Кіріспе

Сардиния аралының роман тілі – қазіргі роман тілдері. Сардиния немесе Сард (, , limba sarda, , немесе lìngua sarda, ) – Жерорта теңізінің батысындағы Сардиния аралында сардиндар сөйлейтін роман тілі. Көптеген роман тілдері мамандары оны итальян тілімен бірге латын тіліне ең жақын тіл деп санайды. Дегенмен, ол латын тіліне дейінгі (көбінесе палеосардин және аздаған пуникалық) тілдердің іздерін, сондай-ақ византиялық грек, каталон, кастиль және итальян тілдерінен алынған элементтерді де сіңірген. Бұл элементтер Сардинияның саяси тарихынан туындайды, онда жергілікті қоғам ғасырлар бойы жаңа отарлаушылармен бәсекелестікке және кейде қақтығысқа түсті: орта ғасырларға дейін арал біраз уақыт Византияның иелігінде болды; содан кейін, соттар арқылы басқарудың маңызды кезеңінен кейін, сардиния тілі ресми түрде қолданылды, бұл туралы құжаттар куәландырады. Кейіннен, орта ғасырдың соңында, арал Иберияның ықпалына түсті, осы кезеңде каталон және кастиль тілдері аралдың беделді тілдеріне айналып, 18 ғасырға дейін солай болды. Соңында, 18 ғасырдың басынан бастап, Савойялық және кейінірек итальяндық билік астында, елдегі тіл саясаты сардиния және жергілікті каталон тілдеріне зиян келтіріп, тілдердің қатар қолданылуына (диглоссияға) әкелді. Сардиния тілінің роман тілдері ішіндегі ерекшелігі лингвистер арасында бұрыннан белгілі. 1997 жылы аралдың мәдени мұрасын мойындау үшін ұзақ күрес жүргізілгеннен кейін, сардиния тілі, онда сөйленетін басқа тілдермен бірге, орталық үкімет қарсылық танытпай, Сардинияның аймақтық заңдарымен мойындалды. Бұл тілдердің ішінде сардиния тілі сөйлейтін адамдардың саны бойынша ең ірі қауымдастыққа ие. Сардиния тілін сөйлейтін қауымдастық "тілдік сезімталдықтың жоғары деңгейіне" ие деп айтуға болады, бірақ тілдің жоғалуы мен ассимиляциясын күшейтетін саясат сардиния тіліне айтарлықтай әсер етті, соңғы ғасырда тілді білетін адамдардың саны едәуір азайды. Көбінесе бұл тіл лингвист Роберто Болоньеси сипаттағандай, "грамматикалық қателерге толы жаргон" түрінде кездеседі. Сардиния тілінің қазіргі кездегі осал және тұрақсыз жағдайы, оның қолданылуына кедергі келтірілуі және салдарынан тіпті отбасылық ортада да азаюы Euromosaic есебінде көрсетілген, онда сардиния тілі "талдауға алынған 50 тілдің рейтингісінде 43-орында тұр: (а) отбасылық қолдану, (b) мәдени даму, (c) қоғамда қолдану, (d) бедел, (e) мекемелерде қолдану, (f) білім беруде қолдану". Сардиниялықтар итальяндық ұлттық дәстүр-салтына, оның ішінде ономастикаға толығымен сіңісіп кеткендіктен, енді тек туған тілдері туралы аз және шашыраңқы білімді сақтайды, оның қолданылу аясы мен жиілігі шектеулі. Сондықтан ЮНЕСКО сардиния тілін "жойылу қаупі бар" деп жіктеді. Шын мәнінде, тілдік беріліс тізбегі кем дегенде 1960 жылдардан бері үзілген сияқты, нәтижесінде жас ұрпақтар, негізінен итальян тілінде сөйлейтін адамдар, өзін жергілікті тілмен байланыстырмайды, ол қазір "әжелері мен ата-бабаларының тілінен аз ғана естелік" қалды. Сардиния тілінің болашағы қазіргі жағдайда белгісіз болғандықтан, Мартин Харрис 2003 жылы тіл өліміне қатысты қазіргі үрдістер сақталса, болашақта сардиния тілі болмауы мүмкін деген қорытындыға келді, оны лингвистер қазіргі басым тілдің – итальян тілінің сардиниялық ықпалмен айтылатын түрінің іздері ретінде қарастырады, ол арал тұрғындарының бұрынғы тірі ана тілін толықтай ығыстыруы мүмкін.

