Кіріспе

Француз саясаткері және тарихшысы (1811–1882)
Париж метросының станциясы оның құрметіне аталған.

Луи Жан Жозеф Шарль Бланк (/b//l//ɑː//n/ blahn; blɑ̃; 29 қазан 1811 – 6 желтоқсан 1882) – француз социалистік саясаткері, журналист және тарихшы. Ол қалалық кедейлерді жұмыспен қамтуды қамтамасыз ету үшін кооперативтер құруды ұсынды. Бланктің жұмысшы кооперативтері туралы идеялары іске аспаса да, оның саяси және әлеуметтік ойлары Францияда социализмнің дамуына зор үлес қосты. Ол үкіметтің кооперативтерді қолдап, капиталистік кәсіпорындарды алмастыруын қалады. Бұл кооперативтер – бірлесіп өнім өндіріп, пайданы лайықты түрде бөлісетін адамдардың бірлестігі болуы керек еді. 1848 жылғы революциядан кейін Бланк уақытша үкімет мүшесі болды және бастапқыда үкімет көмегімен құрылатын, бірақ ақырында жұмысшылардың өзі басқаратын кооперативтерді жақтады. Бланктің бұл әрекеті сәтсіз аяқталды; радикалды жұмысшылар қозғалысы мен Ұлттық гвардия арасында қалған ол елден қуылды. Бланк 1870 жылы Франко-пруссия соғысы аяқталар алдында Францияға оралды, онда ол Сена департаментінің Ұлттық Ассамблеясының депутаты болды. Париж Коммунасын қолдамаса да, ол коммунальдарға амнистия беру туралы ұсыныс жасады.

Алғашқы жылдар

Бланк Мадридте дүниеге келген. Оның әкесі Жозеф Бонапарт тұсындағы қаржының бас инспекторы қызметін атқарған. Оның кіші інісі Чарльз Бланк, кейіннен белгілі өнер сыншысы болды. Анасының туысы Поццо ди Боргодан қолдау алмаған Луи Бланк Парижде заң оқыды, кедейлікте өмір сүрді және түрлі журналдарға материалдар жазды. Ол 1839 жылы өзі құрған "Revue du progrès" журналында "L'Organisation du travail" атты еңбегін жариялады. Бұл танымал мақалада баяндалған қағидалар Луи Бланның саяси карьерасының түйіршігі болып табылады. Ол қоғамды мазалаған барлық жамандықтарды бәсекелестіктің салдарынан туындайды деп санайды, осының нәтижесінде әлсіздер қиын жағдайға түседі. Ол жалақының теңестірілуін және жеке мүдделерді жалпы игілікке біріктіруді қажет етті – "Әркім өз қабілетіне қарай, әркім өз қажеттілігіне қарай", бұл сөздер көбінесе осылай аударылады. Бұл "әлеуметтік шеберханалар" құру арқылы іске асырылуға тиіс болды, ол әр мамандықтан шыққан жұмысшылардың ортақ пайда үшін күштерін біріктіретін кооперативтік қауымдастық пен кәсіподақтың бірлескен түрі еді. 1841 жылы ол "Histoire de dix ans 1830 1840" атты еңбегін жариялады, ол шілде монархиясына қарсы бағытталған шабуыл болды. Ол төрт жылдың ішінде төрт рет қайта басылды.

