Кіріспе
Дыбыссыз фильм – синхронды жазылған дыбысы жоқ (немесе жалпы алғанда, дыбыссыз диалогсыз) фильм. Дыбыссыз фильмдер көрініс арқылы сюжет пен эмоцияны жеткізсе де, әртүрлі сюжеттік элементтер (мысалы, оқиға орны немесе дәуір) немесе маңызды диалогтар қажет болған жағдайда, титрлер арқылы көрсетілуі мүмкін. "Дыбыссыз фильм" термині шартты, себебі мұндай фильмдер көбінесе тікелей музыкалық сүйемелдеумен көрсетілетін. 1890 жылдардың ортасынан 1920 жылдардың соңына дейінгі дыбыссыз фильмдер дәуірінде пианист, театрлық органшы немесе тіпті ірі қалаларда оркестр фильмдерге сүйемелдеу үшін музыка ойнайтын. Пианистер мен органшылар нотадан немесе импровизациялап орындайтын. Кейде бір адам титрлерді көрермендерге оқып беретін. Ол кезде фильмге дыбысты синхрондау технологиясы болмаса да, музыка көру тәжірибесінің маңызды бөлігі саналды. "Дыбыссыз фильм" әдетте синхронды дыбыс ойлап табылғанға дейінгі кино дәуірін сипаттау үшін қолданылатын тарихи термин, бірақ ол дыбыстық дәуірдегі "Қалалық жарықтар", "Заманауи уақыттар" және "Дыбыссыз фильм" сияқты фильмдерге де қатысты, олар диалогтың орнына тек музыкалық сүйемелдеумен көрсетіледі. "Дыбыссыз фильм" термині – ретроним, яғни кейінірек пайда болған нәрсені бұрынғыдан ажырату үшін кейіннен қолданылатын термин. 1927 жылы шыққан "Джаз әншісі" фильмінен бастап, алғашқы дыбысты фильмдер әртүрлі "сөйлейтін фильмдер", "дыбысты фильмдер" немесе "дыбыс суреттері" деп аталды. Бейне суреттерін жазылған дыбыспен біріктіру идеясы кинодан бұрын пайда болған (Эдисон 1877 жылы фонографты ұсынғаннан кейін бірден ұсынылған), ал кейбір алғашқы тәжірибелерде проекторшы кадр жылдамдығын дыбысқа сәйкес қолмен реттеген, бірақ техникалық қиындықтарға байланысты синхронды диалогты енгізу 1920 жылдардың соңында ғана Audion күшейткіш түтігінің жетілдірілуімен және Vitaphone жүйесінің пайда болуымен мүмкін болды. Он жыл ішінде халықтық ойын-сауық үшін дыбыссыз фильмдерді өндіру тоқтатылды, ал индустрия толыққанды дыбыстық дәуірге көшті, онда фильмдер сөйлеу диалогы, музыка және дыбыс эффектілерінің синхронды жазбаларымен сүйемелденді. Көптеген ерте фильмдер физикалық тозуға байланысты жоғалып кеткені саналады, өйткені сол дәуірде қолданылған нитратты пленка өте тұрақсыз және өртке қауіпті болған. Сонымен қатар, көптеген фильмдер олардың сол кездегі мардымсыз қаржылық құнына байланысты әдейі жойылған. АҚШ-та түсірілген дыбыссыз фильмдердің шамамен 75 пайызы жоғалып кеткені туралы жиі айтылады, бірақ сандық деректердің жетіспеуіне байланысты бұл бағалаулар дәл емес.
A silent film is a film without synchronized recorded sound (or more generally, no audible dialogue). Though silent films convey narrative and emotion visually, various plot elements (such as a setting or era) or key lines of dialogue may, when necessary, be conveyed by the use of inter title cards. The term "silent film" is something of a misnomer, as these films were almost always accompanied by live sounds. During the silent era that existed from the mid 1890s to the late 1920s, a pianist, theater organist—or even, in larger cities, an orchestra—would play music to accompany the films. Pianists and organists would play either from sheet music, or improvisation. Sometimes a person would even narrate the inter title cards for the audience. Though at the time the technology to synchronize sound with the film did not exist, music was seen as an essential part of the viewing experience. "Silent film" is typically used as a historical term to describe an era of cinema prior to the invention of synchronized sound, but it also applies to such sound era films as City Lights, Modern Times and Silent Movie which are accompanied by a music only soundtrack in place of dialogue. The term silent film is a retronym—a term created to retroactively distinguish something from later developments. Early sound films, starting with The Jazz Singer in 1927, were variously referred to as the "talkies", "sound films", or "talking pictures". The idea of combining motion pictures with recorded sound is older than film (it was suggested almost immediately after Edison introduced the phonograph in 1877), and some early experiments had the projectionist manually adjusting the frame rate to fit the sound, but because of the technical challenges involved, the introduction of synchronized dialogue became practical only in the late 1920s with the perfection of the Audion amplifier tube and the advent of the Vitaphone system. Within a decade, the widespread production of silent films for popular entertainment had ceased, and the industry had moved fully into the sound era, in which movies were accompanied by synchronized sound recordings of spoken dialogue, music and sound effects. Most early motion pictures are considered lost owing to their physical decay, for the nitrate filmstock used in that era was extremely unstable and flammable. Additionally, many films were deliberately destroyed, because they had negligible remaining immediate financial value in that era. It has often been claimed that around 75 percent of silent films produced in the US have been lost, though these estimates are inaccurate due to a lack of numerical data.