Шолу

Енді сардиниялық тіл диалект пе, әлде тіл деп санау керек деген сұрақ туындайды. Әрине, саяси тұрғыдан алғанда, ол Италия тілінің көптеген диалекттерінің бірі, Калабрия және Сицилия ауылдарында сөйлейтін серб-хорват және албан тілдері сияқты. Дегенмен, тілдік тұрғыдан қарастырғанда мәселе басқаша сипат алады. Сардиниялық тілдің Италияның кез келген диалектісімен тығыз байланысты екенін айтуға болмайды; ол өзінің ерекше ерекшеліктері бар архаикалық роман тілі, оны өзінің ерекше сөздік қорынан, морфологиясы мен синтаксисінен көруге болады, олар итальяндық диалекттерден түбегейлі өзгеше. Макс Леопольд Вагнердің айтуынша, аралдық тілдің ең таза түрі ретінде сардиниялық тіл ең консервативті роман тілінің бірі саналады, сондай-ақ отбасы ішіндегі ең ерекше тілдердің бірі; оның субстраты (Палеосардиниялық немесе Нурагик) та зерттелді. Он бірінші ғасырға жататын алғашқы жазба куәліктерінде сардиниялық тіл Италияның диалекттерінен ерекшеленетін тіл ретінде көрінеді. 1949 жылы итальян-американдық тіл білімі маманы Марио Пейдің зерттеуінде, роман тілдері үшін латын тіліне қатысты тілдің айырмашылық дәрежесін фонология, инфлекция, синтаксис, сөздік және интонацияны салыстыру арқылы талдау кезінде келесі пайыздар көрсетілді (пайыз жоғары болған сайын, латын тілінен алшақтық артады): сардиниялық 8%, итальяндық 12%, испандық 20%, румындық 23,5%, окситандық 25%, португалдық 31%, француздық 44%. Француз географы Морис Ле Ланну 1941 жылы аралдағы зерттеулер жүргізген кезде сардиниялық тілдің латын тіліндегі негізін сақтап қалғанын атап өтті. Лексикалық база көбінесе латын тілінен шыққан болса да, сардиниялық тіл аралды Римнің жаулап алуына дейінгі лингвистикалық субстраттың бірқатар іздерін сақтайды: бірнеше сөздер және әсіресе топонимдер палеосардиниялықтан және аздап феникиялық-пуникалықтан шыққан. Бұл этималар Баск тілімен тығыз байланысты көрсететін ертедегі Жерорта теңізі субстратына сілтеме жасауы мүмкін. Аталған субстраттан басқа, Макс Леопольд Вагнер мен Бенвенуто Аронне Террачини сияқты тіл білімі мамандары Сардинияның ерекше латындық сипатының көп бөлігін Солтүстік Африкада христиандар мен еврейлер сөйлейтін лингвоидтарға, африкалық роман деп аталатын тілдерге байланыстырады. Шын мәнінде, сардиниялық тіл африкалық латынға ұқсас деп есептелген, олар әлі де қолданыста болған кезде, Африка мен Сардиниядағы жалпы латын тіліндегі параллелизмдердің айқын байлығын көрсете отырып, бұл теорияға сенімділік берді. Дж. Н. Адамс көптеген сөздердің ұқсастығы, мысалы, ацина (жүзім), пала (қамшық) және спану(с) ("қызыл қоңыр") Сардиния мен Африка арасында ортақ сөздіктер болуы мүмкін екенін дәлелдейді. Вагнердің айтуынша, сардиниялық тіл - сүт жолының атауы бар жалғыз роман тілі ((b)ía de sa báza, (b)ía de sa bálla, "Сала жолы") сондай-ақ бербер тілдерінде де кездеседі. Көптеген итальяндықтар үшін сардиниялық тіл түсініксіз, оларға испан тілін еске түсіреді, себебі тілдің дыбыстық жағынан айтылуы; ол ең көне дереккөздерден көрініс тапқан, айқын физиономиясы бар, сондықтан ол роман тілдерінің арасында ерекше тіл, тіпті басқа тармақ деп есептеледі; Джордж Боссонг былай деп қорытындылайды: "бұл қалай болса да, қатаң тілдік тұрғыдан алғанда, сардиниялық тіл дербес роман тілі ретінде жіктелуі керек екендігіне күмән жоқ, тіпті отбасы ішіндегі дербес тармақ ретінде де, сондықтан ол француз және итальян сияқты үлкен ұлттық тілдермен қатар барлық қазіргі заманғы роман тілдерінің оқулықтарында жіктеледі".

Тарих

Сардинияның материктік Еуропадан салыстырмалы оқшаулануы роман тілінің дамуына жағдай жасады, ол өзінің жергілікті, римдікке дейінгі тілдерінің іздерін сақтайды. Палеосардын тілінен тілге субстраттық әсер тигені болжанады, кейбір ғалымдар оны баск және этрус тілдерімен байланыстырады; Сардинияның римдікке дейінгі кезеңде сөйленген тілдерін анықтау үшін Солтүстік Африканың бербер тілдерімен де салыстырулар жасалды. Кейіннен каталан, испан және итальян тілдерінің әсері болды. Сардиния тілінің саяси үстемдік тілдерге қатысты жағдайы фашизм кезеңіне дейін және айқындырақ айтқанда 1950 жылдарға дейін өзгерген жоқ.