1848 жылғы төңкеріс

1847 жылы Блан өзінің «Француз революциясының тарихы» атты еңбегінің алғашқы екі томын жариялады. Оның жариялануы 1848 жылғы революциямен тоқтатылды, ол уақытша үкімет мүшесі болды. 25 ақпандағы оның ұсынысы бойынша үкімет «жұмыс арқылы жұмыскерлердің күнкөрісін қамтамасыз етуге» міндеттенді. Еңбек министрлігін құру туралы талабы уақытша үкіметтің құзыретінен тыс деп есептелді, бірақ ол Люксембург сарайында құрылған үкіметтік еңбек комиссиясының (Commission du Gouvernement pour les travailleurs) төрағасы болып тағайындалды. 1848 жылғы революция Луи Бланктың идеяларын іске асырудың нақты мүмкіндігі болды. Оның үкіметтің өзі арқылы өзгерістер жасау теориясы сол кездегі басқа социалистік теоретиктерден ерекшеленді. Бланк жұмысшылар өздерінің өмірін өздері басқара алатынына сенді, бірақ оларға бастауға көмек көрсетілмесе, кооперативтік шеберханалар ешқашан жұмыс істемейтінін білді. Осы процеске көмектесу үшін Бланк жұмысшылар бақылауға алғанға дейін осы шеберханаларды ұлттық қаржыландыру үшін лоббилік жұмыс жүргізді. Бұл жобаны қаржыландыру үшін Бланк теміржол жүйесінен кіріс табуға болатынын көрді. Үкімет бақылауындағы теміржол жүйесі осы және басқа да жобаларға қажетті қаржының көп бөлігін қамтамасыз ететін еді. Шеберханалар бағдарламасы Ұлттық Ассамблеяда бекітілгеннен кейін, жобаны басқаруға Бланктың басты қарсыласы Эмиль Томас (инженер) тағайындалды. Ұлттық Ассамблея осындай әлеуметтік бағдарламаға дайын болған жоқ және шеберханаларды ассамблея тағы бір жұмысшылар көтерілісіне қарсы тұрақтанғанша уақыт сатып алу құралы ретінде қарастырды. Томастың шеберханаларды ұйымдастырудағы қасақана сәтсіздіктері тек халықтың ашуын қоздырды. Халыққа үкімет қаржыландыратын осы бағдарламалар арқылы жұмыс және жұмысшылардың басқаруына мүмкіндік беретін жұмыс ортасы уәде етілген еді. Бірақ олар тек қолға ақша беріп, үкімет қаржыландырған жұмыс топтарын қазуға және аз жалақыға ауыр еңбек етуге немесе еш жұмыссыз отыруға ақы төледі. Шеберханалар жабылған кезде жұмысшылар қайтадан көтерілді, бірақ Ұлттық гвардия оларды күшпен басып тастады. Ұлттық Ассамблея шеберханалардың сәтсіздігі үшін Бланкты де кінәлады. Оның идеялары күмән тудырды және ол көпшілік арасында оған деген құрметін жоғалтты. Оны өздерінің басшысы етіп тағайындауға мәжбүрлеуге тырысқан санкюлоттар мен оған жамандық жасаған Ұлттық гвардия арасында ол өлтіруге айналды. Қиындықпен құтқарылып, жалған паспортпен Бельгияға, содан кейін Лондонға қашып кетті. Буржедегі арнайы сот оны қатысусыз сотталып, жер аударып жіберді. Сотқа және үкімге қарсы наразылығын «Новый мир» журналындағы бірнеше мақалалары арқылы білдірді, ол журнал оның басшылығымен Парижде жарық көрді. Кейіннен оларды жинап, «1848 жылғы революция тарихының беттері» (Брюссель, 1850) деп жариялады.

Жер аудару

Ұлыбританияда болған кезінде ол Британ мұражайында сақталған революциялық кезеңдегі бірегей материалдар жинағын пайдаланып, 12 томдық "Француз революциясының тарихы" (1847–1862) еңбегін аяқтады. 1858 жылы ол Лорд Норманбидің "Париждегі революция жылы" (1858) еңбегіне жауап жариялады, одан кейін оны "1848 жылғы революцияның тарихы" (2 том, 1870–1880) деп атады. Ол сондай-ақ Мемфис масондық орденінің Жоғарғы кеңесінде белсенді болды. Оның Лондон негізделген "Филадельфияның Ұлы ложасына" мүшелігі расталмаған.