Элементтер мен бастамалар (18331894)
Фильмдік проекция көбінесе сиқырлы фонарь көрсетілімдерінен пайда болды, онда қолмен боялған шыны слайдтардан бейнелер қабырғаға немесе экранға проекцияланды. 19 ғасырда фотографияның пайда болуынан кейін кейде тұрақты фотосуреттер қолданылды. Көрсетілімшінің айтуы керемет ойын-сауық көрсетілімдерінде маңызды болды және лекция оқу айналымында өте қажетті болды. 1833 жылы танымал болған оптикалық ойыншық – фенакистископ енгізілгеннен бері стробоскопиялық анимация принципі жақсы белгілі болды, бірақ киноматографияның дамуына фотографиялық эмульсиялардың ұзақ экспозиция уақыты кедергі келтірді, оған дейін Эдвард Муйбридж 1878 жылы хронофотографиялық тізбекті түсіруге қол жеткізді. Басқалар оның суреттерін зоотроптарда қозғалтқаннан кейін, Муйбридж 1880 жылы өзінің зоопраксископ анимациялық проекторымен лекция оқуға кірісті. Этьен Жюль Марей және Оттомар Аншутц сияқты басқа да хронофотографтардың жұмыстары кинокамералардың, проекторлардың және мөлдір целлулоидтің дамуын одан әрі ілгерілетуге көмектесті. Томас Эдисон өзінің фонографымен синхронды жұмыс істейтін фильм жүйесін жасауға ниеттенсе де, ол 1893 жылы үнсіз фильмді көруге арналған кинетоскопты ұсынды, ал кейінірек "кинетофон" нұсқалары сәтсіз аяқталды.
Бейсөз фильмдер дәуірі
Кино өнері "үнсіз кезеңде" (1894 ж. кинода – 1929 ж. кинода) толыққанды дамыды. Үнсіз кезеңнің шарықталуы (1910-шы жылдардың басынан 1920-шы жылдардың соңына дейін) өте жемісті кезең болды, көркемдік жаңашылдыққа толы еді. Осы кезеңде классикалық Голливуд, француз импрессионизмі, неміс экспрессионизмі және советтік монтаж сияқты кино бағыттары пайда болды. Үнсіз фильмдерді жасаушылар өнер формасын осы деңгейге жеткізді, сондықтан 20 және 21 ғасырлардағы киноның барлық стилі мен жанрының тамыры осы үнсіз кезеңде жатыр. Үнсіз кезең техникалық жағынан да алдыңғы қатарда болды. Үш нүктелі жарықтандыру, ірі план, жалпы план, панорама және монтаждың үздіксіздігі "сөйлейтін фильмдердің" немесе "тоқылдақ фильмдердің" 1920-жылдардың соңында үнсіз фильмдерді ығыстырғанға дейін кеңінен қолданылды. Кейбір ғалымдар киноның көркемдік сапасы 1930-жылдардың басында бірнеше жылға төмендегенін, бірақ кино режиссерлері, актерлер және түсірілім тобы 1930-жылдардың ортасында жаңа "сөйлейтін фильмдерге" толыққанды бейімделгенін айтады. 1920-жылдары түсірілген үнсіз фильмдердің бейне сапасы көбінесе жоғары болды, бірақ бұл фильмдердің қазіргі стандарттар бойынша қарапайым немесе көруге қиын деген жалған пікір кең таралған. Бұл пікірдің таралуына себеп – көпшіліктің осы өнер түрімен таныс болмауы және индустрияның салғырттығы. Көптеген үнсіз фильмдер нашар сақталған, олардың бұзылуына әкеп соқты, ал жақсы сақталған фильмдер көбінесе дұрыс емес жылдамдықпен көрсетіледі немесе цензуралық қиындарға ұшырап, кадрлар мен сахналар жоғалып, нашар монтаждалғандай көрінеді. Көптеген үнсіз фильмдер тек екінші немесе үшінші буынның көшірмелері түрінде сақталған, көбінесе бұрын зақымдалған және ескере алмаған пленкадан жасалған. Дәстүрлі түсті өңдеу процестері дыбысты жазбаға алу технологиясының пайда болуымен тоқтатылды. Дәстүрлі түсті фильмдер, олардың барлығы қандай да бір түрінде бояуды қолдануды қажет етті, жазылған дыбысқа қажетті жоғары сапаны қамтамасыз етуге кедергі келтірді, сондықтан олар тоқтатылды. 1930-жылдардың ортасында ұсынылған инновациялық үш жолақты Technicolor процесі қымбатқа түсті және көптеген шектеулерге ие болды, ал түс фильмдерде үнсіз фильмдерде болғандай кеңінен қолданылмай, шамамен төрт онжылдық бойы күткен кез келді.
Кіші бөлімдер
Киноның көрсетілу уақыты біртіндеп ұзарғандықтан, фильмнің бөліктерін көрермендерге түсіндіретін студия ішіндегі аудармашыны алмастыру қажет болды. Дыбыссыз фильмдерде диалог үшін синхронды дыбыс болмағандықтан, экрандағы аралық тітрлер (интертитрлер) оқиғаның маңызды тұстарын баяндауға, маңызды диалогтарды көрсетуге және кейде тіпті көрермендерге болып жатқан оқиғаларға түсініктеме беруге қолданылды. Аралық тітрлерді жазушы (атау жазушы) дыбыссыз фильмнің маңызды мамандығына айналды және көбінесе оқиғаның сценарийін жазған сценарийшіден бөлек болды. Аралық тітрлер (немесе сол кездегі атаулар) "көбінесе графикалық элементтер болып табылды, олар оқиғаға байланысты иллюстрациялармен немесе абстрактілі өрнектермен безендірілген".