Савойялық кезең Италия ықпалы

Испанияның мұрагерлік соғысы Сардинияны Австрияға берді, оның егемендігі 1713–14 жылдардағы Утрехт және Раштат келісімдерімен расталды. 1717 жылы испан флоты Кальяриді қайта басып алды, ал келесі жылы Сардиния Савойяның Виктор Амадей II-ге Сицилияға алмасу шартымен берілді. Савойялық өкіл, Люцерна ди Кампильоне графы, Австрия делегаты Дон Джузеппе деи Медичиден дипломатиялық келіссөздердің тақырыбы болған «ұлттың құқықтары, жарғылары, артықшылықтары» сақталған жағдайда түпкілікті тапсыру актісін алды. Осылайша арал Ибериялық орбитадан кейін Италиялық орбитаға кірді, бірақ бұл ауысу бастапқыда әлеуметтік, мәдени және тілдік өзгерістерді тудырмады: Сардиния ұзақ уақыт бойы өзінің Ибериялық сипатын сақтайтын, сондықтан тек 1767 жылы арагондық және испандық династиялық рәміздер Савойялық крестпен ауыстырылды. 1848 жылға дейін Сардиния Корольдігі құрама мемлекет болып қала берді, ал Сардиния аралы өзінің салт-дәстүрі мен институттары бар жеке ел болып қала береді, бірақ жоғары биліксіз және Савой үйінің теңіздегі иелігі ретінде жеке одақта. Испан тілі, екінші жағынан, белгілі бір білімді сардиниялық әлеуметтік топтармен таныс және қолданылатын беделді тіл болды, сондықтан Хоакин Арсе оған парадокс ретінде сілтеме жасайды: кастиль тілі арал тұрғындарының жалпы тілі болып қалды, олар ресми түрде испандық болмай, Савой үйімен қосылғаннан кейін Пьемонт арқылы итальян тіліне айналды. Қазіргі жағдайды ескере отырып, аралдың тізгінін ұстаған Пьемонт билеуші сыныбы осы алғашқы кезеңде өзінің саяси және әлеуметтік институттарын сақтауға шешім қабылдады, сонымен бірге оларды бірте-бірте әлсіретіп, «бір фракцияның және екінші [Сардиния] жақтастарын бірдей қарастырды, бірақ оларды бірігуге кедергі келтіретіндей етіп бөлді, және біз осындай бәсекелестікті мүмкіндік туғанда жақсы пайдалануға болатындай етіп ұстап тұруға тырыстық». Амос Кардияның айтуынша, бұл прагматикалық ұстаным үш саяси себепке негізделген: біріншіден, савойялықтар халықаралық күдік туғызуды қаламай, 1718 жылғы 2 тамызда қол қойылған Лондон шартында жазылған ережелерді сөзбе-сөз орындады, олар жаңадан алынған Корольдіктің негізгі заңдарын құрметтеуге міндеттенді; екіншіден, олар испанофилді жергілікті тұрғындарды, әсіресе элитаны қарсы алғысы келмеді; және, соңында, олар бір күні Сицилияны қайтарып алып, корольдік атағын сақтай отырып, Сардиниядан мүлдем арылуға болатынына үміттенді. Шын мәнінде, итальян тілін таңу Патшалықтың негізгі заңдарының бірін бұзуға әкелер еді, оны жаңа билеушілер корольдік мантияны қабылдағанда сақтауға ант берген, сондықтан Виктор Амадей II операцияның шамалы қадамдар арқылы жүзеге асырылуы қажеттігін атап өтті. Мұндай сақтық 1726 және 1728 жылдары патша сардиниялық немесе испан тілдерін тыйым салу ниеті жоқ екенін мәлімдегенде де байқалды. Сардинияның жаңа иелері өзгеше деп санаған мәдени және тілдік ортамен қалай жақсы жұмыс істеуге болатынын түсінбейтіндігі, онда итальян тілі ұзақ уақыт бойы беделді және тіпті ресми тіл болған, 1726 жылы Пьемонт әкімшілігі тапсырған «Итальян тілін осы Патшалыққа енгізудің ұсынылатын жолдары туралы есеп» зерттеуінен көрінеді. Сол жылы Виктор Амадей II арал тұрғындарының итальян тілінде сөйлей алмауына