Кіріспе

Латын тіліндегі extra Ecclesiam nulla salus (мәнісі "Шіркеуден тыс құтқарылу жоқ") – христиан дінінде кім құтқарылатыны туралы доктринаны білдіретін тіркес. Бұл тіркес үшінші ғасырдағы христиан епископы, Карфагендік Киприанның жазбаларынан алынған. Бұл тіркес, құтқарылу үшін Шіркеудің қажеттігі туралы доктринаның қысқаша түсіндірмесі ретінде жиі қолданылатын аксиома болып табылады. Бұл Католик Шіркеуі мен Шығыс Православие Шіркеуінің догмасы, олардың өздерінің қауымдастықтарына қатысты. Көптеген тарихи Протестант шіркеулері де осыны ұстанады. Алайда, Протестанттар, Католиктер және Шығыс Православиеліктердің әрқайсысы "Шіркеу" деген ұғымды әртүрлі түсінеді. Кейбіреулер үшін Шіркеу – "құтқарылатын барлық адамдар", ал көзге көрінетін Шіркеуге ешқандай мән берілмейді.

Бірінші рет пайда болған

"Salus extra ecclesiam non est" ("Шіркеуден тыс құтқарылу жоқ") деген түпнұсқа сөз тіркесі Карфагендік Киприанның (258 жылы қайтыс болған) LXXII хатынан келген. Бұл хат, еретиктер шомылдырылған адамдарды қайтадан шомылдыру қажет пе деген дауға жауап ретінде жазылған. "Ad Jubajanum de haereticis baptizandis" еңбегінде Киприан Юбайанға еретиктердің шомылдыруының жарамсыз екенін жеткізеді. Фирмилиан (шамамен 269 жылы қайтыс болған) Киприанмен келісіп, Киелі Рухтан құрыққан және Шіркеуден тыс адамдардың басқаларды Шіркеуге қабылдауы немесе өзінде жоқ нәрсені беруі мүмкін емес деген пікірде болды.

Алғашқы шіркеу аталары

Бұл ұғымды Ориген де өзінің Ешуа туралы уағыздарында айтқан, бірақ ол да, Киприан да христиан еместерге емес, бұрыннан қабылданғандарға, яғни сенімдерінен айырылып қалу қаупі бар адамдарға ескерту жасаған, себебі мұндай жағдай діннен тайғандыққа тең болар еді. Бұрын Юстин Мартир Мәсіхке дейін өмір сүрген әділ яһудилердің құтқарылатынын айтқан. Кейіннен ол басқа ұлт өкілдеріне қатысты да ұқсас пікір білдірді. Құдайға ұнамды істер істейтіндер, христиан болмаса да, белгілі бір дәрежеде «Христос Логоста» болады. Григорий Нацианский Мәсіхтің денесіне кіру мәселесіне кең көзқараспен қарады. 374 жылы әкесінің қайтысымен байланысты сөйлеген сөзінде Григорий былай деді: «Ол біздің қатарымызға қосылмас бұрын-ақ біздікі болды. Өмір салты оны біздің қатарымызға енгізді. Біздің қатарымызда болмайтын біздің жандардың көптегені бар, олардың өмір салты оларды ортақ денеден бөліп тұрады. Сол сияқты, біздің сыртымызда да бізге жақын, шын ниетпен өмір сүретін адамдар бар, оларға тек қана сенімнің аты жетіспейді. Олардың иеленгенінің атын ғана білмейді. Әкем де сондай адамдардың бірі еді, біздікі емес, бірақ өмір салтымен бізге жақын болған». Басқаша айтқанда, ізгіліктері арқылы олар Мәсіхке нақты сенім білмес бұрын да христиандармен бірігеді. Руспелік Фулгенций мұндай көзқарасқа қатаң қарсы болды: «Барлық адамдар, жалған құдайға табынушылар, яһудилер, еретиктер және Католик шіркеуінен тыс өмірді аяқтағандар, шайтан мен оның періштелеріне дайындалған мәңгілік отқа түседі деп сеніңіз және күмәнданбаңыз». Иероним былай жазды: «Бұл – Нұхтың кемесі, және кім оның ішінде табылмайтын болса, топан су келгенде қырылады». Беда осы ойды дамыта келе былай деді: «Осы мағынада кеме – ол шіркеу, ал Нұх – шіркеуді салған Раббы». Августин Гипполық қарсыластарына жауап бергенде көптеген мәлімдемелер жасады, кейде олардың пікірлері қарама-қарсы болды. Бірде ол былай деді: «Шіркеуден тыс қалған адам ұлдардың қатарына жатпайды, ал шіркеуді анасы ретінде қабылдамаған адам Құдайды әкесі ретінде қабылдамайды». Ол сондай-ақ Әулиелердің сөздерін пайдаланып, толыққанды баға беруге қабілетті болды: «Біздің бәріміз Мәсіхтің мүшелеріміз және әлемнің түкпір-түкпірінде оның денесіміз, әділ Әбілден бастап соңғы заманға дейін, өмір бойы өмір сүрген әділдердің бәрі, қазіргі және болашақ ұрпақтар, бәрі де Мәсіхтің бір денесі және жеке-жеке оның мүшелері».