Тірі музыка және басқа да дыбыстық сүйемелдеу
Көрсетілімдердегі бейсөз фильмдерге көбінесе тікелей музыка қосылатын, бұл 1895 жылдың 28 желтоқсанында Парижде Люмьер ағайындарының алғашқы кино көрсетілімінен бастау алды. 1896 жылы Нью-Йорктегі Костер мен Биалдың Музыка залында АҚШ-тағы алғашқы кино көрсетілімімен бұл дәстүр жалғасты. Сол шарада Эдисон барлық көрсетілімдер оркестрдің сүйемелдеуімен өтуі керектігін қалыптастырды. Бастапқыда музыканың маңызы зор болды, ол атмосфера құруға және көрермендерге қажетті эмоционалдық түйсік беруге көмектесті. Музыканттар кейде түсірілім кезінде фильм түсірілімінде де ойнайтын. Дегенмен, көрсетілім орнының көлеміне байланысты музыкалық сүйемелдеудің масштабы айтарлықтай өзгерді. Шағын қалалар мен аудандық кинотеатрларда көбінесе пианиношы болды. 1910 жылдардың ортасынан бастап ірі қалалық театрларда органшылар немесе музыканттар тобы болды. Қарапайым фортепиано мен үлкен оркестр арасындағы қашықтықты толтыру үшін жасалған үлкен театр органдары көптеген арнайы эффекттерге ие болды. Театр органдары, мысалы, әйгілі "Mighty Wurlitzer" оркестрлік дыбыстарды, бас барабандар мен қоңырауларды, сондай-ақ "пойыз бен қайық сыбызғыларынан бастап, автомобиль және құс сыбызғыларына дейінгі" дыбыстық эффекттерді имитациялай алатын. Кейбіреулері тіпті пистолет атуын, телефон қоңырауын, толқынның шуын, жылқының қадамдарын, қыш құмыраның сынуын, нөсер мен жаңбырдың дыбыстарын шығара алатын. Бейсөз фильмдерге арналған алғашқы музыкалық партитуралар импровизацияланған немесе классикалық немесе театр репертуарынан жинақталған. Алайда, толық метражды фильмдер кең таралғаннан кейін, музыка пианиношы, органшы, оркестр дирижері немесе киностудияның өзі фотоойын музыкасынан жинақталды, оған фильммен бірге нұсқау парағы қоса берілді. Бұл парақтар көбінесе ұзын болып, эффекттер мен көңіл-күй туралы егжей-тегжейлі жазбалармен толық болды. 1915 жылы Д.У. Гриффиттің "Ұлттың тууы" эпопеясы үшін Джозеф Карл Брейл жазған көбінесе түпнұсқалық саздылығынан бастап, ең үлкен бюджетті фильмдер көрсетілім театрына түпнұсқа, арнайы құрастырылған саздылықпен келуі жиі болды. Алайда, алғашқы толық партитуралар іс жүзінде 1908 жылы Камиль Сен-Санс "Гиза герцогының өлтірілуі" үшін және Михаил Ипполитов-Иванов "Стенка Разин" үшін жазған. Органшылар немесе пианиношылар ноталарды қолданғанда, олар экрандағы драмалық көріністі күшейту үшін импровизациялық элементтер қосатын. Музыкалық аспапта арнайы эффекттер көрсетілмесе де, егер органшы "шапшаң жылқы" сияқты ерекше дыбыс эффектісіне ие театр органында ойнаса, онда ол драмалық атпен қуу сахналарында қолданылатын. Бейсөз дәуірінің шыңында кино аспаптық музыканттар үшін жұмыс орнының ең ірі көзі болды, кем дегенде АҚШ-та. Алайда, дыбысты киноның пайда болуы, сонымен қатар Ұлы депрессияның бір мезгілде басталуы көптеген музыканттар үшін ауыр соққы болды. Көптеген елдер үнсіз фильмдерге дыбыс енгізудің басқа да жолдарын ойлап тапты. Мысалы, Бразилияның алғашқы киносында фитас кантаталар (әндермен түсірілген фильмдер) және экранда әншілер орындайтын оперетталар түсірілді. Жапонияда фильмдерде тікелей музыка ғана емес, сонымен қатар бенши, тікелей эфирде баяндаушы болды, ол түсініктемелер мен кейіпкерлердің дауыстарын берді. Бенши жапон киносының маңызды бөлігі болды, сонымен қатар шетелдік (көбінесе американдық) фильмдердің аудармасын қамтамасыз етті. Беншидің танымалдылығы Жапонияда 1930 жылдарға дейін бейсөз фильмдердің сақталуының бір себебі болды. Керісінше, бенши баяндаған фильмдерде көбінесе интертитрлер болмағандықтан, қазіргі көрермендерге кейде арнайы субтитрлер немесе қосымша түсініктемелерсіз сюжетті түсіну қиын болуы мүмкін.