енді шыдай алмайтынын, өйткені мұндай қабілетсіздік материктен жіберілген лауазымды адамдарға қиындықтар тудыратынын айтты. Аралас некеге тыйым салынған Сардиния әйелдері мен Пьемонт офицерлері аралына жіберілді, олар бір сәтте алынып тасталды және тіпті жергілікті халыққа тілді жақсырақ таныстыру үшін ынталандырылды. Эдуардо Бласко Феррердің пікірінше, Италия мен оның әртүрлі роман тілдерінің арасындағы материктегі мәдени динамикаға қарағанда, Сардинияда итальян тілі мен жергілікті тіл арасындағы қарым-қатынас бастапқыда жергілікті тұрғындар, білімді де білімсіз, екі өте әртүрлі тілдің арасындағы қарым-қатынас ретінде (саяси билік пен бедел жағынан тең емес) деп қабылданды. Көп ғасырлық Иберия дәуірі сардиниялықтарды итальян тілі мен оның мәдени саласынан салыстырмалы түрде алшақ сезінуіне де ықпал етті; тілге қатысты жергілікті сезімталдықтар испан билеуші сыныбы ұзақ уақыт бойы сардиниялықтарды өздеріне және итальян тіліне қатысты ерекше тіл деп санағанынан күшейді. Сардинияның өзгешелігі туралы түсінік аралға келген итальяндықтар арасында кеңінен таралды, олар жергілікті халықты испандықтармен және ежелгі Шығыс халықтарымен салыстырды, бұл пікір Герцог Франциск IV және Антонио Брескани сияқтылармен бейнеленді. Әскери шеруге қатысқан офицер Джулио Бечидің танымал айғағы «ұлы аң ауы» деп аталған сардиниялық қарақшыларға қарсы, арал тұрғындары «Сарацинше қиын, испан тіліне ұқсайтын қорқынышты тілде сөйлейді» деді. Алайда, Савойя үкіметі геосаяси қажеттіліктерге байланысты, Испанияның тартымдылығынан аралды алыс ұстау және аралдың мәдени үлгілерін «шетелдік» және «төмен» деп санаған Пьемонтқа интеграциялау үшін 1760 жылғы 25 шілдеде итальян тілін Сардинияға тікелей енгізуге шешім қабылдады. Шын мәнінде, бұл шара басқа нәрселермен қатар, «италиялық билік орнаған соң қырық жылдан кейін сардиниялық мұғалімдердің жүрегінде әлі де терең орналасқан кастиль тілін жазба және ауызша қолдануды шектеді». 1764 жылы итальян тілінің толыққанды қолданылуы білім беру саласын қоса, қоғамдық өмірдің барлық саласына таратылды, Кальяри және Сассари университеттерінің қайта ұйымдастырылуымен бірге, итальяндық материктен келген кадрлар келді, ал төменгі білім беруде де Пьемонттан келген мұғалімдерді жіберу туралы шешім қабылданды, итальян тілінде сөйлейтін сардиниялық мұғалімдердің жетіспеушілігін толықтыру үшін. 1763 жылы «Сардиния мұғалімдерінің қателіктерін жою» және «оларды дұрыс жолға бағыттау» үшін «білікті итальяндық профессорлардың бірнешеуін» Сардинияға жіберу жоспарланған. Испан тілі ресми тіл ретінде алмастырылды, бірақ итальян тілі ұзақ уақыт бойы тамыр түбіне орналаса алмады: Мила и Фонтанальс 1863 жылы Каталан тілінің Сардиниядан келген нотариалдық құжаттарда 1780 жылдарға дейін қолданылғанын жазды. Бұл бұйрықтың ең тікелей салдары сардиниялықтардың ана тілінің одан әрі шеттетілуі болды, бұл аралдың толыққанды итальяндылуына жол ашты. Сардиния тілі туралы алғашқы жүйелі зерттеу 1782 жылы филолог Маттео Мадау жазған «Il ripulimento della lingua sarda lavorato sopra la sua antologia colle due matrici lingue, la greca e la latina» («Сардиния тілін грек және латын тілдерімен салыстырып тазарту») атты еңбегі болды. Мадаудың ниеті идеалды жолды табу болды...

