Кіріспе

Музыкада модуляция – бір тоналдылықтан (тоникалық немесе тоналдық орталықтан) екінші тоналдылыққа өту. Бұл өзгеріс ноталардың белгісінің (мәмілеге) өзгеруімен қатар жүруі де, жүрмеуі де мүмкін. Модуляциялар көптеген музыкалық шығармалардың құрылымын немесе формасын көрсетеді және оларды қызықтырақ етеді. Аккордты бір фразадан кем уақытқа тоника ретінде пайдалану тоникалау деп аталады.

Энахрмоникалық модуляция

Энгармониялық модуляция – егер хорд мақсатты тоналдықтағы функционалды хорд ретінде энгармониялық жазылғандай қарастырылып, содан кейін сол тоналдықта жалғасқанда пайда болады. Энгармониялық модуляцияның екі негізгі түрі бар: доминантты жетінші/көбейтілген алтыншы және (толық) кемітілген жетінші. Кез келген доминантты жетінші немесе неміс алтыншысы, m7 немесе A6 хордының тонын (сәйкесінше) жарты тонмен өзгерту арқылы, жарты тон қашықтықтағы (көтеріліп немесе төмендеп) тоналдыққа модуляциялау үшін басқаша түсіндірілуі мүмкін; егер неміс алтыншысының тамыр хорды тонынан бесіншісі алынса, нәтижесі итальяндық алтыншы болады. Доминантты жетінші барлық диатоникалық гаммаларда кездеседі, ал кемітілген жетінші тек гармониялық гаммада табиғи түрде кездеседі; көбейтілген алтыншы – өзінің өзгегертілген хорды, ол көтерілген төртінші гамма дәрежесіне сүйенеді. Кемітілген жетіншіні доминантты жетінші және/немесе көбейтілген алтыншымен біріктіріп, тек бір пивотты нотаны (жарты тонмен) өзгерту арқылы, бастапқы және соңғы тоналдықтардың арақашықтығына қарамастан, кез келген тоналдықтан кез келген басқа тоналдыққа ең көп дегенде үш хордта бірқалыпты модуляциялауға болады (екі рет өткір/тегіс белгілері бар тоналдықтар арасында модуляция жасағанда ғана табиғи ноталарды энгармониялық түрде қайта жазу қажет болуы мүмкін екенін ескеріңіз); алайда, бұл өзгегертілген хордтарды қолдануды талап етуі мүмкін немесе талап етпеуі мүмкін (гармоникалық минорда көбейтілген алтыншысыз жұмыс істеу) және бұл эффект басқа модуляцияларға қарағанда аз байқалуы мүмкін. Мысалы, D минорынан басталатын хордтық прогрессияларда көрсетілген (бұл хордтар басқа тоналдықтарда қарыз алынған хордтар ретінде қолданылуы мүмкін, мысалы, параллельді мажор немесе минордың басқа түрлері): C–E–G–B (кем. 7-ші), C–E–G–B (тамырды жарты тонмен төмендетіп, модуляциялық дом. 7-ші), F–A–C (квази-тоника) F мажорға – салыстырмалы модуляция (бірақ энгармониялық емес); бірақ дәл осындай прогрессия энгармониялық түрде C–E–G–B, C–E–G–A (нем. арт. 6-шы), E–G–B–E (квази-тоника) E табиғи/гармониялық минорына – жарты тонмен көтеріліп модуляцияланады. C–E–G–B (кем. 7-ші), A–C–E–G (7-шіні жарты тонмен төмендетіп, модуляциялық дом. 7-ші ретінде қайта жазу), D–F–A (квази-тоника) D мажор тоналдығына – параллельді модуляция (бірақ энгармониялық емес). Энгармониялық түрде: C–E–G–B, A–C–E–F (нем. арт. 6-шы), C–E–G (квази-тоника) C минорына модуляцияланады – үлкен жетінші модуляциясы/жарты тонмен төмендеу. C–E–G–B (кем. 7-ші), C–E–G–B ≡ E–G–B–D (үлкен үшіншіні жарты тонмен төмендетіп, модуляциялық дом. 7-ші ретінде қайта жазу), A–C–E (квази-тоника) A мажорға – кіші үшінші және салыстырмалы модуляция (немесе D мажорында басталатын тритон модуляциясы). Стандартты дауыс жетекшілігінде, кез келген типтегі көбейтілген алтыншы хорды доминантты хордқа ажыратуға болады (көруге болады: көбейтілген алтыншы хорды), неміс алтыншысынан басқа, онда параллель бесіншілерді болдырмау қиын; бұған жол бермеу үшін, доминантты хордқа дейін каденциялық алты-төрт жиі енгізіледі (одан кейін тоналдылықты жаңа тоналдыққа орнату үшін тоникаға ажыратылады) немесе итальяндық/француздық алтыншы қолданылады. Қысқасы, кемітілген жетінші хордының кез келген нотасын жарты тонмен төмендету доминантты жетінші хордына (немесе энгармониялық түрде неміс алтыншысына) әкеледі, төмендетілген нота жаңа хордтың тамыры болады. Кемітілген жетінші хордының кез келген нотасын жарты тонмен көтеру жартылай кемітілген жетінші хордына әкеледі, оның тамыры көтерілген нотадан бір қадам жоғары. Бұл кез келген кемітілген хордты жай ғана ноталарын төмендету немесе көтеру арқылы сегіз түрлі хордқа модуляциялауға болатынын білдіреді. Егер кемітілген жетінші хордының энгармониялық қайта жазылуын да қолданса, мысалы, жоғарыдағы мысалдағы модуляцияны бастау (басқа тоналдықтардағы үш басқа мүмкін кемітілген жетінші хордына мүмкіндік беру), бұл комбинация техникасының жан-жақтылығы және тоналдық модуляциядағы қол жетімді нұсқалардың кең ауқымы айқын болады. Бұл типтегі модуляция, әсіресе, хроматизмның кең таралған Романтикалық музыкада жиі кездеседі. Энгармониялық модуляцияның басқа түрлері – көбейтілген үштік (III+) және француздық алтыншы (Fr+6). Көбейтілген үштік модуляциясы жетінші хорд сияқты, басқа көбейтілген үштікке модуляциялау үшін: үлкен үшінші (M3 тамыр ретінде) немесе кіші алтыншы (A5 тамыр ретінде) қашықтықта. Француздық кеңейтілген алтыншы (Fr+6) модуляциясы да осылай жүзеге асырылады, бірақ ең жоғарғы немесе ең төменгі үлкен үшіншінің екі нотасын (яғни, тамыр және үлкен үшінші немесе кемітілген бесінші және көбейтілген алтыншы) энгармониялық түрде қайта жазып, басқа үлкен үшіншімен инверсиялау арқылы (яғни, кемітілген бесінші және көбейтілген алтыншы жаңа Fr+6-ның тамыры және үлкен үшіншісіне айналады); екі таңдаудың да нәтижесі бірдей хорд және тоналдық модуляциясы (тритон қашықтықта), өйткені кемітілген бесінші әрқашан жаңа тамырға айналады.

