Кіріспе

Солтүстік-батыс Ресейдің тарихи аймағы Ингрия (Ингрия, Ингерманландия, Ижорская земля; ; Ingermanland; ) – қазіргі Солтүстік-батыс Еуропалық Ресейдің тарихи аймағы. Ол Фин шығанағының оңтүстік-шығыс жағалауында орналасқан, солтүстігінде Карелия тасмуындағы Ладога көлімен, батысында Эстониямен шекарадағы Нарва өзенімен шектеседі. Аймақтың ең ерте белгілі жергілікті еуропалық халқы – қазір көбінесе Шығыс православиелік ижорлар мен вотиандар, сондай-ақ 17 ғасырда Финляндия мен Ингрия Швеция империясының құрамында болған кезде осы аймаққа қоныс аударған лютерандық фин иммигранттарының ұрпақтары. Ингрия тұтастай алғанда ешқашан дербес мемлекет құрмаған; алайда Солтүстік Ингрия 1919–1920 жылдары шамамен екі жыл бойы тәуелсіз мемлекет болды. Ингрия тұрғындары ретінде қарастырылатын ингриялықтар, этникалық тегіне қарамастан, толыққанды ұлт есебінде танылмаған, бірақ Кеңес Одағы олардың "ұлттығын" мойындады; этностық топ ретінде ингриялықтар, ижорлар өз тілдерімен бірге құрып кетуге жақын. Бұл тұрғысынан алғанда, көптеген адамдар әлі де өздерінің ингриялық тегін мойындайды. Тарихи Ингрияның аумағы шамамен қазіргі Ленинград облысының Гатчинский, Кингисепский, Кировский, Ломоносовский, Тосненский, Волосовский және Всеволожский аудандарымен, сондай-ақ Санкт-Петербург қаласымен сәйкес келеді. Аймақтың атаулары: немесе Инкеринмаа; Ингрия, Ингриа, Ижора, Ижора, немесе Ингерманландия, Ингерманландия; Ингерманланд; немесе Ингермаа.

Тарих

Викинг дәуірінде (кейінгі темір дәуірінде) 750 жылдардан бастап Ладога Шығыс Еуропаға қарай Варяг сауда жолындағы плацдарм рөлін атқарды. Бұл Новгород пен Киев Русін билеген Варяг аристократиясының қалыптасуына әкелді. 860 жылдары соғысқан финн және славян тайпалары Вадим Батылдың жетекшілігімен көтеріліс жасады, бірақ кейін Рюрик басқаратын Варягтардан оралып, олардың арасындағы үнемі болатын қақтығыстарды тоқтатуды сұрады. Шведиялықтар ежелгі Новгородтың вод халқының жерін "Ингерманланд" деп атады, ол латын тілінде "Ингрия" деп аударылады. Халықтық этимология оның атын Швеция королі Олоф Скотконның қызы Ингегерд Олофсдоттерге (995–1022) байланыстырады. 1019 жылы Новгород және Киевтің ұлы князі Ярослав I-ге үйленген кезде ол Ладога маңындағы жерлерді үйлену сыйы ретінде алды. Бұл жерлер Рангвальд Ульфссон сияқты швед ярлдарының басқаруында болды, Новгород Республикасының билігімен. 12 ғасырда Батыс Ингрия Новгород Республикасына қосылды. Содан кейін Новгород пен Швеция арасында, кейде Дания мен Тевтон орденінің қатысуымен ғасырлар бойы жиі соғыстар болды. Тевтон ордені Нарва қаласында бекініс салса, 1492 жылы Нарва өзенінің қарсы бетінде Ресейдің Ивангород қамалы салынды. Киев Русінің бірігуімен және Новгород Республикасының солтүстікке қарай кеңеюімен, жергілікті ингриялықтар православие дінін қабылдады. 1617 жылғы Столбово шартында Ингрия Швеция мен Ресей арасындағы Ингрия соғысын аяқтаған Швецияның провинциясы болды. 1617 жылы шведтердің аймақты басып алуынан кейін, Ингрия финдері, 17 ғасырда қазіргі Финляндиядан көшіп келген лютерандық эмигранттардың ұрпақтары, Ингрияда басымдыққа ие болды. 1710 жылы Ресейдің басып алуынан кейін Ингрия Санкт-Петербург провинциясы болып жарияланды. 1721 жылғы Нистад шартында Швеция Ингрияны Ресейге ресми түрде берді. 1927 жылы Кеңес үкіметі аймақты Ленинград облысы деп атады. Ингрия финдерін депортациялау 1920 жылдардың соңында басталды, ал 1940 жылдарға қарай русификация процесі дерлік аяқталды. Қазіргі заманда Ингрия Ресейдің солтүстік-батыс бекінісін құрайды – Балтық теңізіне "терезесі", ал Санкт-Петербург оның орталығы болып табылады.

