Кіріспе

Ирланд мифологиясындағы кейіпкер, Наиси, Ноисе немесе Ноисиу (қазіргі жазуы: Naoise) – Ольстер королі Конхобар мак Нессаның жүрегі елжіреген шөбересі және Уиснейдің (немесе Уислиу) ұлы. Ол Уиснех ұлдарының трагедиялық тарихы немесе Уиснех ұлдарының жер аударылуы деп белгілі бір әңгімеде, көбінесе "Тайн Бо Куайлнге" жинағында кездеседі. Әңгімеде ол зұлымдығымен әйгілі Деирдраға ғашық болады, бірақ Ольстер королі Конхобар мак Несса да оған құштарлық танытады. Сондықтан ғашықтар Наоизаның екі бауырымен бірге Шотландияға (Альба) жер аударылады. Бірақ Конхобар оларды қайтаруға тырысады, алайда бірқатар қайғылы оқиғалар (оның ішінде Фергус мак Роих, олардың қорғаушысы мен серігі, сондай-ақ Наоиз және оның бауырларының Деирдраның болжамдық ескертулерін жиі елемеуі) және Конхобардың Деирдраға деген құштарлығынан туған опасыздық трагедияға ұшыратады. Оқиға Эмен Махадағы Қызыл тармақтың үйіндегі шайқаспен аяқталады, онда көптеген адам қаза табады, соның ішінде Наоиз, оның бауырлары Айнле және Ардан, сондай-ақ Конхобардың ұлы Фиаха. Ақырында Уиснех ұлдары Норвегия королінің ұлы Майн Қызыл қолдың (немесе дереккөздерге байланысты Эоган мак Дуртхахт) бір соққысынан қаза табады. Осы оқиға Ольстер мен Коннахт арасындағы үлкен дау-жанжалға, Конхобар мен оның ұрпақтарының Ольстер королі лауазымынан шеттетілуіне және Эмен Маханың қирауына әкеледі.