1980 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі ұпай қалпына келтіру
Кейіндегі кезеңнен сақталған фильмдердің музыкалық қосымшалары аз, ал музыка зерттеушілері әлі де қалғандарын дәл қайта құруға тырысқанда сұрақтарға тап болады. Қазіргі үнсіз фильмдердің қайта шығарылуы немесе көрсетілімінде қолданылатын музыкалық қосымшалар композициялардың толыққанды қайта құрастырылуы болуы мүмкін, жаңадан жасалған, бұрыннан бар музыкалық кітапханалардан жиналған немесе үнсіз кезеңдегі театр музыкантының стилінде орындалған. 1960-1970 жылдары үнсіз фильмдердің музыкалық қосымшаларына қызығушылық азайып кеткен. Көптеген колледждердегі кино бағдарламалары мен репертуарлық кинотеатрларда көрермендердің үнсіз фильмді музыкасыз, таза визуалды құрал ретінде көруі керек деген пікір болды. Бұл пікірге сол кездегі көптеген үнсіз фильмдердің қайта басылымдарындағы музыкалық тректердің нашар сапасы ықпал еткен болуы мүмкін. 1980 жылдан бастап үнсіз фильмдерді сапалы музыкалық қосымшамен (кезеңдік қосымшалардың қайта өңделуі немесе ноталар жинағы, немесе тиісті түпнұсқалық қосымшаның құрастырылуы) ұсынуға қызығушылық қайта жанданды. Мұндай алғашқы күш-жігердің бірі Кевин Браунлоудың 1980 жылы Абель Ганстің «Наполеон» (1927) фильмін қалпына келтіруі болды, онда Карл Дэвистің музыкасы қолданылды. Браунлоудың қалпына келтіруінің сәл өңделген және жылдамдатылған нұсқасын кейіннен АҚШ-та Фрэнсис Форд Коппола таратты, оның әкесі Кармин Коппола жасаған оркестрлік қосымшасы бар. 1984 жылы «Метрополис» (1927) фильмінің өңделген қалпына келтірілген нұсқасы шығарылды, онда Фредди Меркьюри, Пэт Бенатар және «Yes» тобының Джон Андерсонның поп-әндерін қамтитын заманауи музыкалық қосымша қолданылды. Бұл заманауи қосымша даулы болғанымен, классикалық үнсіз фильмдерді ұсынуға жаңа тәсілдің есігі ашылды. Бүгінде көптеген жеке орындаушылар, музыкалық ансамбльдер мен оркестрлер халықаралық деңгейде үнсіз фильмдерге арналған дәстүрлі және заманауи музыканы орындайды. Аңыз театр мүсіншісі Гейлорд Картер 2000 жылы қайтыс болғанға дейін өзінің үнсіз фильмдеріне арналған бастапқы музыкалық қосымшаларын орындауды және жазуды жалғастырды; олардың кейбіреулері DVD-нің қайта шығарылымдарында қол жетімді. Дәстүрлі тәсілдің басқа да өкілдеріне Деннис Джеймс сияқты мүсіншілер мен Нил Брэнд, Гюнтер Бухвальд, Филип К. Карли, Бен Модель және Уильям П. Перри сияқты пианиношылар кіреді. Стивен Хорн мен Габриэль Тибодо сияқты басқа да заманауи пианиношылар көбінесе музыкалық қосымшаға көбірек заманауи көзқараспен келеді. Карл Дэвис және Роберт Израиль сияқты оркестрлік дирижерлер көптеген үнсіз фильмдерге музыка жазды және құрастырды; олардың көптеген фильмдері Turner Classic Movies телеарнасында көрсетілді немесе DVD-де шығарылды. Дэвис «The Big Parade» (1925) және «Flesh and the Devil» (1927) сияқты классикалық үнсіз драмаларға жаңа музыка жазды. Израиль негізінен үнсіз комедияда жұмыс істеді, Гарольд Ллойд, Бастер Китон, Чарли Чейз және басқалардың фильмдеріне музыкалық қосымша жасады. Тимоти Брок Чарли Чаплиннің көптеген музыкалық қосымшаларын қалпына келтірді, сонымен қатар жаңа қосымшалар жазды. Заманауи музыкалық ансамбльдер классикалық үнсіз фильмдерді кең аудиторияға таныстыруға көмектеседі. Кейбір орындаушылар дәстүрлі музыкалық аспаптарды қолдана отырып жаңа композициялар жасайды, ал басқалары көріністі жақсарту үшін электрондық дыбыстар, заманауи гармониялар, ырғақтар, импровизация және дыбыс дизайны элементтерін қосады. Бұл санаттағы заманауи ансамбльдердің арасында Un Drame Musical Instantané, Alloy Orchestra, Club Foot Orchestra, Silent Orchestra, Mont Alto Motion Picture Orchestra, Minima және Caspervek Trio, RPM Orchestra бар. Дональд Сосин және оның әйелі Джоанна Ситон үнсіз фильмдерге ән қосуға маманданған, әсіресе экрандағы ән орындалғанда, әннің дыбысын естуге мүмкіндік беретін фильмдерге. Бұл санаттағы фильмдерге Гриффиттің Лупе Велезбен түсірген «Жол жүрісі» («Lady of the Pavements») фильмі, Эдвин Кареудің Долорес дель Риомен түсірген «Эванжелин» фильмі және Руперт Джулианның Мэри Филбин мен Виргиния Пирсонмен түсірген «Операның арбауы» («The Phantom of the Opera») фильмдері кіреді. Үнсіз фильмдердің дыбысы мен музыкасының мұрағаты үнсіз фильмдерге арналған музыка мен ноталар жинағын цифрландырып, оларды орындаушылар, ғалымдар мен әуесқойлар үшін қолжетімді етеді.