Рим католиктері

Кардинал болып тұрған кезде жазған Папа Бенедикт XVI (2022 жылы қайтыс болды) Киприанның шомылдырылған және шомырылмаған адамдардың мәңгілік тағдыры туралы теория білдірмегенін айтты. 1992 жылғы Католик шіркеуінің катехизисі мұны «барлық құтқарылу Мәсіх Бас арқылы, Оның Денесі – Шіркеу арқылы келеді» деп түсіндірді. Папа Пелагий II (590 жылы қайтыс болды): «Шіркеудің тыныштығы мен бірлігінде болмаған адам Иемізге ие бола алмайды. [ ] Олар отқа және жалындарға берілсе де, жанып кетеді, немесе жабайы аңдарға лақтырылып, өмірін құрбан етеді, оларға сенімнің тәжі емес, сенімсіздіктің жазасы тиерік. [ ] Мұндай адамды өлтіруге болады, бірақ оны тәжді тағайындауға болмайды. [ ] Шіркеуден тыс жерде өлтірілсе, Шіркеудің сыйлықтарына қол жеткізе алмайды». Рим папасы Григорий I (604 жылы қайтыс болды) «Моралия, яки Жұбаннің түсіндірмесі» («Әдептік мәселелерді кеңінен қарастыру») еңбегінде былай деді: «Қазіргі кезде қасиетті әмбебап Шіркеу Құдайға тек өзінің ішінде ғана толық құлшылық етуге болатынын жариялайды, ал оның сыртындағылардың ешқайсысы құтқарылмақ емес деп мәлімдейді». Папа Григорий XVI кейіннен 1832 жылғы «Summo jugiter studio» («аралас діни некелер туралы») энцикликасында өзінің алдыңғысын келтірді. Папа Лео XII («Ubi Primum» #14, 5 мамыр, 1824): «Шындық Өзі, ең жақсы, ең дана қамқоршы және жақсыларды марапаттаушы ең Шын Құдай, бір-бірімен үйлеспейтін және қарама-қайшы келетін жалған ілімдерді жариялайтын барлық секталарды мақұлдауы және олардың мүшелеріне Құдайдың сенімі арқылы мәңгілік сыйлық беруі мүмкін емес. Сондықтан біз шіркеуден тыс жерде құтқарылу жоқ деп мойындаймыз». АҚШ-тағы алғашқы епископ Джон Кэрролл (1815 жылы қайтыс болды) Шіркеупен қарым-қатынаста болу мен оның мүшесі болу арасындағы айырмашылықты мойындады: «Католик шіркеуімен қарым-қатынаста болу және Шіркеу мүшесі болу – екі түрлі нәрсе. Олар өздерінің діни қызметкерлерінің қызметі мен басқаруымен өздерінің сенімдерін мойындау және қасиетті діни рәсімдерге қатысу арқылы қауымдастықта болады. Католик шіркеуінің мүшелері – шын жүректен шын дінді іздейтіндер және шындықты қайда тапса да қабылдауға дайын адамдар. Біздің ілімімізге сәйкес, құтқарылу тек осы жолмен ғана мүмкін. Кэрролл бұл талдауды Августин Гиппонийге дейін жеткізеді. Франсис Кардинал Борн, 1903-1935 жылдар аралығында Вестминстер архиепискобы, Шіркеу ілімін былайша түйіндеді: «Егер Жаратушы Құдай сөйлесе, жаратылыс Оның айтқандарын тыңдауға және сенуге міндетті. Сондықтан «шіркеуден тыс жерде құтқарылу жоқ» деген аксиома қалыптасқан. Бірақ, ерік-жігердің саналы әрекеті болмаса, кінә мен күнә болуы мүмкін емес, сондықтан бұл аксиома тек Шіркеуден тыс жердегі, білумен, санамен және ерікпен шыққандарға ғана қатысты. [ ] Бұл – Католик шіркеуінің жиі қате түсініліп, қате баяндалған афоризмі туралы ілімі. Құдайдың өз жаратылыстарымен жасаған келісімдері бар, және оның әрбір жаратылысына әкелік қамқорлық жасалады. Христиандық хабарламаның әлі де қол жеткізе алмаған немесе әсер етпеген адамдардың миллиондаған, тіпті бүгінгі күні де адамзаттың басым көпшілігі бар. Көптеген адамдар ескі келісімнің әлі де күшінде екеніне сеніп, яһуди заңын шын жүректен және ар-ұждандарымен ұстанып келеді. Ал миллиондаған адамдар христиандық ілімнің кейбір формаларын қабылдап, мен сипаттағандай бірлік туралы ойға ешқашан келмеген және Католик шіркеуінің ілімін қабылдауға және оның билігіне мойынсұнуға міндетті екендігі туралы ой жоқ. Олар Мәсіхті және Оның ілімін қабылдамаса немесе оны тек қана түсінгендерінің шегінде ғана қабылдаса, олар өздерінің қадір-қасиеттеріне сәйкес сотталады».