Соңғы заманауи кезең

20-шы ғасырдың басында сардиния тілі тек аралдың ғалымдары арасында зерттеу нысаны болып қалып қойды, халықаралық қызығушылықты қозғауға күш салды және итальяндықтар арасында белгілі бір шеттеуден зардап шекті: кейде "итальяндық ғалымдарға қарағанда шетелдік ғалымдардың басымдығы және/немесе итальяндық емес тіл білімі мамандарының маңызды және әлі де ауыстырылмайтын үлесінің болуы" байқалады. Бұрын сардиния тілі Август Фукс жазған роман тілдеріндегі ретсіз етістіктер туралы кітабында (Über die sogennannten unregelmässigen Zeitwörter in den romanischen Sprachen, Берлин, 1840) және кейіннен роман филологиясының негізін қалаушылардың бірі саналатын Фридрих Кристиан Дицтің Grammatik der romanischen Sprachen (1856–1860) екінші басылымында еске алынған болатын. Роман тілдері бойынша даусыз авторитет Вильгельм Мейер Любке 1902 жылы Сан-Пьетро ди Сильки кондагелерін зерттеу нәтижесінде логудорестік сардиния тілі туралы мақала жариялады (Zur Kenntnis des Altlogudoresischen, in Sitzungsberichte der kaiserliche Akademie der Wissenschaft Wien, Phil. Hist. Kl., 145), оның зерттеуі сол кездегі университет студенті Макс Леопольд Вагнердің сарди тіл біліміне енуіне әкелді: осы соңғысының қызметінің арқасында 20-шы ғасырдағы сардиния тілінің білімі мен зерттеулерінің көп бөлігі фонетикалық, морфологиялық және ішінара синтаксистік салаларда дамыды.) Италия азаматтығына алу үшін әскери қызметке шақыру және 1 наурызда 1915 жылы Темпио Паусания мен Синайда Сассари жаяу әскер бригадасын құру. Италияның басқа жаяу әскер бригадаларынан өзгеше, Сассари бригадасының сарбаздары тек сардиниялықтардан (олардың ішінде көптеген офицерлер) құралды. Қазіргі уақытта бұл Италияда итальян тілінен басқа тілдегі әнұранға ие болған жалғыз бөлім: Димониос ("Шайтандар"), оны 1994 жылы Лучано Сечи жазған; оның атауы неміс тілінен алынған Rote Teufel ("қызыл шайтандар") деген сөздерден шыққан, олар австро-венгр армиясының әскерлері арасында кеңінен танымал болды. Осы кезеңде міндетті әскери қызмет тілдің өзгеруіне ықпал етті және тарихшы Манлио Бригалья оны сардиниялықтардың "бірінші үлкен жаппай "ұлтандырылуы"" деп атады. Дегенмен, Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ-тағы навахо тілінде сөйлейтін әскери қызметшілерге, сондай-ақ Фолкленд соғысы кезінде кечуа тілінде сөйлейтіндерге ұқсас, туған сардиниялықтарға радио байланысы арқылы сардиния тілінде тактикалық ақпаратты тарату үшін кодты сөйлеушілер ретінде жұмыс істеу мүмкіндігі берілді, әйтпесе олар австриялық әскерлерге жету қаупіне ұшырауы мүмкін еді, өйткені олардың кейбіреулері итальян тілінде сөйлейтін аймақтардан келді, сондықтан сардиния тілі олар үшін мүлдем жат тіл болды: Альфредо Грациани өзінің соғыс күнделігінде былай деп жазады: "Біздің фонограммалардың көпшілігі тыңдалып жатқанын білгеннен кейін, біз телефон арқылы тек сардиния тілінде сөйлесу жүйесін қабылдадық, бұл жолмен олар ешқашан біреудің не айтып тұрғанын түсінбейді". Аталған итальян тілінде сөйлейтін әскерлердің кіргізу әрекеттерін болдырмау үшін, позицияларды Сассари бригадасының сардиниялық жауынгерлері күзетті. Олар оларға келген кез келген адамнан алдымен сардиния тілінде сөйлейтінін дәлелдеу арқылы өзін таныстыруды талап етті: "si ses italiano, faedda in sardu!". Ирландияның Тәуелсіздік соғысы жылымен тұспа-тұс келген Сардиния автономизмі сардиниялық іс-қимыл партиясына (PsdAz) бірігіп, аралдың саяси өміріндегі ең маңызды ойыншылардың біріне айналатын күрескерлер қозғалысының көрінісі ретінде қайта пайда болды. Басында партияның этникалық талаптары болмады, өйткені сардиния тілі мен мәдениеті кеңінен танылды, Фиоренцо Тосоның сөзі бойынша, "аймақтың дамуының белгілері". Жергілікті мәдени көріністер, соның