Әрекеттесу әдістері
Бейсөзді фильмдердегі актерлер көрермендерге актердің сезімдерін және экрандағы бейнесін жақсырақ түсіну үшін дене тілі мен бет-әлпетіне ерекше мән берді. Көптеген үнсіз фильмдердегі актерлік өнер қазіргі көрермендерге тым қарапайым немесе әуесқой болып көрінуі мүмкін. Кейде мелодрамалық актерлік стиль актерлердің бұрынғы сахналық тәжірибесінен қалыптасқан әдет болды. Водевиль – көптеген американдық үнсіз фильмдердегі актерлердің кең таралған шығу тегі еді. Кинода сахналық актерлердің көп болуы 1917 жылы режиссер Маршалл Ниланның: «Сахнадан келген актерлер кинодан неғұрлым ерте кетсе, кино үшін соғұрлым жақсы болады» деген сөзіне себеп болды. Басқа жағдайларда, Джон Гриффит Рэй сияқты режиссерлер актерлерден аса көрнекті мінез-құлықты көрсетуді талап етті. 1914 жылдың басында американдық көрермендер экранда көбірек табиғилықты көруді қалайтындарын білдіре бастады. 1910-шы жылдардың ортасында үнсіз фильмдерде водевильдік элементтер азайды, себебі сахна мен экран арасындағы айырмашылықтар анық байқалды. Д.У. Гриффит сияқты режиссерлердің еңбегінің арқасында кинематография сахнаға ұқсамайтын болды, ал кадрға жақын түсірудің дамуы тартымды және шынайы актерлік өнерге мүмкіндік берді. Лилиан Гиш осы кезеңдегі жұмысы үшін «киноның алғашқы нағыз актрисасы» деп аталды, өйткені ол сахна мен экран актерлігі арасындағы маңызды айырмашылықтарды танып, жаңа кино өнерінің әдістерін енгізді. Альберт Капеллани мен Морис Турнеур сияқты режиссерлер фильмдерінде натурализмді қатаң сақтауға талап етті. 1920-шы жылдардың ортасына қарай көптеген американдық үнсіз фильмдер көбірек натуралистік актерлік стилін қабылдады, бірақ барлық актерлер мен режиссерлер натуралистік, төмен тонды актерлік өнерді бірден қабылдаған жоқ; 1927 жылға дейін «Метрополис» сияқты экспрессионистік актерлік стилін көрсететін фильмдер әлі де шығарылып жатты. 1926 жылы алғашқы американдық фильмі жарық көрген Грета Гарбо натуралистік актерлік шеберлігімен танымал болды. Калифорния университетінің (Беркли) үнсіз кино зерттеушісі Антон Каес айтуынша, американдық үнсіз кино 1913-1921 жылдар аралығында актерлік техникада өзгерістерді көре бастады, оған неміс үнсіз фильмінің әдістері әсер еткен. Бұл негізінен Веймар республикасынан эмигранттардың көптеп келуіне байланысты, «оның ішінде кинорежиссерлер, продюсерлер, операторлар, жарық және сахна техниктері, сондай-ақ актерлер мен актрисалар».
Жобалау жылдамдығы
1926-1930 жылдар аралығында дыбысты фильмдер үшін секундына 24 кадр (fps) проекция жылдамдығы бекітілгенге дейін, үнсіз фильмдер жылға және студияға қарай 12-ден 40 кадр/секунд (немесе "кадр жылдамдығы") аралығында әртүрлі жылдамдықпен түсірілді. Люмьер ағай-інілердің "Синематографы" нәтижесінде "стандартты үнсіз фильм жылдамдығы" жиі 16 кадр/секунд деп есептелсе де, өнеркәсіп практикасы кең ауқымды болды; нақты стандарт болған жоқ. Эдисонның қызметкері Уильям Кеннеди Лаури Диксон секундына 40 кадрдың таңқаларлық жылдамдығын таңдады. Сонымен қатар, сол дәуірдегі операторлар өздерінің айналдыру техникасының дәл 16 кадр/секунд екенін мәлімдеді, бірақ қазіргі заманғы фильмдерді зерттеу оның қате екенін және олар көбінесе жылдам айналдырғанын көрсетті. Егер үнсіз фильмдер арналған жылдамдықпен көрсетілмесе, олар тым жылдам немесе тым баяу болып көрінуі мүмкін. Дегенмен, кейбір көріністер әрекетті жеделдету үшін, әсіресе комедиялар мен әрекет фильмдерінде түсірілім кезінде қасақана төмендетілді, немесе фильмді белгілі бір уақытқа сыйғызу үшін. Фильм жылдамдығы – зерттеушілер мен кино әуесқойлары арасында үнсіз фильмдерді көрсетуде жиі туындайтын мәселе, әсіресе қалпына келтірілген фильмдердің DVD нұсқаларында, мысалы, 2002 жылы "Метрополис" фильмінің қалпына келтірілуі сияқты жағдайларда.