Кеңестер

Төртінші Латерандық собор (1215): "Сенушілердің бір ғана жалпыға ортақ Шіркеуі бар, оның сыртында ешкім де құтқарылмайды". Флоренция кеңесі, Кантата Домино (1441): "Ең қасиетті Рим Шіркеуі, Католик Шіркеуінен тыс тұратындардың ешқайсысы – тек пұтқа табынушылар ғана емес, сонымен қатар яһудилер, еретиктер және схизматиктер де мәңгілік өмірге ие бола алмайды деп берік сеніммен, мойындап, уағыздайды; бірақ егер олар өлім алдында оған қосылмаса, олар 'шайтан мен оның періштелері үшін дайындалған мәңгілік отқа' (Маттай 25:41) жіберіледі; және осы Шіркеутің бірлігі соншалықты маңызды, осы бірлікте қалатындар ғана құтқарылу үшін Шіркеудің қасиетті құрметтерінен пайда көре алады, және олар ғана оразалары, садақалары, басқа да христиандық ізгіліктері мен христиан жауынгерінің міндеттері үшін мәңгілік сыйақы ала алады. Егер біреудің садақасы қаншалықты зор болса да, тіпті Мәсіхтің аты үшін қанын төксе де, Католик Шіркеуінің ортасында, оның бірлігінде тұрмаса құтқарыла алмайды". Сол кеңес сондай-ақ, түпкі күнәмен, бірақ өлімге әкелетін күнәсіз өлгендердің тозақта жазаланатынын, бірақ жазалары тең болмайтынын да шешті: "Бірақ осы өмірден түпкі күнәмен немесе тек түпкі күнәмен ғана көз жұмған жандар, жазалану үшін тозаққа түседі, бірақ тең емес азаптармен".

