Сагиттариус шоқжұлдызы: Оқшы және Көктемгі Күннің ортасы

Кіріспе

Оңтүстік аспан жарты шарындағы шоқжұлдыз

Астрономиялық шоқжұлдыз

Сарышаян – зодиак шоқжұлдыздарының бірі және Оңтүстік аспан жарты шарында орналасқан. Бұл шоқжұлдызды 2 ғасырдағы астроном Птолемей 48 шоқжұлдыздың тізіміне енгізген, және қазіргі кезде 88 шоқжұлдыздың бірі болып саналады. Оның ежелгі астрономиялық символы (♐︎) болып табылады. Аты латын тілінен аударғанда "мерген" деген мағына береді. Сарышаян көбінесе садақ көтерген кентавр түрінде бейнеленеді. Ол батысында Сарышаян және Жыланбаулы, ал шығысында Козерог пен Микроскоп шоқжұлдыздарының арасында жатыр. Галактиканың ортасы Сарышаянның ең батыс бөлігінде орналасқан (Сарышаян А қараңыз).

Көрнекілендірулер

Солтүстік жарты шардан қарағанда, бұл шоқжұлдыздың жарқыраған жұлдыздары «Шәй құмырасы» деп аталатын, оңай танылатын астеризмді құрайды. δ Sgr (Kaus Media), ε Sgr (Kaus Australis), ζ Sgr (Ascella) және φ Sgr жұлдыздары құмыраның денесін құрайды; λ Sgr (Kaus Borealis) – қақпақтың нүктесі; γ2 Sgr (Alnasl) – тұмсықтың ұшы; ал σ Sgr (Nunki) және τ Sgr – тұтқасы. Бұл жұлдыздар бастапқыда Сагиттариус шоқжұлдызының садағы мен жебесін құраған. Шәйнектің «тұтқасының» (немесе садақшының иық аймағының) төменгі бөлігін Аскелла деп аталатын жарқын жұлдыз (шамасы 2,59) – Zeta Sagittarii (ζ Sgr) және сәл әлсіз Tau Sagittarii (τ Sgr) белгілейді. Шәй құмырасы метафорасын толықтыру үшін, қараңғы аспан астында Сүт Жолының ерекше тығыз аймағын (Ірі Сагиттариус жұлдыз бұлтын) қайнаған қазаннан көтерілген бу сияқты, тұмсықтан солтүстік-батысқа қарай доға тәрізді көтерілгенін көруге болады. Шоқжұлдыздың өзі көбінесе садақ тартқан адамның қарапайым суреті ретінде бейнеленеді, ал әлсіз жұлдыздар жылқы денесінің контурін көрсетеді. Сагиттариус екі шоқжұлдыз аспанды айналып өте отырып, Скорпионның жүрегіне – қызыл түсті Антарес жұлдызына жебесін бағыттайды. Delta Sagittarii (δ Sgr) және Gamma2 Sagittarii (γ2 Sgr) арқылы жүретін тікелей сызық дерлік тікелей Антареске жетеді. Осыған орай, Gamma2 Sagittarii – араб тілінде «жебе ұшы» деген мағына беретін Alnasl, ал Delta Sagittarii – «садақтың ортасы» деп аталады, сол жерден жебе шығады. Kaus Media Ламбда Сагитари (λ Sgr) мен Эпсилон Сагитариді (ε Sgr) екіге бөледі, олардың аттары Kaus Borealis және Kaus Australis тиісінше садақтың солтүстік және оңтүстік бөліктеріне сілтеме жасайды. Сагиттариус – солтүстік жарты шардың жазғы аспанындағы ең көрнекті шоқжұлдыздардың бірі, бірақ Пиреней тауларының солтүстігіндегі Еуропада ол көкжиек бойымен өте төмен орналасқан және анық көру қиын болуы мүмкін. Шотландия мен Скандинавияда оны мүлдем көруге болмайды. Оңтүстік Бразилияда, Оңтүстік Африкада және Австралияның орталық бөлігінде (оңтүстікке қарай 30°) Сагиттариус тікелей басынан өтеді. Ол қарашаның ортасынан қаңтардың ортасына дейін Күннің шағылысынан жасырынып, желтоқсан айындағы күн тоқырауында Күннің орналасқан жері болып табылады. Наурыз айында Сагиттариус түн ортасында шығады. Маусым айында қарсы тұрып, оны түн бойы көруге болады. Маусым айындағы толы ай Сагиттариус шоқжұлдызында көрінеді. Классикалық антикалық дәуірде, желтоқсан айындағы күн тоқырауында Күннің орналасқан жері Торпақ шоқжұлдызы болған, бірақ күн мен түн теңдеулерінің алдын-соңын алмасуы салдарынан, бұл Рим империясы кезінде Сагиттариусқа ауысты. Шамамен 2700 жылдан кейін, желтоқсан айындағы күн тоқырауында Күн Скорпион шоқжұлдызында болады.

