1333 жылғы Халидон Хил шайқасы және Шотландияның екінші тәуелсіздік соғысы

Кіріспе

1333 жылы Шотландияның екінші тәуелсіздік соғысының шайқасы

1333 жылдың 19 шілдесінде Сэр Арчибальд Дуглас басқарған шотланд әскері Англия королі Эдуард III басқарған ағылшын әскеріне шабуыл жасап, ауыр жеңіліске ұшыраған кезде Халидон төбесі шайқасы болды. Бір жыл бұрын Эдуард Баллиол бес жасар Давид II-ден Шотландия тәжін тартып алды, оған Эдуард III жасырын түрде қолдау көрсетті. Бұл Шотландияның екінші тәуелсіздік соғысының басталуын білдірді. Баллиол көп ұзамай халық көтерілісі нәтижесінде Шотландиядан қуылды, осыны Эдуард III 1333 жылы Шотландияға шабуыл жасау үшін casus belli ретінде пайдаланды. Бірінші кезектегі мақсат – ағылшындар наурыз айында қоршаған стратегиялық маңызды шекаралық Бервик-апон-Твид қаласы болды. Шотландияның ірі әскері қаланы құтқару үшін жорыққа шықты. Олар ағылшындарды Бервиктен алшақтатуға тырысты, бірақ бұл әрекет сәтсіз аяқталды. Шілде айының ортасында Бервик құлауға жақын екенін және өздері ағылшындардан әлдеқайда күшті екенін білген шотландтар шабуылға көшті. Олар қолайлы позицияны басып алуға сәтсіз тырысты, содан кейін жақсы қорғаныс позициясын алған ағылшындарға шабуыл жасады. Ағылшын ұзын садақшылары шотландтар жақындағанда оларға ауыр шығын келтірді, ал шотландтар ағылшын жаяу әскерімен қақтығысқанда шайқас қысқа ғана болды. Шотландиялық құрамалар ыдырап, шотландтар дүркіреп қашты. Ағылшын әскері атты әскермен шотландтарды сегіз шақырымға дейін қуды, осыдан олар одан да көп шығынға ұшырады. Шотландиялық қолбасшы және шотланд аристократиясының көптеген өкілдері шайқаста қаза тапты. Бервик келесі күні шарттар бойынша тапсырылды. Баллиол Шотландия королі ретінде тағынан орын алып, өз территориясының көп бөлігін Эдуард III-ке берді және қалғаны үшін салық төлеуге келісті. Баллиолдың қарсыластары жеңіліске мойын бұрмады, сондықтан ол 1334 жылы тағы да тақтан алынды, 1335 жылы қайта орнатылды және 1336 жылы үшінші рет тақтан түсірілді. 1337 жылы Франция мен Англия арасында Жүз жылдық соғыс басталды, бұл Дәуіт II-ге Шотландиядағы өзінің беделін нығайтуға мүмкіндік берді. 1346 жылы шотландтар Невиллдің шайқасында ауыр жеңіліске ұшырады және Дәуіт тұтқындалды. Дәуіттің босатылуының шарттары туралы келісімге 11 жыл өткен соң қол жеткізілді. Оларға төрт онжылдыққа созылған және Шотландияның екінші тәуелсіздік соғысын аяқтаған ағылшын-шотланд бітім шарты кірді.

The Battle of Halidon Hill took place on 19 July 1333 when a Scottish army under Sir Archibald Douglas attacked an English army commanded by King Edward III of England and was heavily defeated. The year before, Edward Balliol had seized the Scottish Crown from five year old David II , surreptitiously supported by Edward III. This marked the start of the Second War of Scottish Independence. Balliol was shortly expelled from Scotland by a popular uprising, which Edward III used as a casus belli, invading Scotland in 1333. The immediate target was the strategically important border town of Berwick upon Tweed, which the English besieged in March. A large Scottish army advanced to relieve the town. They attempted and failed to draw the English away from Berwick. By mid July, knowing Berwick was on the verge of surrender and aware they were much stronger than the English, the Scots attacked. They unsuccessfully manoeuvred for position and then launched an assault on the English, who had taken up a favourable defensive position. English longbowmen caused heavy Scottish casualties during their approach, and when the Scots came into contact with the English infantry, the fight was short. The Scottish formations collapsed and the Scots fled in disorder. The English men at arms mounted and pursued the Scots for eight miles, causing further heavy casualties. The Scottish commander and many of the Scots' senior nobility were killed during the battle. Berwick surrendered on terms the next day. Balliol was reinstalled as king of Scotland after ceding much of his territory to Edward III and agreeing to do homage for the balance. Balliol's opponents would not admit defeat and he was deposed again in 1334, restored in 1335 and deposed once again in 1336. In 1337 the Hundred Years' War broke out between France and England which allowed David II to consolidate his position in Scotland. In 1346 the Scots were decisively beaten at the Battle of Neville's Cross with heavy loss and David was captured. It was eleven years before terms were agreed for David's release. They included an Anglo Scottish truce, which lasted for four decades and marked the end of the Second War of Scottish Independence.