Папа хаттары

1302 жылы Папа Бонифаций VIII-дің "Unam sanctam" атты бұйрығы Бонифаций VIII мен Франция королі Филипп IV арасындағы дау кезінде жарияланды. Онда Бонифаций былай деп мәлімдеді: "Біз сеніміміз бойынша тек бір ғана қасиетті католик шіркеуі бар екеніне сенуге және оны сақтауға міндеттіміз, және ол – апостолдық. Біз бұған берік сенеміз және ешқандай шектеусіз мойындаймыз. Осы шіркеуден тыс жерде құтқарылу да, күнәлардың кешірілуі де жоқ". Бұл бұйрық шіркеу заңдарын уақыттық билікпен қарым-қатынасқа дейін кеңейтті. Роберт В. Дайсонның сөзіне қарағанда, Римдік Джайлз бұл бұйрықтың нақты авторы болуы мүмкін деп санайтындар бар. Онда былай делінген: "Біз жариялаймыз, айтамыз, анықтаймыз және білдіреміз, әрбір адам баласының құтқарылуы үшін Рим Папасына бағыну толыққанды қажет". Рим Папасы Пий XI 1928 жылғы "Mortalium Animos" энциклопедиясында Лактанцийден келтіріп былай деді: "Тек католик шіркеуі ғана нағыз құлшылықты сақтап келеді. Ол – ақиқаттың бастауы, сенімнің үйі, Құдайдың ғибадатханасы; егер кімде-кім оған кірмесе немесе одан шығып кетсе, ол өмір мен құтқарылу үмітінен алыс". Папа содан әрі нақтылайды: "Сонымен қатар, Мәсіхтің осы бір шіркеуінде Петірдің және оның заңды мирасқорларының билігін және жоғарылығын қабылдамайтын, мойындамайтын және оларға бағынбайтын ешкім бола алмайды және қала алмайды".

Екінші Ватикан кеңесі

Екінші Ватикан кеңесін шақырып, Папа Иоанн XXIII сенімнің шындықтары мен осы шындықтардың қалай жеткізілетіні арасындағы айырмашылықты атап өтті. 1973 жылғы Mystertium Ecclesiae декларациясында Иман туралы қауым аян етілген шындықтың тарихи факторлардың ықпалында болатынын мойындады. Екінші Ватикандық собор католик шіркеуімен толық бірлікте емес, тек "ішінара бірлікте" болатын христиан қауымдастарының, "біз оларды кейбір жағынан жетілмейтін деп есептесек те, құтқарылудың құпиясында маңыздылығын жоғалтпағандықтарын" мәлімдеді. Өйткені, Мәсіхтің Рухы оларды құтқарылудың құралы ретінде пайдаланудан тартынбаған, себебі олардың тиімділігі шіркеуге сеніп тапсырылған рақым мен шындықтың толықтығынан туындайды. Онда былай делінген: "Шіркеуді құруға және оған жан беруге қатысатын маңызды элементтер мен сыйлықтардың кейбіреулері, тіпті көптегені, католик шіркеуінің көзге көрінетін шекарасынан тыс жерде болуы мүмкін: Құдайдың жазылған сөзі; рақымның өмірі; сенім, үміт және махаббат, сондай-ақ Киелі Рухтың басқа ішкі сыйлары және көзге көрінетін элементтер. Бәрі де Мәсіхтен басталып, Мәсіхке қайта оралатын осылар, Мәсіхтің бір шіркеуіне тиесілі". Бұл элементтер, "Мәсіх шіркеуіне тиесілі сыйлар ретінде, католик бірлігіне ұмтылуға итермелейтін күштер болып табылады", - делінген. Кеңес жердегі Мәсіхтің шіркеуін католик шіркеуімен байланыстырып, былай деді: "Әлемде қоғам ретінде құрылған және ұйымдастырылған бұл шіркеу католик шіркеуінде бар". Иман туралы қауым кейінірек жариялаған доктриналық ескертпеде "subsistit in" және "is" терминдерінің мағынасы бірдей екенін, сондықтан "бірден-бір нағыз шіркеу" католик шіркеуінде бар және оған ішкілік етеді, католик іліміне сәйкес екенін айтты. Екінші Ватикандық собор сондай-ақ: "Құтқарылудың толық құралын тек Мәсіхтің католик шіркеуі арқылы ғана алуға болады, ол құтқарылуға жәрдемдесетін жалпыға бірдей көмек болып табылады. Жаңа Келісімнің барлық нығметтерін тек Петірдің басшылығындағы апостолдар кеңесіне сеніп тапсырғанымызды айтамыз, осы арқылы Мәсіхтің бір денесін құру үшін, оған Құдай халқына қатысы барлардың бәрі толыққанды мүше болып енуі керек", - деп мәлімдеді. Сонымен қатар, ол былай деп қосты: "Құдай өзі білетін жолдармен, өзінің кінәсінен емес, Евангелияны білмейтін адамдарды, оған ұнамды болуға мүмкін емес сенімге бастай алады. Дегенмен, шіркеудің барлық адамдарға жақсы жаңалықты жеткізу міндеті де, қасиетті құқығы да бар". Катехизис де католик шіркеуінің "христиан деп аталатын және құрметтелген, бірақ католик дінінің барлық ақиқаттарын толыққанды мойындамайтын немесе Петірдің орнындағысымен бірлік пен қауымдастықты сақтамағандармен көптеген жағынан байланыстырылғанын" және "Евангелияны әлі қабылдамағандардың әртүрлі жолдармен Құдай халқымен байланысты екенін" айтады.