Францияға оралу

1839 жылы Луи Бланк Наполеонның қайта орнатылуына қарсы күресіп, оның «даңқсыз зұлымдық», «императорсыз империя» болатынын болжады. Сондықтан ол 1870 жылдың қыркүйегінде Екінші Империя құлағанға дейін эмиграцияда болды, содан кейін Парижге оралып, Ұлттық гвардияда қатарлы қызметкер болып өтті. 1871 жылдың 8 ақпанында ол Ұлттық Ассамблеяның депутаты болып сайланды, онда Республика «ұлттық егемендіктің қажетті нысаны» екенін мәлімдеді және соғыстың жалғасуына дауыс берді; солшыл көзқарасты болғанымен, ол Париж Коммунасына көңіл білдірмеді және қоңыржайлықты қолдау үшін күшін пайдалана алмады. 1878 жылы ол президенттік және Сенатты таратуды жақтады. 1879 жылдың қаңтарында ол палатаға Коммунальдарға кешірім беру туралы ұсыныс енгізді, ол мақұлданды. Бұл оның соңғы маңызды қадамы болды. Оның өмірінің соңғы жылдары нашар денсаулық және 1865 жылы үйленген әйелі Кристина Гроның 1876 жылы қайтыс болуымен күңгірттелді. Ол Канн қаласында дүниеден өтті, ал 12 желтоқсанда Пэр-Лашез бейістігінде мемлекеттік салтанатты жерлеу рәсімі өтті.

Мұра

Бланк көркем және айқын стильге, сонымен қатар зерттеуге қабілетті болды; бірақ ол өз нанымын қызулықпен білдіргендіктен, оны шешендердің қатарына қосса да, тарихи жазбалары саяси памфлеттерге айналды. Оның саяси және әлеуметтік идеялары Францияда социализмнің дамуына зор әсер етті. Оның «Саяси сөздері» (1847–1881) 1882 жылы жарияланды. Оның ең маңызды еңбектері, бұрын айтылғандардан басқа, «Англия туралы хаттар» (1866–1867), «Англия тарихының он жылы» (1879–1881) және «Күннің бүгінгі және ертеңгі мәселелері» (1873–1884) кітаптарын қамтиды. Париж метросының Луи Бланк станциясы оның құрметіне аталған.

Капитализм

Бланк кейде капитализм сөзін қазіргі заманғы түріне жақын қолданған алғашқы адам ретінде еске алынады. Ол Карл Маркс "Капитал" еңбегінде сипаттаған экономикалық жүйені білдірмесе де, Бланк осы қолданыстың бастауын салды, капитализм сөзін басқалардан бөліп, капиталды ұстау деген мағынада қолданып:
Мен "капитализм" деп атағаным – яғни, кейбіреулердің капиталды иеленуі, басқаларды мүліктен шығару арқылы.

Реформалық социализм

Бланк революцияға дейін социализмді қолдаған ерекше адам болды.

Жұмыс істеу құқығы

Бланк "Еңбек құқығы" атты еңбегімен жұмыс істеу құқығын қалыптастырды.

Дін

Бланк Гегельдің атеизміне қарсы тұрып, оның саясатта анархизммен үйлесетінін және демократия үшін жеткілікті негіз еместігін айтты. Энгельс «Луи Бланк бағытындағы париждік реформаторлар» атеистерді тек қана құбыжықтар ретінде көзге елестете алатынын мәлімдеді. Ал Бланк романтикалық дәстүрге сай, революция үшін діннің қажет екенін тұжырымдады. Ол либерализм мен протестантизмді бір тарихи және идеологиялық қозғалыстың бір бөлігі деп есептеді, сондықтан 1789 жылғы Француз революциясын протестантизм мен еретикалық қозғалыстарға тән билікке наразылықтың саяси көрінісі ретінде қарастырды. Бланк революцияның ең жақсы тұсы католиктік бірлестік рухындағы якобин диктатурасы деп ойлады. Бланк өзі католиктік және протестанттық құндылықтарды үйлестіруге тырысты, қоғам үшін қажет деп санайтын билік, бірлестік және жекебасшылық принциптерін біріктіруді көздеді. Ол католиктік дінді және социализмді біріктіруде ерекшеленді. Этьен Кабетпен бірге Бланк «нағыз христиандықты» қолдады, бірақ сонымен бірге католик дін қызметкерлерінің дінін де сынады. Ол революциялық Францияның алғашқы кезеңінде болып жатқан діни жаңаруларға үміт артты. Оның Құдайға сенуі романтизммен қалыптасты және Руссо, Филипп Буше және Франсуа Винсент Распель сияқты ойшылдармен сабақтас болды.