ішінде Сардинияның фестивальдері мен импровизацияланған поэзия жарыстары бас тартылды, ал көптеген сардиниялық тегі итальянша естіледі. Сардиниялық ақын Антиоко Касула (көбінесе Монтанару деп аталады) мен фашистік журналист Джино Анчиси арасында айтыс басталды, ол "аймақ өліп бара жатқан немесе өлі болған кезде", деп мәлімдеді режим, "диалект те болады" деп түсіндірілді, ол "аймақтың рухани элементі"; осы пікірталастың салдарынан Анчиси сардиниялықтарды баспаға шығаруды да тоқтатты. Сардиния тілінің маңыздылығы, Касула айтқандай, іс жүзінде өзін ықтимал бүлдіруші тақырыптарға берді, ол жергілікті этностың мәдени қарсылық практикасымен байланысты, оның тілдік репертуары мектепте "сардиниялық тұлғаны" сақтау және "қадір-қасиетті" қалпына келтіру үшін енгізілуі керек болды. Аралдағы тағы бір әйгілі ақын Сальваторе (Бор) Поддиге қатты күйзеліске ұшырап, өзінің шедевр туындысы (Sa Mundana Cummedia) Кальяри полиция комиссары тарапынан тәркіленгеннен кейін бірнеше жылдан кейін өзіне қол жұмсады. 1934 жылы сардиния тілінің мектепте қолданылуына тыйым салынғанда, бүкіл ел бойынша "жат тілді" диалекттерге қарсы білім беру жоспарының бөлігі ретінде, сол кезде сардиния тілінде сөйлейтін балалар одан әрі өздеріне тиесілі болуы керек деп есептелген басқа бір байланыс құралымен бетпе-бет келді. Жалпы алғанда, осы кезеңде орталық үкімет тарапынан сардиния тілінің әлеуметтік-тілдік деградациясын одан әрі күшейткен ең агрессивті мәдени ассимиляция әрекеті орын алды. Ішкі аймақтар бастапқыда осы бұрушылыққа белгілі бір дәрежеде қарсы тұрды, бірақ басқа жерлерде режим жергілікті мәдени үлгілерді бұрыннан белгісіз жаңа үлгілермен толығымен алмастыруға және бұрынғыларын "фольклордың таза мәселесіне" қысып қоюға жетті, бұл аралдың мұрасынан үзіліске әкелді, ол Гуидо Мелис пікірінше, "ұрлықтық әлеуметтік салдарлары бар жеңілдік дағдарысын" тудырды, сондай-ақ "ұрпақтар арасында жазылмайтын жарық". Осы кезеңді Манлио Бригалья сардиниялықтардың екінші жаппай "ұлтандырылуы" деп сипаттайды, ол фашизм мен Католик шіркеуінің сардиния тілінің қолданылуына қарсы "жарияланған соғыс" арқылы "итальяндықтандыруға" бағытталған "саясатпен" сипатталды. Сардиния тілі шындығында орта тап тарапынан жеңілдікке ұшырады, өйткені тілге ұнамсыз үлгі ретінде қаралатындықтан, сардиниялықтар тілдік және мәдени ассимиляция арқылы одан бас тартуға ынталандырылды. 1948 жылғы жарғының жобасы жасалған кезде, Римдегі ұлттық заң шығарушы орган аймақтық әлеуметтік-экономикалық мәселелерге ғана негізделген сардинияның "ерекшелігін" саяси автономия критерийі ретінде белгілеуді шешті; бұрынғыда жергілікті басқаруды қорғау үшін негізгі себептер болған ерекше мәдени, тарихи және географиялық сәйкестікті анықтауға қатысты қосымша қарастырулар жобадан шығарылды, өйткені олар одан әрі автономиялық немесе тіпті радикалды сепаратистік талаптарға әкелуі мүмкін деп есептелді; осы көзқарас Италияның қарақшылыққа қарсы тергеу комиссиясының есебімен мысал келтірілді, ол "Сардиния қоғамын дамытуға зиян келтіретін және жақында сардиния тілін этникалық азшылық тілі ретінде қарастыру ұсынымында көрінетін оқшаулану тенденциясының" қаупі туралы ескертті. Нәтижесінде, 1948 жылғы арнайы жарғы мемлекеттік қаржыландырылатын жоспарларды (итальян тілінде "piani di rinascita" деп аталды) аралдың ауыр индустриалды дамуына бағытталған реттеуге көшті. Сондықтан, мысалы, Аоста алқабы мен Оңтүстік Тирольдегідей, мәдени сәйкестікті мойындауға негізделген жарғыны құрудың орнына, Сардиниядағы нәтиже, Марияроса Кардияның сөзімен айтқанда, "тек экономикалық факторларға негізделген", өйткені "күшті және мәдени тұрғысынан негізделген автономияны, "сардиниялық ерекшелікті" ойластыруға ниет не қабілет болған жоқ".