Швед Ингриясы

Швеция мен Новгород 1054 жылғы Ұлы Скизмадан бері Ингрия жерлері үшін шамалы дауласып келгенмен, Ингрияда швед үстемдігін орнатуға жасалған алғашқы тымысылы әрекет 14 ғасырдың басында болды. Осы кезде Швеция Карелияда Виборг қаласын, содан кейін Охта мен Нева өзендерінің қосылған жерінде Ландскрона бекінісін (1299 немесе 1300 жылы салынған) құрды. Бірақ Новгород 1301 жылы Ландскронаны қайта басып алып, қиратты. Ингрия 1580 жылдары шведтердің иелігіне көшті, алайда Тейсина шарты (1595) оны 1595 жылы Ресейге қайтарды. Ресей 1610–1617 жылдардағы Ингрия соғысынан кейін Столбова шарты (1617) арқылы Ингрияны Швецияға қайта берді. Швецияның осы аймаққа деген қызығушылығы стратегиялық сипатта болды: бұл жер Карелия тасмуыны мен қазіргі Финляндияға (сол кезде Швеция мемлекетінің шығыс жартысы) жасалатын орыс шабуылдарына қарсы қорғаныс аймағы болып қызмет етті, сондай-ақ Ресейдің Балтық теңізі арқылы жүзеге асыратын саудасы швед жерінен өтуге тиіс болды. Ивангород, Джама (қазіргі Кингзипп), Капорье (қазіргі Копорье) және Нётеборг (қазіргі Шлиссельбург) қалалары төрт Ингрия округінің (slottslän) орталықтарына айналды. Олардың құрамында цитадельдер мен 1650 жылдардағы соғыстарға дейін негізінен орыс қала тұрғындары мекендеген шағын қалашықтар – хакельверктер болды. Ингрия шведтік жерсіздердің орнына айналды деген пікір көбінесе әстеу болып келеді. Ингрия сирек қоныстанған аймақ болды. 1664 жылы оның жалпы халқы 15 000 адамды құрады. Швецияның лютерандық дінді енгізу әрекеттері, бастапқыдағы салыстырмалы діни төзімділік кезеңінен кейін, православиелік шаруалардың наразылығын тудырды. Олар лютерандық құлшылыққа қатысуға міндетті болды, дін ауыстырушыларға жәрдем мен салық жеңілдіктері ұсынылды, бірақ лютерандық дінге көшкендердің көпшілігі Савония және фин Карелиясынан (көбінесе Айрапырадан) келген финдердің ерікті қоныс аударуының нәтижесінде болды. 1656 жылы Ингриядағы лютерандық финдердің үлесі 41,1%, 1661 жылы 53,2%, 1666 жылы 55,2%, 1671 жылы 56,9%, ал 1695 жылы 73,8% құрады, қалғандары орыстар болды. Ингерманландтың көп бөлігі өздерімен лютерандық қызметшілері мен жұмысшыларын әкелген ақсүйек әскери және мемлекеттік шенеуніктерге берілді. Дегенмен, орыс православиелік шіркеулерінің бір бөлігі швед үстемдігінің соңына дейін, және этникалық орыс православиеліктерін күштеп дін ауыстыру заңмен тыйым салынғанша қолданыста болды. Нень Ингрияның маңызды сауда орталығына айналды, әсіресе Ивангородтың маңызы төмендегеннен кейін, және 1642 жылы провинцияның әкімшілік орталығы болды. 1656 жылы орыс шабуылы қалаға ауыр зиян келтірді, соның салдарынан әкімшілік орталық Нарваға көшті. 1945 жылы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, сол кезде КСРО құрамында болған Эстон Ингриясы Ресей КСР-на беріліп, Ленинград облысына қосылды. 1991 жылы Эстония тәуелсіздігін алғаннан бері бұл аумақ даулы болып келеді. Ресей Тарту шартын мойындамағандықтан, аймақ қазіргі уақытта Ресейдің бақылауында қалып отыр.

