциялық жұмыстар жүргізілді, оның ішінде түпнұсқалық бонус материалдары мен "Tati Sonorama!" атты екі дискілік жинақ, фильмдерге жазылған толық музыкалық жинақ және саундтрек үзінділері енгізілді. 2014 жылы Les Films de Mon Oncle Vivendi компаниясының құрамына енді, StudioCanal компаниясымен серіктестікке келісіп, қазір Жаку Татидің туындыларын халықаралық деңгейде таратуды жүзеге асырып отыр. Компания барлық қысқа және толық метражды фильмдерін қалпына келтірілген цифрлық нұсқада DVD және Blu-ray форматтарында жинақтар түрінде шығарды.

Танылу және ықпал ету

1995 жылғы 3 маусымда Аниште қайта жаңартылған «L'Idéal Cinéma» кинотеатры «L'Idéal Cinéma Jacques Tati» деген атаумен ашылды. 2009 жылы Deschamps-тың серігі Macha Makeïeff, суретші және көрме ұйымдастырушысы (Стефан Гудетпен бірге) Париждегі «Cinémathèque Française» кинотекасында «Жак Тати, Deux temps, trois mouvements» көрмесін ұйымдастырды, сондай-ақ Жак Тати мен оның досы Жак Лагранж жасаған «Мо-Оңкль» фильмінің толық көлемді мификалық «Вилла Арпель» декорациясын 104 (Париж, 19-шы округ) орналастырды. Роуэн Аткинсон Татиді өзінің әлемдік деңгейде танымал «Мистер Бин» кейіпкерінің физикалық комедиялық стиліне шабыт көзі ретінде атады. Оған ненің әсер еткені туралы сұрағанда, Аткинсон былай деді: «Менің ойымша, бұл әсіресе француз комедия актері Жак Тати болды. Мен оның фильмдерін ұнататынмын, мысалы, «Мистер Хюлоттың демалысы» фильмін 17 жасымда көргенімді есімде сақтаймын – ол маған үлкен әсер етті. Ол маған бұрын көмеген емес әлемге терезе ашты, мен ойладым: «Құдай, бұл қызықты», комедиялық жағдай тек визуалды арқылы қалай дами алады, бірақ ол жылдамдатылмаған, төмендетілмеген, Бени Хилл комедиясы сияқты емес – ол әлдеқайда ойластырылған; ол өз уақытын алады. Мен соны ұнатып қалдым». «The 11» телеарнасына берген сұхбатында тәуелсіз анимация режиссері Билл Плимптон Татиді өзінің жұмысына зор ықпал еткен тұлға деп атады. Плимптонның сөзіне қарағанда, «оның әзілдері өте көрнекі, көп сөздік әрекеттесу мен диалог жоқ, мен соны ұнатамын. Ол керемет кейіпкер. [Оның фильмдері] сюрреалистік, құрғақ, ағашқа ілігіп, жерге құлап түсетін слэпстик емес, өте нәзік, сезімтал және ирониялық юмор. Мен оның туындыларындағы иронияны жақсы көремін. Ол – менің шабытымның бірі».

Марапаттар

Канн фестивалі (1958): «Мон-онкль» үшін Гран-при. «Оскар» сыйлығы (1958): «Мон-онкль» үшін ең үздік шетелдік фильм. 6-шы Мәскеу халықаралық кинофестивалі (1969): «Playtime» үшін күміс жүлде. Француз кино институтының өмір бойы киноға қосқан үлесі үшін құрметті «Сезар» сыйлығы (1977).

Пайдаланылған әдебиеттер

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.