Жауыздықсыз білімсіздік

Бұл ілімге қатысты мәлімдемелерінде Шіркеу "нағыз дін туралы білмеушілікте еңбек ететіндер, егер бұл білмеушілік жеңіске жете алмайтын болса, Құдай алдында кінәлі деп есептелмейді" деп нақты білдіреді және "Шіркеуден тыс ешкім өмірге немесе құтқарылуға үміт ете алмайды, егер ол өзінің бақылауынан тыс білмеушілікпен ақталуға лайық болмаса". Сондай-ақ, онда "Біздің ең қасиетті дініміз туралы жеңіске жете алмайтын білмеушілікте еңбек ететіндер және, Құдайдың барлық адамдардың жүрегіне жазылған табиғи заң мен оның бұйрықтарын ынтамен сақтап, Құдайға бағынуға дайын тұрып, адал және тура өмір сүретіндер, Құдайдың нұры мен рақымының күші арқылы мәңгілік өмірге жете алады" делінген.

Түсіндірудің қайта қарастырылуы

Женевалық реформатор Джон Кальвин өзінің Реформация дәуіріндегі "Христиан дінінің негіздері" атты еңбегінде: "Шіркеудің шегінен тыс жерде күнәлардың кешірілуіне, құтқарылуға үміттену мүмкін емес" деп жазды. Кальвин сондай-ақ: "Құдай Оған Әке болса, шіркеу де ана болуы керек" деп жазды, бұл сөздерді осы латын тіліндегі фразаның авторы Киприан да айтқан: "Егер ол шіркеуді анасы деп санамаса, енді ол Құдайды әкесі деп санауға лайық емес". Реформациялық ғалымдар шіркеудің белгілерімен мойындалған жағдайда ғана бұл сөзді қабылдады, олар осы белгілерді Сөз бен қасиетті істердің дұрыс басқарылуы деп түсіндірді, апостолдық тізбектілік емес. Бұл идея 1647 жылғы Вестминстерлік Иман Жарғысында да расталды: "Көрінетін шіркеу [ ] - Иеміз Иса Мәсіхтің Патшалығы, Құдайдың үйі мен отбасы, одан тыс құтқарылудың қалыпты жолы жоқ".

Методистік түсіндірме

Методистік дәстүр, киелілік қозғалысын қамти отырып, кілттердің қызметі шіркеу адамды дұрыс шомылдырып, оны құтқарылған деп жариялағанда іске асырылады деп есептейді. Кілттердің қызметі шіркеуде "байлау және босату" арқылы да жүзеге асырылады, яғни адамдарды қасиетті тағамдардан айыру мүмкіндігі бар, себебі "көрінетін шіркеуден тыс ешкім әдетте құтқарылмайды". Мұның мақсаты – адамдарға тәубе етіп, шіркеумен толық қарым-қатынасқа келуге мүмкіндік беру, осылайша олар "соңғы құтқарылуға" қол жеткізе алады.