Кеңес Ингриясы

1917 жылы Ресейде болшевиктер төңкерісінен кейін Солтүстік Ингрия Республикасы Финляндияның қолдауымен және Финляндияға қосылу мақсатымен Ресейден тәуелсіздігін жариялады. Ол 1919 жылдан 1920 жылға дейін Ингрияның бір бөлігін басқарды. Тартудағы орыс-фин бейбіт шарты бойынша ол Ресейге қайта қосылды, бірақ белгілі бір дәрежеде автономияға ие болды. 1920 жылдары Ингрияда 300-ге жуық фин тіліндегі мектеп және 10 газет жұмыс істеді. 1926 жылы КСРО-ның бірінші жалпыодақтық халық санағында 114 831 ленинградтық фин тіркелді, олар Ингриялық финдер деп аталды. 1935 жылдың 25 наурызында Генрих Ягода Ленинград маңындағы шекаралық аймақтарда тұратын эстон, латыш және фин кулактары мен лишенцилерді бағыттап, кең ауқымды депортация жасауға рұқсат берді. Ингриядан 7000-ге жуық адам (2000 отбасы) Қазақстанға, Орталық Азияға және Урал аймағына жер аударылды. 1936 жылдың мамыр және маусым айларында Финляндия шекарасына жақын Валькеасаари, Лемпаала, Вуоле және Мийккулайнен приходтарының барлық фин халқы, 20 000 адам, келесі депортация толқынында Череповец және Сібір аймақтарына қоныстанды. Ингрияда олардың орнына КСРО-ның басқа аймақтарынан келген адамдар, негізінен орыстар, сондай-ақ украиндер мен татарлар қоныстанды. 1937 жылы Ингриядағы лютеран шіркеулері мен фин және ижор тілдеріндегі мектептер жабылып, фин және ижор тілдеріндегі басылымдар мен радио хабарларын тарату тоқтатылды. Кеңес кезеңінде Ингриялық финдер мен ижор халқының саны азайып, дерлік жоғалып кетті. 63 000 адам Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Финляндияға қашып кетті, бірақ соғыстан кейін Сталин оларды қайтаруға мәжбүр етті. Көптеген адамдар КСРО-ның халықты көшіру науқанының құрбаны болды және көптегендері «халық жауы» ретінде өлім жазасына кесілді. Қалғандары, соның ішінде Сталиннен кейін оралғандардың бір бөлігі (депортацияланғандардың кейбіреулеріне 1956 жылға дейін өз ауылдарына оралуға рұқсат берілмеді), орыс иммиграциясының көптігіне байланысты азайып кетті. 1959 жылғы халық санағы бойынша 1062 ижор тіркелді; 1979 жылы бұл көрсеткіш 748-ге дейін төмендеді, олардың 315-і Луга өзенінің сағасы мен Сойкинский түбегінде тұрды. 1989 жылғы КСРО халық санағы бойынша 829 ижор тіркелді, олардың 449-ы Ресейде (елдің басқа аймақтарын қоса алғанда) және 228-і Эстонияда тұрды.

Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін

1991 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін, аман қалған ингриялық финдер мен олардың русификацияланған ұрпақтарына Финляндияға көшіп баруға рұқсат берілді. Бұл Финляндияда үлкен орыс тілді азшылықтың пайда болуына әкелді. Ресейдің Украинаға басып кіргеннен кейін, Ингрия аймағының көптеген тұрғындары, тіпті Санкт-Петербургтен келген орыстар да, өздерінің туған жерін Ленинград облысы емес, Ингрия деп атауды бастады. Сонымен қатар, жергілікті мәдениетте "Ингрия" терминінің қолданылуы артып келеді. Танымал ресейлік рэпер Оксимирон өз YouTube арнасында "Ингрия босатылады" және "Біздің туымызда ақ қар мен көк өзен бар" деген сөздері бар әнді жазып, жариялады.