Түсіру
Табиғи түс өңдеу мүмкіндігінің болмауына байланысты, үнсіз кезеңдегі фильмдер көбінесе бояуларға батырылып, көңіл-күйді немесе күндізгі уақытты көрсету үшін әртүрлі түстерге боялған. Қолмен бояу 1895 жылы АҚШ-та Эдисонның «Көбелек биі» фильмінің таңдамалы қолмен боялған нұсқаларын шығарумен басталды. Сонымен қатар, түсті фильмдердегі тәжірибелер 1909 жылдан басталып кетті, бірақ индустрияның түсті қабылдауы мен тиімді процестің әзірленуіне көбірек уақыт кетті. Көк түс түнгі сахналарды, ал сары немесе янтарь күнді білдірді. Қызыл отты, ал жасыл – құпия атмосфераны көрсететін. Сол сияқты, фильмді тонумен өңдеу (мысалы, үнсіз фильмдерде жиі кездесетін сепия тонуы) арнайы ерітінділермен фильмдегі күміс бөлшектерін түрлі түсті тұздарға немесе бояуларға алмастырды. Түс пен тонудың үйлесімі көзге жақын әсер беретін эффект ретінде қолданылуы мүмкін. Кейбір фильмдер, мысалы, Эдисон студиясынан «Аннабельдің иілгіш биі» (1894) қолмен боялған. Онда Бродвейден келген жас биші Аннабель Уитфорд билегенде түсін өзгертетін ақ жамылғы киген. Бұл техника 1891 жылдан бастап Лой Фуллердің тікелей эфирдегі қойылымдарының әсерін бейнелеу үшін жасалған, онда түрлі түсті фильтрлермен жарықтандырылған сахна жарықтары оның ақ киімдерін және жеңдерін көркемдік қозғалысқа айналдырған. Қолмен бояу Еуропаның алғашқы «трюк» және фантастикалық фильмдерінде, әсіресе Жорж Мелиестің фильмдерінде жиі қолданылған. Мелиес өзінің жұмысын 1897 жылдан бастап қолмен бояулай бастады, ал 1899 жылғы «Сендерелла» және 1900 жылғы «Жанна д’Арк» фильмдері түсірілімнің маңызды бөлігі болған қолмен боялған фильмдердің ерте мысалдары болып табылады. Мұндай мұқият бояу Париждегі Элизабет Туйльердің шеберханасында жасалған, әйел суретшілердің тобы әр кадрға қолмен бояу қабаттарын қосатын. Мелиестің 1902 жылы шыққан «Айға саяхат» фильмінің жаңа қалпына келтірілген нұсқасы суреттің текстурасын және қызығушылығын арттыру үшін жасалған түстің кең қолданылуын көрсетеді. 1908 жылғы американдық дистрибьютордың кино өнімдері каталогындағы пікірлер француздың үнсіз кезеңнің басында қолмен боялған фильмдер саласындағы үстемдігін растайды. Дистрибьютор әртүрлі бағамен Pathé, Urban Eclipse, Gaumont, Kalem, Itala Film, Ambrosio Film және Selig компанияларының «Жоғары сапалы» фильмдерін сатуға ұсынады. Каталогтағы бірнеше ұзын, беделді фильмдер стандартты қара-ақ «жай материалда», сондай-ақ «қолмен боялған» түсте ұсынылады. Мысалы, 1907 жылы шыққан «Бен-Хур» фильмінің қарапайым көшірмесі 120 долларға сатылады (1908 жылғы 120 доллар бүгінгі күні шамамен <есептелген сома> АҚШ долларына тең), ал дәл сол 1000 футтық, 15 минуттық фильмнің түсті нұсқасы 270 долларға сатылады (1908 жылғы 270 доллар бүгінгі күні шамамен <есептелген сома> АҚШ долларына тең), оның ішінде 150 долларлық қосымша бояу төлемі бар, бұл футқа 15 центтен артық. Алғашқы вестерндер Фред Скотттың «Муви Ранч» кино ранчосында, Стейтен аралындағы Саут-Бичте түсірілді. Ковбойлар мен үндістер кейіпіндегі актерлер Скотттың кино ранчосындағы шекаралық басты көшеден, түрлі шарабалар мен 56 футтық қамалдан өтті. Арал Сахара шөлінен бастап британдық крикет алаңына дейін әртүрлі орындардың орнына қолданылды. Соғыс көріністері Грасмирдің жазығында түсірілді. «Паулинаның қауіптері» және одан да танымал «Элейннің ерліктері» фильмдері негізінен аралда түсірілді. 1906 жылғы Эдвин С. Портер компаниясының «Каубойдың өмірі» блокбастері де осы жерде түсірілді, ал түсірілім 1912 жылға қарай Батыс жағалауына көшірілді.
АҚШ-та ең көп түсірілген үнсіз фильмдер
Келесілер – 1932 жылға дейін ең көп табыс тапқан американдық үнсіз фильмдер. Берілген сомалар – дистрибьютордың кассадан алатын үлесі, яғни жалпы жалға алынған ақша, емес, көрсетілімнен түскен жалпы табыс. Атауы Жыл Режиссер(лер) Жалпы жалға алу 1915 10,000,000 1925 6,400,000 Бен-Хур 1925 5,500,000 Бала 1921 Чарли Чаплин 5,450,000 Шығысқа қарай 1920 5,000,000 Қала жарықтары 1931 4,300,000 Алтын асығу 1925 Чарли Чаплин 4,250,000 1928 3,800,000 1923 3,800,000 1923 3,500,000 1923 3,400,000 Дауылдағы жетімдер 1921 3,000,000 Жұмақтың жолымен 1926 2,600,000 Қиратуға апаратын жол 1928 Нортон С. Паркер 2,500,000 Жетінші жұмақ 1928 Франк Борзаге 2,500,000 Даңқ қанша тұрады? 1926 2,400,000 Абидің ирланд гүлі 1928 1,500,000
Кейінгі құрмет көрсетулер