As seen from the northern hemisphere, the constellation's brighter stars form an easily recognizable asterism known as "the Teapot". The stars δ Sgr (Kaus Media), ε Sgr (Kaus Australis), ζ Sgr (Ascella), and φ Sgr form the body of the pot; λ Sgr (Kaus Borealis) is the point of the lid; γ2 Sgr (Alnasl) is the tip of the spout; and σ Sgr (Nunki) and τ Sgr the handle. These same stars originally formed the bow and arrow of Sagittarius. Marking the bottom of the teapot's "handle" (or the shoulder area of the archer), is the bright star (2.59 magnitude) Zeta Sagittarii (ζ Sgr), named Ascella, and the fainter Tau Sagittarii (τ Sgr). To complete the teapot metaphor, under dark skies a particularly dense area of the Milky Way (the Large Sagittarius Star Cloud) can be seen rising in a north westerly arc above the spout, like a puff of steam rising from a boiling kettle. The constellation as a whole is often depicted as having the rough appearance of a stick figure archer drawing its bow, with the fainter stars providing the outline of the horse's body. Sagittarius famously points its arrow at the heart of Scorpius, represented by the reddish star Antares, as the two constellations race around the sky. Following the direct line formed by Delta Sagittarii (δ Sgr) and Gamma2 Sagittarii (γ2 Sgr) leads nearly directly to Antares. Fittingly, Gamma2 Sagittarii is Alnasl, the Arabic word for "arrowhead", and Delta Sagittarii is called Kaus Media, the "center of the bow," from which the arrow protrudes. Kaus Media bisects Lambda Sagittarii (λ Sgr) and Epsilon Sagittarii (ε Sgr), whose names Kaus Borealis and Kaus Australis refer to the northern and southern portions of the bow, respectively. Sagittarius is one of the prominent features of the summer skies in the northern hemisphere although in Europe north of the Pyrenees it drags very low along the horizon and can be difficult to see clearly. In Scotland and Scandinavia it cannot be seen at all. In southern Brazil, South Africa, and central Australia (30° south), Sagittarius passes directly overhead. It is hidden behind the Sun's glare from mid November to mid January and is the location of the Sun at the December solstice. By March, Sagittarius is rising at midnight. In June, it achieves opposition and can be seen all night. The June full moon appears in Sagittarius. In classical antiquity, Capricorn was the location of the Sun at the December solstice, but due to the precession of the equinoxes, this had shifted to Sagittarius by the time of the Roman Empire. By approximately 2700 AD, the Sun will be in Scorpius at the December solstice.