Есімдіктер

Көптік белгісі – s (латын тілінің көптік жалғауынан), француз, окситан, каталан, испан, португал және галисия тілдері сияқты батыс роман тілдерінде: sardu, sardus "сардиниялық"; pudda, puddas "тауық"; margiane, margianes "түлкі". Итало-далматин тілдерінде, мысалы, итальян тілінде, немесе шығыс роман тілдерінде, мысалы, румын тілінде көпше түрі i, e немесе a әріптерімен аяқталады. Дегенмен, сардиния тілінде соңғы дауысты дыбыс та өзгеруі мүмкін. Белгілі бір артикль латын тіліндегі ipse сөзінен туындаған: su, sa, көпше түрі sos, sas (Логудоресе диалектісінде) және is (Кампиданез диалектісінде). Қазіргі уақытта мұндай артикльдер балеар каталон тілінде ғана кең таралған, бұрын гаскон тілінде де қолданылған, ал қалған роман тілдері ille сөзінен алынған формаларды пайдаланады.

Іс-әрекеттер

Сардиниялық етістіктер үш негізгі классқа бөлінеді, олардың әрқайсысы әртүрлі инфинитив аяқталуымен (are, ere немесе ire) ерекшеленеді. Стандартты тілдегі дұрыс етістіктердің жұпталуы мынадай: eris sero ("Паскаль аға кеше қайтыс болды"), Mi nch'apo dormiu pro una parica de oras ("Мен бірнеше сағат ұйықтадым"). Рефлексивті сөйлемдерде àer қолданылуы: Si at fertu a s'anca traballende ("Ол/Ол жұмыс істеу кезінде өзін жарақаттады"). Перфективтік және прогрессивтік етістік аспектілерінің үйлесімі: Est istadu traballende totu sa die ("Ол/Ол күні бойы жұмыс істеп келеді"). Етістіктің үздіксіз және прогрессивтік аспектісі, бұл жағдайдың тиімділігін, әдеттегі немесе қалыпты жағдайды емес, көрсетуге арналған: Non ti so cumprendende ("Мен сені түсінбеймін"). Аз ғана санмен кездесетін үстеулер: нуоре диалектісіндегі mescamente ("әсіресе") сияқты кейбір жергілікті сөздерді, сондай-ақ итальян тілінен алынған кейбір жаңа сөздерді қоспағанда, барлық сардиния диалекттерінде басқа роман тілдеріндегі үстеулерге берілетін мағынаны білдірудің әртүрлі тәсілдері бар (мысалы, Luchía currit prus a lestru / acoitendi de María, "Люсия Мариядан жылдам жүреді"). Деонтикалық модальділікті перифразалық форма арқылы білдіру, көмекші позициядағы "қалау" етістігімен сипатталады, бұл Оңтүстік Корсика, Сицилия, Марокко араб тілі және Марокко бербер тіліне, сондай-ақ кейбір стандартты емес ағылшын тілдеріне тән. (мысалы, Su dinare bolet / cheret torradu "ақшаны қайтару керек"). Кондагилер басқа роман тілдерінен айырмашылығы, көне сардиния тілінде сөйлемнің басында ерікті тақырыптық сөз тіркесімен етістіктің бастапқы сөз тәртібі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Бұл тәртіп басқа көне роман тілдерінде де кездеседі, мысалы, көне венеция, көне француз, көне неаполитан, көне испан, көне сицилия және т.б., бірақ ескі сардиния тілі ғана жалпы сөз тәртібі ретінде (V1) етістіктің бастапқы орналасуын рұқсат еткен, ал қалғандары V1-ді ерекше жағдай ретінде қолданған.