Бірнеше кинорежиссерлер үнсіз дәуірдің комедияларына құрмет көрсетті, соның ішінде Чарли Чаплиннің «Заманауи уақыт» (1936), Орсон Уэллстің «Түберек Джонсон» (1938), Жак Татидің «Месье Хулоның демалыс күндері» (1953), Пьер Этакс «Сүйеуіш» (1962) және Мел Брукстың «Сым фильм» (1976). Тайваньдық режиссер Хоу Сяо Сяньнің танымал драмасы «Үш рет» (2005) ортаңғы үштен бір бөлігінде үнсіз, толықтай титрлермен; Стэнли Туччидің «Адамшы» фильмінде ерте үнсіз комедиялар стиліндегі үнсіз кезең бар. Бразилиялық режиссер Ренато Фалькаоның «Маргареттің мейрамы» (2003) үнсіз. Жазушы-режиссер Майкл Плекаитис жанрға өзінің жеке көзқарасын «Silent» (2007) арқылы ұсынады. «Мистер Бин» телесериалы мен фильмдері үнсіз болмаса да, атау кейіпкерінің сөйлемейтін табиғатын пайдаланып, ұқсас әзіл стилін жасады. Жером Саваридің «La fille du garde barrière» (1975) фильмі үнсіз дәуірдегі фильмдерге құрмет көрсету үшін титрлерді қолданады және комедия, драма мен ашық секс-мазмұндарды біріктіреді (бұл британдық кино жіктеуіш кеңесінің кино сертификатынан бас тартуына себеп болды). 1990 жылы Чарльз Лейн «Сайдуалқ әңгімелері» фильмін түсіріп, сонда басты рөлді ойнады. Бұл фильм сантиментальді үнсіз комедияларға, әсіресе Чарли Чаплиннің «Бала» фильміне арналған төмен бюджетті құрмет болды. Неміс фильмі «Тувалу» (1999) көбінесе үнсіз; диалогтардың аз мөлшері фильмнің әмбебаптығын арттыратын еуропалық тілдердің ерекше қоспасы. Гай Маддин өзінің қысқа «Дүние жүректері» атты совет дәуіріндегі үнсіз фильмдерге құрмет көрсеткені үшін марапаттар алды, содан кейін ол ұзақметражды үнсіз фильм «Бренд на мозг!» (2006) жасады, онда тірі Фоли суретшілері, таңдамалы көрсетілімдерде әңгімелеу мен оркестр болды. «Шымпиттің көлеңкесі» (2000) Фридрих Вильгельм Мурнаудың «Носферату» (1922) классикалық үнсіз вампир фильмінің түсірілімінің өте көркем суреті. Вернер Герцог сол фильмді өзінің «Носферату: Фантом дер Нахт» (1979) нұсқасында құрметтеді. Кейбір фильмдер үнсіз фильмдер дәуірі мен сөйлейтін фильмдер дәуірі арасында тікелей қарама-қайшылық тудырады. «Сансет бульвары» бейсөз кино жұлдызы Глория Свонсонның рөлін сомдаған Норма Десмонд кейіпкерінің екі дәуір арасындағы байланыссыздығын көрсетеді, ал «Жаңбыр астында ән айту» Голливуд суретшілерінің үнді фильмдерге бейімделуін қамтиды. Питер Богдановичтің 1976 жылғы «Никелодеон» фильмі 1910-шы жылдардың басында Голливудта үнсіз кино түсірудің дүрбелеңінен, Д. В. Гриффиттің «Ұлт тууы» эпопеясының (1915) шығуына дейін соқты. 1999 жылы фин режиссері Аки Каурисмаки «Жуха» фильмін қара-ақ түсірді. Халықаралық таратуға арналған бірнеше тілдегі атаулары бар арнайы басылымдар шығарылды. Үндістанда Камал Хасанның «Пушпак» (1988) фильмі диалогсыз қара комедия болды. Австралиялық фильм «Доктор Плонк» (2007) – Рольф де Хир режиссерлік еткен үнсіз комедия. Театрлық пьесалар үнсіз фильмдердің стильдері мен көздеріне сүйенеді. Актер-жазушылар Билли Ван Зандт және Джейн Милмор үнсіз экран дәуіріне арналған тікелей эфирлік құрмет ретінде «Бродвейден тыс» комедиялық «Сыбыр күлкі» қойылымын өткізді. Джефф Собел мен Трей Лайфорд «All Wear Bowlers» (2004) фильмін жасап, сонда ойнады. Ол Лорел мен Хардиге арналған құрмет ретінде басталған, содан кейін Собел мен Лайфордтың тірі экран мен күміс экранның арасында алға-артқа секіріп жүретін тірі өлшемі бар үнсіз фильмдер тізбегін қосуға дамыды. Музыкаға қойылған сегіз түрлі анимациялық сериядан тұратын «Fantasia» (1940) анимациялық фильмі үнсіз фильм деп саналады, тек бір қысқа сахнада диалог бар. Шымкенттік фильмде «Ұрлық» (1952) музыка мен дыбыс эффекттері бар, бірақ диалог жоқ, сондай-ақ Тьерри Зеноның 1974 жылғы «Нуридің вазасы» және Патрик Бокановскидің 1982 жылғы «Ангел» фильмдері. 2005 жылы Х. П. Лавкрафт тарихи қоғамы Лавкрафттың «Ктулхудың шақыруы» әңгімесінің үнсіз фильм нұсқасын шығарды. Бұл фильм кезеңдік дәлдікті сақтап, «қазіргі уақытқа дейін HPL адаптациясы» ретінде де, оны үнсіз фильм ретінде жасау туралы шешімге сілтеме жасай отырып, «жақсы мақтаныш» ретінде де қабылданды. Француздық «The Artist» (2011) фильмінің сценарисін және режиссерін Мишель Хазанавикус жазған. Сондай-ақ, оның басты кейіпкерлері ойдан шығарылған үнсіз фильмдердің сегменттерін қамтиды. Ол «Үздік фильм» номинациясында «Оскар» сыйлығын жеңіп алды. Жапондық вампирлер фильмі «Сангиворус» (2011) тек үнсіз фильм стилімен ғана емес, тіпті оркестрдің тірі сүйемелдеуімен де жасалды. Юджин Чадборн фильмге тікелей эфирде ән салғандардың бірі болды. «Blancanieves» - 2012 жылы жарық көрген испандық қара және ақ үнсіз фантастикалық драмалық фильм, сценарийін және режиссерін Пабло Бергер жазған. «Silent Life» американдық ұзақметражды үнсіз фильмі 2006 жылы басталды және Изабелла Росселлини мен Милла Йововичтің анасы Галина Йововичтің қатысуымен 2013 жылы көрсетілді. Фильм Голливудтың