Жұлдыздар

α Sgr (Рукбат, "жабдықтың тізесі" деген мағынаны білдіреді) "альфа" деген атауына қарамастан, жұлдыздықтың ең жарқын жұлдызы емес, оның шамасы 3,96 ғана. Бұл картада көрсетілгендей, ол төменгі орталық бөлігіне жақын орналасқан. Ең жарқын жұлдыз - Эпсилон Стрелец (ε Sgr) ("Kaus Australis", немесе "жабдықтың оңтүстік бөлігі"), оның шамасы 1.85, ал α Sgr-ден шамамен жеті есе жарқырақ. Сигма Стрелец (σ Sgr) ("Нунки") - бұл шоқжұлдыздағы екінші ең жарқын жұлдыз, оның шамасы 2,08. Нунки - шамамен 260 жарық жылы қашықтықта орналасқан B2V жұлдызы. Дельта Стрелец (δ Sgr) ("Kaus Meridionalis") - Жерден 350 жарық жылы қашықтықта орналасқан, шамасы 2,71 болатын K2 спектрлі жұлдыз. Шын мәнінде, ол үштік жүйе, оның құрамындағы жұлдыздардың шамалары 3,7, 3,8 және 6,0. Кіші Сагитар жұлдыз бұлты, сондай-ақ Мессье 24 деп аталады, оның көрінетін шамасы 2,5-ке тең. Бұл бұлт 10 000-нан 16 000-ға дейінгі жарық жыл тереңдіктегі елеулі көлемді кеңістікті толтырады. M24-тің ішінде өте тығыз шағын жұлдыз шоғыры - NGC 6603 орналасқан. NGC 6567, әлсіз планеталық тұмандық және Барнард 92, Бок глобулы да жақын жерде орналасқан.

Тумандықтар

Ақсақал шамасында бірнеше әйгілі тұмандықтар бар, олардың ішінде λ Ақсақалға жақын орналасқан Лагуна тұмандығы (Мессиер 8); Скутум шекарасына жақын Омега тұмандығы (Мессиер 17); және Трифид тұмандығы (Мессиер 20), ішінде өте жас, ыстық жұлдыздар бар үлкен тұмандық. Лагуна тұмандығы (M8) – Жерден 5000 жарық жылы қашықтықта орналасқан және 140 жарық жылына 60 жарық жылдық өлшеммен (1.5°) эмиссиялық тұмандық. Көзбен қарағанда телескоп арқылы сұр түспен көрінсе де, ұзақ экспозицияда түсірілген суреттерде эмиссиялық тұмандықтарға тән қызғылт реңін аңғаруға болады.

Барлау

New Horizons ғарыш зонды 2016 жылдан бері Күн жүйесінен шығып, Жерден қарағанда Сарышаянның алдында қозғалып келеді. New Horizons басқа жұлдыздарға жеткенге дейін радиоизотоптық термоэлектрлік генераторының қуатын толықтай жұмсайды. "Уау!" сигналы – Сарышаян бағытынан келгендей сезілген күшті, тар жолақты радиосигнал болды.

Мифология

Бабылдықтар Сагитарьды Нергал деген құдай деп есептеген, ол садақтан жебе атып, кентаврға ұқсайтын жаратылыс болған. Ератостен тарапқан тағы бір мифологиялық дәстүр бойынша, мерген кентавр емес, Панның ұлы Крот сатыры болған, гректер оған садақшылықты ойлап табуды жатқызған. Аңызға сүйенсек, Крот жиі атпен аң аулаған және Музалардың арасында өмір сүрген, олар Зевстен оны аспанға орналастыруын сұраған, сол жерде ол садақ ату өнерін көрсетіп тұрады.

Теребеллий

Шоқжұлдыздың батыс жағында Птолемей төртінші шамадағы төрт жұлдыздан тұратын Теребеллум астеризмін сипаттаған, оның ішіндегі ең жақын және ең жылдам қозғалатын жұлдызы – Омега Сагиттари.

Астрология

2002 жылдан бастап Күн 18 желтоқсаннан 18 қаңтарға дейін Сақи жұлдызында көрінеді. Тропикалық астрологияда Күн 22 қарашадан 21 желтоқсанға дейін, ал сидеральді астрологияда 16 желтоқсаннан 14 қаңтарға дейін Сақи белгісінде болады.