Мифтік өмірбаян

Наиза мен Дирдренің оқиғасы Táin Bó Cúailnge (Кулидың мал шабуылы) -да кейде "Уснахтың ұлдарының қайғылы өлімі" деп аталатын әңгімелер бөлімінде кездеседі. Келесі түйіндеме Уитли Стокс пен О'Фланаганның аудармаларына негізделген, Наиза бұл жерде мәтінде Наиси деп аударылған: Деирдра туылған кезде, Кэтбад друид оны атын қойды және ол көп қиындық пен қақтығыс туғызатынын пайғамбарлық етті. Бұл туралы естіген кезде жиналған иелер оны өлтірді, бірақ король Конхобар бұған жол бермеді және оны оқшаулауда өсіруді шешті, ал ол жеткілікті жасқа толған кезде оған үйленетін болды. Ол сол кездегі басқа әйелдердің сұлулығынан асып түсті. Бірде қарлы күндері асырап алған әкесі бір бұзауды өлтіріп, оның үстінен қарға жығылып, оның қанын ішкенін көрген ол күйеуін үш түске ие күйеу деп күткен: шашын қарға түсіне, бетін бұзаудың қанындай қызылға, терісін қарға ұқсатқан. Оған Кончобардың үйінде осындай адам бар екендігі айтылды. Оның есімі Наиси (Наиза), ол Уснахтың ұлы, Коналл Флатнайлдың ұлы, Рури Ұлының ұлы. Ол онымен жасырын сөйлесуге рұқсат сұрады. Наиси онымен кездесті, ол оған деген сүйіспеншілігін білдірді және қашып кетуді сұрады, ол келісті, бірақ Конхобардан қорқып, жүзеге асыру үшін кешікті. Осылайша Наиси мен оның екі ағасы Айнл мен Ардан жүз елу жауынгермен бірге Шотландияға барып, Шотландия короліне ақылы қызметте болды. Шотландия королі Дирдренің сұлулығы туралы естіп, оны өзіне алуға тырысты, сондықтан Наиси мен оның ағалары патшаның адамдарымен көптеген шайқастардан кейін теңіздегі аралға кетті. Бірде Кончобар өз халқымен бірге тойда болды және оларға ештеңе қажет пе деп сұрады. Олар: "Бізге Дирдре әйелінен туған Наиси, Айнли, Арданнан басқа еш нәрсе қажет емес", - деп жауап берді. Осыны естіген Конхобар елші жіберуге шешім қабылдады. Алайда Наисиге Кучулинн, Коналл Чернах немесе Фергус мак Росспен бірге болмаса, Ирландияға оралуға тыйым салынды. Кончобар Фергусты оларға тамақ әкелу үшін таңдады. Фергус Лох-Этивке (Альба) барып, Наиси мен оның екі ағайынының аңшылық үйлерін тапты, бірақ олардың соңғы белгілері жоқ. Содан кейін Фергус портқа барып, оларды қатты шақырды, оны Наиси мен Дирдре естіді. Наиси ирланд дауысын естігенін айтты, Дирдре де солай айтты, бірақ ол өтірік айтып, бұл шотланд дауысы деп ойлады. Фергус қайтадан шақырды, содан кейін үшінші рет, ал Наиси бұл Фергустың дауысы екеніне сенімді болды және Арданнан онымен кездесуді сұрады. Дирдре дауысты танитынын, бірақ шындықты жасырғанын мойындады, өйткені ол өткен түнде үш құстың көрінісін көрген еді. Эмен Махадан келген құстар бал алып келді, бірақ олардың құйрықтарында қан бар еді. Ол бұл елшінің тыныш сөздерімен келгенін білдірді. Алайда олар Фергусты жылы қарсы алып, ол оларға Ольстерге қайта оралуды тапсырды. Шет елден келгендер жоғалған Ирландия туралы айтты, бірақ Дирдре әлі де алаңдаушылықтан кеткісі келмеді. Фергус оларға Ирландиядағы кез-келген адамға қарсы қорғаныс беретінін уәде етті, сондықтан Наиси қайтуға келісті. Олар жол жүріп, Антенің ұлы Борахтың қамалына жетті. Борах оларды қарсы алып, той жасады (Конхобар бұйырғандай), бірақ Фергусты той аяқталғанша кетпеу үшін геасаға қойды. Фергус қатты ашуланып, Борахуға үшті де Ирландияға қайтып келген күні Эмен Махаға алып келуге уәде еткенін айтты. Фергус тойда қалуға шешім қабылдады және өзінің екі ұлын елге қайтып келген қоныс аударушылармен бірге Эмен Махаға жіберді. Борахтың үйінен жер аударылғандар шығып кетті. Дирдре Наисиге Куилэн аралында қалуға кеңес берді, бірақ Фергустың ұлдары (Илланн әсем және Бюинне аяусыз қызыл) оған қарсы сөйледі. Содан кейін олар Слайб Фуадты бақылаудағы ақ таудың қасына барды, бірақ Дирдре артта қалып, ұйықтап қалды. Наиси артына бұрылып, оны түсінен оянған кезде кездестірді. Ол Наисиге өзінің арманы туралы айтып берді, онда ол Наиси мен Иланнның басын көрді, бірақ Бьюинне олармен бірге емес. Содан кейін Ард на Сайлехке бардық. Деирдре тағы да "қан бұлтын" көрді, ол Наиси, Айнль және