Стандарттау

2001 жылға дейін сардиния тілінің барлық диалекттері үшін әдеби немесе ауызша салада біріктіретін орфографиялық стандарт болған жоқ (соңғысы үшін әзірленген стандарт әлі күнге дейін жоқ). Орта ғасырлардан кейін белгілі бір орфографиялық біркелкілік байқалады, тілді "дәулесті сардиниялық" деп аталатын бір стандартпен қамтамасыз етуге Hieronimu Araolla, Ioan Mattheu Garipa және Matteo Madau сияқты жазушылар тырысты, олар өз еңбектерін орта ғасырлық сардиниялық тіл үлгісіне негіздеді. Алайда, осы орфографияны ресмилендіру және тарату әрекеттеріне Иберия және кейін Савойя билігі кедергі келтірді. Тілдің диалектілік жағынан бөлінгендігі соншалық, көптеген адамдар сардиниялық тілдің екі немесе одан да көп топқа бөлінгенін айтады, олар өздеріне дәстүрлі орфографиялар сериясын жасаған, бірақ уақыт өте келе көп өзгерістерге ұшыраған. Бұл сенім тілдік негіздемесі жоқ, бірақ саяси және әлеуметтік себептермен туындаған. Көбінесе сардиниялық тілін меңгермеген және тек итальян тілінде сауатты адамдар, екі тілді білім алмағандықтан, жергілікті орфографиялық ережелерді бірінші емес, екіншісіне сәйкес жазады. Дегенмен, соңғы онжылдықтарда әкімшілік мақсаттар үшін бірыңғай орфографиялық форманы енгізуге әрекеттер жасалды; бұл форма морфология мен синтаксиске сілтеме жасамайды, ол қазірдің өзінде біркелкі, бірақ негізінен орфографияға қатысты. Тіл туралы ережелерді тиімді жүзеге асыру үшін № 26/1997 және ұлттық заң № 482/1999-ға сәйкес, Сардиния автономиялық облысы сарапшылар комиссиясын құрып, диалектілік айырмашылықтар тудыратын кедергілерді жеңіп, бірыңғай жазу жүйесін қамтамасыз ететін стандартты әзірлеуді тапсырды. Бірінші ұсыныс (LSU: Limba Sarda Unificada, 2001 жылғы 28 ақпанда жарияланды), сенімділік, үйлесімділік, біртектілік және жергілікті таратудың қажетті сипаттамаларын қамтамасыз ету үшін сілтемелік тілді (сардинияның жергілікті түрлерін талдау және ең өкілді және үйлесімді үлгілерді таңдау негізінде) анықтады. Бұл міндетті орындау үшін Эдуардо Бласко Феррер, Роберто Болоньеси, Диего Сальваторе Коррайне, Игнацио Делогу, Антониетта Деттори, Джулио Паулис, Массимо Питтау, Тонино Рубатту, Леонардо Соле, Хайнц Юрген Вольф және Комитет хатшысы ретінде Маттео Порру тағайындалды. Бұл зерттеу ғылыми тұрғыдан дұрыс болғанымен, институционалдық деңгейде қабылданбады: сыншылар бұл "жасанды" жүйе деп мәлімдеді, ол "сардиниялық тілшілерге таңылған". Дегенмен, LSU келесі жобалау ұсынысының бастапқы баспалдағы болды, оны Джулио Ангиони, Роберто Болоньеси, Манлио Бригалья, Мишель Контини, Диего Коррайне, Джованни Лупину, Анна Оппо, Джулио Паулис, Мария Тереза Пинна Катте және Марио Пуддудан тұратын жаңа комитет дайындады. Жаңа жоба LSC (Limba Sarda Comuna) деген атпен жұмысын жалғастырды. 2006 жылы жарияланған жаңа эксперименталды стандарт месания (көшпелі) түрлерін эталон ретінде қабылдады және сөйлеу тілінің элементтерін қабылдады, осылайша оны "табиғи" аралық деңгей ретінде қабылдауға болады; сонымен қатар, ортақ орфографияның диалектілік және муниципалитеттік сипаттамаларымен қамтамасыз етілді, сонымен қатар жергілікті түрлерінің фонетикалық ерекшеліктерін біріктіруге ашық болды. Осыған қарамастан, бұл норманы жақсарту үшін түзетулер ұсынғандар да, сардиниялық тілді екі макро түрге бөліп, олардың жеке орфографиясы бар идеяны ұстануды қалағандар да сынға алды. Сардинияның аймақтық үкіметі, аймақтық кеңестің 2006 жылғы 18 сәуірдегі № 16/14 қаулысымен "Limba Sarda Comuna. Аймақтық әкімшіліктің жазбаша тілдік өнімдері үшін эксперименталды сипаттағы эталондық стандарттарды қабылдау" жобасы бойынша LSC-ні Сардиния облысы шығарған актілер мен құжаттар үшін ресми орфография ретінде эксперименталды түрде қабылдады (бірақ ұлттық заңның 8-бабына сәйкес № 482/99, тек итальян тілінде жазылған мәтіннің ғана заңдық күші бар), азаматтарға мемлекеттік әкімшілікке өздерінің түрінде жазуға құқық берді және Ufitziu de sa Limba Sarda аймақтық тілдер бөлімін құрды. Қаулы нұсқаулықты таңбалауды көздемейді және ол "интеграцияға ашық" екенін және "барлық шешімдер бірдей тілдік құндылыққа ие" екенін атап өтеді. Келесі жылдары аймақ көптеген құжаттар мен қаулыларды аударуда және басқа да көптеген салаларда LSC стандартын сақтады. Сонымен қатар, LSC стандартын көптеген басқа мекемелер, мектептер және БАҚ ерікті түрде қабылдады, көбінесе жергілікті орфографияға жақын орфографиялық нормалармен бірге. Бұл қолданысқа қатысты, 2007 жылдан 2013 жылға дейін сардиниялық тілді таратуға арналған аймақтық қаржыландырылған немесе бірлесіп қаржыландырылған жобаларды ескере отырып, пайыздақ бағалау жасалды, сондай-ақ муниципалитеттік және муниципалитетке дейінгі тілдер кеңселеріндегі оқыту және БАҚ. Сардиния тілі мен мәдениеті қызметінің Білім министрлігіндегі мониторингі 2014 жылғы сәуірде Сардиния автономиялық облысының веб-сайтында жарияланды. Мысалы, 2013 жылы қаржыландырылған мектеп жобаларына қатысты, мектептерде LSC орфографиялық стандартын жергілікті орфографиямен бірге қолдануға (51%) қарағанда, LSC-ні ғана қолдануға (11%) немесе жергілікті орфографияны ғана қолдануға (33%) дайындық болғандығы байқалды.

Тегі, аты және топонимиясы

Сардиния тілінен сардиниялықтардың тарихи есімдері, жергілікті тұрғындардың бір-біріне қазіргі күнге дейін қоятын есімдері, сондай-ақ аралда кең таралған көптеген дәстүрлі тегі шыққан. Сардиниядағы жер-су атауларының тарихы өте ерте заманнан басталады, және кейбір жағдайларда олардың шығу тегі туралы пікір таластар тудырады.