Жалпы тоналды модуляция

Жалпы дыбыстық модуляция ескі кілттің тұрақты немесе қайталама биін жаңа кілтке (жалпы дыбыс) көпір ретінде пайдаланады. Әдетте, бұл би жаңа кілтте музыка жалғасу алдында жеке ұсталады. Мысалы, B мажордағы бөлімнен алынған F биі F мажорға өту үшін қолданылуы мүмкін. Мұндай тәсіл Шуберттің аяқталмаған симфониясында қолданылады. "Егер аккордтағы барлық ноталар екі шкаланың да (мажорлық немесе минорлық) ортақ болса, онда мұны жалпы аккордтық модуляция деп атаймыз. Егер бір немесе екі ғана нота ортақ болса, онда мұны жалпы дыбыстық модуляция деп атаймыз". Мысалы, G мажор аккордынан (G–B–D) бастап, жалпы дыбыстық модуляция арқылы он екі мүмкін кілтке өтуге болады: G миноры, G миноры, B мажоры, B мажоры, B миноры, C мажоры, C миноры, D миноры, D мажоры, E мажоры, E мажоры, E миноры. Осылайша, жалпы дыбыстық модуляциялар диатоникалық немесе хроматикалық үшіншілік бойынша модуляция жасауға қолайлы.