Арданның бастарын көреді. Ол оларға Дун Дельганға (Дандалк) барып, Фергус оларға қосылғанға дейін немесе Кучулиннді ертіп жүруге шақырғанға дейін қалуға кеңес берді, бірақ бауырластар уайымдамады және оның кеңесіне құлақ аспады. Содан кейін олар тікелей Эмен Мачаға барды. Ол жерге жеткенде Дирдре оларға Конкобардың өздеріне зиян тигізетініне көз жеткізудің жолын айтты: егер оларды Кокобардың үйіне шақырса, олар қауіпсіз еді, бірақ егер олар Қызыл тармақтың үйіне Конкобарсыз шақырылса, онда оларға жамандық жасалды. Эмен Махада олар қағып, есікті ашатынға кім екенін айтқанда, Конкобар оларды Қызыл тармақтың үйіне жіберуді бұйырды. Дирдре оларға кетіп қалуды ұсынды, бірақ ерлерлер қорқақ деп айтылмауы үшін келіспеді. Олар Қызыл тармақтың үйіне кірді және оларға көп тамақ пен сусын берілді. Барлық қызметшілер ішіп, жеп, қуанды, бірақ жер аударылғандар жемеді немесе ішпеді. Наиси Конхобардың шахмат тақтасын (Ценнхаем) әкеліп ойнау үшін сұрады, сонымен бірге Конхобар Дирдреге бұрылып, оның әлі де сұлу екенін сұрады. Конхобардың елшісі (Левархам) оған кімнің келгенін және Дирдренің кеткен кездегіден өзгеретінін хабарлады. Конхобар Дирдренің сыртқы түрі туралы екі рет хабарлама жіберді. Содан кейін ол Трендорнға бұрылып: "Менің әкемді (және үш бауырласымды) кім өлтірді білесің бе?" деді. Трендхорн: "Бұл Наиси", - деп жауап берді. Содан кейін Конхобар оған Дирдренің сыртқы түрі туралы хабарлама жіберді. Ол терезенің артынан тығып қарағанда, оны көрді, сонда Наиси шахмат фигурасын оған тигізіп, бір көзін жоғалтты. Ол Конхобарға оралып: "Дүниедегі ең сұлу әйел бар, және егер оған рұхсат берілсе, Наиси дүниеге хан болар еді", - деді. Конхобар ашуланып, Қызыл тармақтың үйіне шабуыл жасауға бұйырды. Үйде Конхобар мен оның адамдары, ал Наиси мен оның адамдары сөздерін айтысты, содан кейін шайқас басталды. Бюинне Конхобардың көптеген адамдарын өлтірді, бірақ Конхобар оның бағасын сұрады және оған жер беріп, ол өз серіктерінен бас тартты. Илланн шығып Конхобардың көптеген адамдарын өлтірді және бауырласы сияқты пара алған жоқ. Конхобар өзінің ұлы Фиаханы, Илланнмен бір түні туғанды сұрады. Ол Фиахаға қару-жарақ берді, бірақ қатты шайқасқаннан кейін Илланн жеңіске жетті. Конхобардың қалқаны иесі қиналғанда үлкен дыбыс шығарды, және Амаргиннің ұлы Коналл оны естіп, Конхобарға көмек керек деп ойлап келді. Ол шайқас көрінісін көргенде, оның найзасын (Кулглас) алып, Илланнды өлтірді. Жаралы Илланн кім оны өлтіргенін сұрады және ол Наиси мен оның бауырларын қорғау үшін келгенін айтты. Осыны естіген Коналл өкініп, Фиаханы кек ретінде өлтірді. Илланн Наисиге шайқасқа шақырды, содан кейін қайтыс болды. Ардан бірінші түні Қызыл тармақтың үйін қорғады, көптеген адамдарды өлтірді; екінші түні Айнл қорғады; үшінші түні Наиси қорғады, сондай-ақ көптеген шабуылдаушыларды өлтірді. Үшеуі Дирдренің айналасына қалқан жасап, Эмен қабырғасынан секіріп шықты. Конхобар өзінің друиді Кэтбадқа қашқандарға сиқыр салуды бұйырды, егер ол олай істесе, оларға зиян тигізбейтінін айтты. Кэтбад оларды тоқтату үшін су жасады. Конхобар содан кейін Наисиді өлтіруге біреуді шақырды, бірақ Ольстерден ешкім келіспеді. Алайда Норвегиядан келген Мэйн Ред Хэнд, оның әкесі мен бауырлары Наисимен өлтірілген, оны жасауға дайын болды. Ардан ең кіші болғандықтан, өзі өлтірілуі керек деді, бірақ Айнл өзіне ұсынды; Наиси өзінің ерекше қылышын, ол Мананнан мак Лирден болған, Мэйнге берді, және Мэйн оны бір соққымен өлтірді. Дирдре өлі күйеуін сүйді және оның қанын ішті, содан кейін ұзақ зар салды. Содан кейін ол Наисидің қабіріне секіріп, қайтыс болды. Кэтбад сол күні болған жамандық үшін Эмен Маханы қарғысқа салды және ол...

Басқа дереккөздер

Бұл әңгіме Таин Бо Флидахайс ертегісінің "Гленмасан қолжазбасы" нұсқасында да табылады.

Мәдени сілтемелер

Наоиз Дейрдре мен Уиснех ұлдарының тарихының көптеген нұсқаларында кездеседі, мысалы, В. Б. Йейтстің 1907 жылғы «Дейрдре» туындысы. Толық мәлімет алу үшін «Дейрдре» бетіне қараңыз.