алғашқы «Ұлы сүйкімдісі» деп танылған үнсіз экран иконы Рудольф Валентиноның өміріне негізделген. Жедел хирургиялық араласудан кейін Валентино шындықтан қол үзген және Голливудтағы өмірінің естеліктерін комадағы адамның көзімен – кино сарайында көрсетілетін үнсіз фильм ретінде көреді, өмір мен мәңгілік арасындағы, шындық пен иллюзия арасындағы сиқырлы портал. «The Picnic» - 2012 жылғы қысқа фильм, екі рулондық үнсіз мелодрамалар мен комедиялар стилінде жасалған. Ол «No Spectators: The Art of Burning Man» көрмесінің бөлігі болды, 2018–2019 жылдардағы Смитсониан Америка өнері мұражайының Ренвик галереясы ұйымдастырған көрме. Фильм Окленд, Калифорниядағы «Five Ton Crane» өнер ұжымы жасаған «The Capitol Theater» атты 12 орындық Art Deco кино сарайының ішінде көрсетілді. «Right There» - 2013 жылғы қысқа фильм, ол үнсіз фильмдер комедияларына құрмет көрсету. «Shaun the Sheep Movie» (2015) британдық анимациялық фильмі, «Shaun the Sheep» негізінде жасалған, жағымды пікірлер алды және кассалық табысқа ие болды. Aardman Animations сонымен қатар «Morph» және «Timmy Time» фильмдерін, сондай-ақ көптеген басқа үнсіз қысқа фильмдерді жасады. «American Theatre Organ Society» үнсіз фильмдердің музыкасына, сондай-ақ осындай музыка ойнаған театр органдарына құрмет көрсетеді. 75-тен астам жергілікті бөлімшелері бар ұйым театр органдарын және музыканы өнер формасы ретінде сақтауға және насихаттауға тырысады. «Globe International Silent Film Festival» (GISFF) – беделді университетке немесе академиялық ортада өтетін және кино өнерімен айналысатын режиссерлердің фильмдерін көрсетуге және бағалауға арналған платформа. 2018 жылы режиссер Кристофер Аннино «Silent Times» атты ұзақметражды үнсіз фильмін түсірді, ол халықаралық марапаттарға ие болды. Фильм 1920-шы жылдардың кейіпкерлеріне, соның ішінде Дэвид Блэр ойнаған офицер Кистоунға, Энцио Марчелло Чарли Чаплин кейіпкерін сомдаған. «Silent Times» «Oniros Film Festival» фестивалінде «Үздік үнсіз фильм» жүлдесін жеңіп алды. Жаңа Англияның шағын қаласындағы оқиға Оливер Генри III (Уэстерли тұрғыны Джефф Бланшет ойнаған), шағын қылмыскер, варьете театрының иесіне арналған. Англияда қарапайым өмірден бастап, ол АҚШ-қа бақыт пен жылдам ақша табу үшін көшіп келеді. Ол бұрқұсақ әртістері, мимдер, саяхатшылар мен сәнді флаппер қыздарынан бастап, әртүрлі адамдармен танысады, оның бақыты артып, өмірі бақытсыздыққа ұшырайды.
Доусон фильмінің табуы
Доусон-Сити (Канаданың Юкон аймағы) бір кезде көптеген фильмдердің таралу соңы болған. 1978 жылы, бұрын Даусонның әуесқой спорт қауымдастығы орналасқан жеріндегі бос жатқан учаскені қазу кезінде 500-ден астам нитратты фильмнің қоймасы табылды. Олардың ішінде Перл Уайт, Хелен Холмс, Грейс Кунард, Лоис Вебер, Гарольд Ллойд, Дуглас Фэрбенкс және Лон Чейни сияқты авторлардың туындылары, сондай-ақ көптеген киножурналдар болды. Фильмдердің атаулары 1929 жылға дейін жергілікті кітапханада сақталды, содан кейін жанғыш нитрат бұзылған бассейнге толтыру үшін пайдаланылды. Юконның мәңгілігінде 50 жыл өткізгеннен кейін, фильмдер өте жақсы сақталғаны анықталды. Оның қауіпті химиялық тұрақсыздығына байланысты, тарихи жаңалық әскери көлікпен Канаданың кітапхана және мұражайына, сондай-ақ АҚШ Конгресі кітапханасына сақтауға (және қауіпсіз пленкаға көшіруге) жеткізілді. Осы жаңалық туралы "Доусон-Сити: Frozen Time" атты деректі фильм 2016 жылы жарық көрді.
Кино фестивальдері
Жыл сайын әлем бойынша үнсіз фильмдер фестивалі өтеді. Римдегі Капитолий театрында өтетін Капитолий фестивалі, Нью-Йорк штаты. Канзас-Сити Музыка залында, Канзас штатының Канзас-Сити қаласында Канзас үнсіз кино фестивалі. Сан-Францискодағы Кастро театрында Сан-Франциско үнсіз кино фестивалі. Торонтодағы Fox театрында Торонто үнсіз кино фестивалі. Францияның Анер қаласындағы Анер фестивалі. Шотландияның Фолкирк қаласындағы "Ипподром" үнсіз кино фестивалі. Германияның Бонн қаласында әр тамыз айында өткізілетін Халықаралық үнсіз кино күндері (International Stummfilmtage). Италияның Порденоне қаласында жыл сайын өткізілетін Le Giornate del cinema muto (Порденоне үнсіз кино фестивалі). Бұл үнсіз фильмдерді сақтау, тарату және зерттеуге арналған алғашқы және ең ірі халықаралық кинофестиваль. Финляндияның Форса қаласында өткізілетін Mykkäelokuvafestivaalit (Форсадағы халықаралық үнсіз кино фестивалі). Нидерландының Эйндховен қаласында өткізілетін Нидерланд үнсіз кино фестивалі. Ұлыбританияның Бристоль қаласында өткізілетін Slapstick кинофестивалі. Германияның Карлсруэ қаласында өткізілетін Stummfilm Karlsruhe фестивалі.