Реттік модуляция

[[Файл:Шуберттегі ретті модуляция, Е-мод. Соната, III бөлім. png|thumb|350px|Шуберттің Е мажорлық фортепианолық сонатасы, D. 459, III бөліміндегі ретті модуляция. Реттік жүріс міндетті түрде модуляцияламаса да, реттік арқылы модуляция жасау мүмкін. Реттік модуляция розалия деп те аталады. Реттік бөлім үй кілтінде басталып, диатоникалық немесе хроматикалық жолмен қозғалуы мүмкін. Реттік жүрісте гармониялық функция әдетте ескерілмейді, немесе, кем дегенде, реттік қозғалысқа қарағанда одан әлдеқайда аз маңызды. Осы себепті, реттік үй кілтінен өзге тоналдылықты ұсынатын нүктеде аяқталуы мүмкін, ал композиция сол кілтте табиғи түрде жалғасуы мүмкін.]

Паралель пернелер арасындағы ауысулар

Модуляция тониканың (тональдылық немесе тональды ортаның) өзгеруі ретінде анықталғандықтан, минор мен оның параллельді мажоры арасындағы немесе керісінше өтетін өзгеріс техникалық тұрғыдан модуляция емес, еңбек режимінің өзгеруі болып табылады. Минорда аяқталатын мажорлық тоникалық гармонияда Пикардиялық үштігі деп аталатын элемент кездеседі. Мажорлық музыкалық бөлімдерде минорлық режиммен байланысты кез келген гармония көбінесе қарыз акорд деп аталады, бұл еңбек режимінің араласуына әкеледі.

Маңыздылығы

Кейбір классикалық музыка түрлерінде модуляция құрылымдық маңызға ие болуы мүмкін. Мысалы, сонаталық формада модуляция бірінші тақырыпты екінші тақырыптан ажыратады. Сонаталардың даму бөлімін жиі кілт алмасу сипаттайды. Негізгі кілттегі маршта трио бөлімінде субдоминантаға өту – стандартты тәжірибе, ал минор марш әдетте туыс негізгі кілтке өтеді. Кілт алмасу көңіл күйін өзгертуді де білдіруі мүмкін. Музыканың көптеген жанрында төменгі кілттен жоғары кілтке өту көбінесе энергияның күшеюін көрсетеді. Толық хроматикалық немесе он екі тондық техникада кілт алмасу мүмкін емес, себебі модуляциялық кеңістік толығымен толтырылады; яғни, егер әрбір дыбық бірдей және кездесетін болса, басқаға жылжуға орын жоқ. Сондықтан басқа ажырату әдістері қолданылады, ең маңыздысы – реттеу және ауыстыру. Дегенмен, кейбір дыбықтық құралымдар "тоника" немесе үй кілті ретінде пайдаланылуы мүмкін.

Танымалдық

Тоналлық өзгерістің танымалдылығы уақыт өте келе музыкалық әуесқойлардың талғамына байланысты өзгереді. Батыс эстрадалық музыкасында 1960 жылдардан 1990 жылдарға дейін Billboard Hot 100 тізіміндегі хиттердің шамамен төрттен бірінде тоналдық өзгеріс кездесетін, ал 2010 жылдары бір ғана хитте болған.

Басқа түрлері

Модуляция көбінесе тональностьтың өзгеруін білдірсе де, кез келген параметрді модуляциялауға болады, әсіресе 20 және 21 ғасырлардағы музыкада. Метриялық модуляция (темп модуляциясы деп те аталады) ең көп қолданылады, сондай-ақ тембральдық модуляция (дыбыс өрнегінің біртіндеп өзгеруі) және кеңістіктік модуляция (дыбыс шығатын орынды өзгерту) да қолданылады. Модуляция бір тоналдылықтан политональдыққа өту арқылы да жүзеге асуы мүмкін, көбінесе бірдей тоникалық аккордтан басталып, қалаған политональдыққа жеткенше аккордтарды кері бағытта модуляциялау арқылы.