Өмірбаян

Шотландия мен Англия арасындағы бірінші Шотландия тәуелсіздігі соғысы 1296 жылғы наурыз айында басталды, осы кезде Англияның Эдуард I Шотландияға шабуыл жасап, Шотландияны басып алуға кіріспес бұрын, шотландтық Бервик шекаралық қаласын шапты және тонады. Соңынан 30 жылға созылған соғыстан кейін, жаңадан таққа отырған 14 жасар король Эдуард III Стэнхоп паркіндегі ағылшын сәтсіздігінен шамалы ғана құтылып қалды. Бұл оның регенттері, Францияның Изабелласы мен Роджер Мортимерді келіссөздерге әкелді. Олар 1328 жылы Роберт Брюспен Нортгемптон шартын жасасты, бірақ бұл шарт Англияда кеңінен наразылық тудырып, көбінесе "turpis pax", "ұятты бейбітшілік" деп аталды. Шотландияның кейбір ақсүйектері Брюске адалдық серт беруден бас тартып, мүліктің иесінен айырылды; олар Шотландияны тастап, Шотландия королі Джонның ұлы Эдвард Баллиолға қосылды, оны Эдуард I 1296 жылы тақтан түсірген еді. Роберт Брюс 1329 жылы қайтыс болды; оның мұрагері 5 жасар Дәуіт II болды. 1331 жылы Эдвард Баллиол мен Генри Бомонт, Букан графы басшылығымен, мүліктен айырылған шотланд ақсүйектері Йоркширде жиналып, Шотландияға шабуыл жасауды жоспарлады. Эдуард III бұл жоспарды біліп, ресми түрде тыйым салды. Бірақ шындық басқаша болды, өйткені Эдуард солтүстік көршісіне қиындық тудыруға қуанды. Ол Баллиолға Англиядан құрлық арқылы Шотландияға баспауын талап етті, бірақ 1332 жылдың 31 шілдесінде Йоркшир порттарынан Шотландияға бет алған күштеріне көңіл бөлмеді. Шотландиялықтар жағдайды біліп, Баллиолды күтіп отырды. Дәуіт II-нің регенті – тәжірибелі ескі сарбаз Томас Рэндольф, Морей графы еді. Ол Баллиол мен Бомонтқа дайындалған, бірақ олар жүзіп кетуге он күн бұрын қайтыс болды. Файфке қонғаннан бес күн өткен соң, Баллиолдың 2000 сарбаздан тұратын ағылшын әскері 15 000–40 000 сарбаздан тұратын шотланд әскерімен кездесті және соңғылары Дуплин Мур шайқасында, Шотландия астанасы Перттен 3 шақырым оңтүстікке қарай талқандалды. Мыңдаған шотландтар, соның ішінде патшалықтың көптеген ақсүйектері қаза тапты. Баллиол 1332 жылдың 24 қыркүйегінде Шотландия королі болып тағайындалды – шотланд монархтарының дәстүрлі түрде таққа отыру орны. Дерлік бірден Баллиол Эдвардқа 2000 фунт стерлингке бағаланған шотланд жерлерін берді, оған "Бервик қаласы, қамалы және округі" кірді. Шотландиядағы Баллиолдың қолдауы шектеулі болды және ол үнемі әскери қарсылыққа тап болды; мысалы, 7 қазанда Дәуіт жақтастары Пертті қайтарып алып, оның қабырғаларын қиратты. 16 желтоқсанда, таққа отырғаннан кейін үш ай өткен соң, Баллиол Аннан шайқасында Дәуіт II жақтастарының шабуылына ұшырады. Ол жартылай киімсіз, жалаңаш күйі Англияға қашып кетті. Ол Эдуардтан көмек сұрады. Эдуард бейтараптықтан бас тартып, Баллиолды Шотландия королі деп мойындады және соғысқа дайындалды. Англия парламенті Йорк қаласында жиналып, бес күн бойы жағдайды талқылады, бірақ ешқандай қорытындыға келмеді. Эдуард бұл мәселені папа Иоанн XXII және Франция королі Филипп VI-мен талқылауға уәде берді. Мүмкін, шотландиялықтар бастамашылыққа ие болуына жол бермеу үшін Англия ашық түрде соғысқа дайындала бастады, ал Шотландия Англияға шабуыл жасауға дайындалып жатқанын жариялады.

The First War of Scottish Independence between England and Scotland began in March 1296, when Edward I of England stormed and sacked the Scottish border town of Berwick as a prelude to his invasion of Scotland. After the 30 years of warfare that followed, the newly crowned 14 year old King Edward III was nearly captured in the English disaster at Stanhope Park. This brought his regents, Isabella of France and Roger Mortimer, to the negotiating table. They agreed to the Treaty of Northampton with Robert Bruce in 1328 but this treaty was widely resented in England and commonly known as turpis pax, "the shameful peace". Some Scottish nobles refused to swear fealty to Bruce and were disinherited; they left Scotland to join forces with Edward Balliol, son of King John I of Scotland , whom Edward I had deposed in 1296. Robert Bruce died in 1329; his heir was 5 year old David II In 1331, under the leadership of Edward Balliol and Henry Beaumont, Earl of Buchan, the disinherited Scottish nobles gathered in Yorkshire and plotted an invasion of Scotland. Edward III was aware of the scheme and officially forbade it. The reality was different, as Edward was happy to cause trouble for his northern neighbour. He insisted Balliol not invade Scotland overland from England but ignored his forces sailing for Scotland from Yorkshire ports on 31 July 1332. The Scots were aware of the situation and were waiting for Balliol. David II's regent was an experienced old soldier, Thomas Randolph, Earl of Moray. He had prepared for Balliol and Beaumont, but died ten days before they sailed. Five days after landing in Fife, Balliol's predominantly English force of some 2,000 men met the Scottish army of 15,000–40,000 men and the latter were crushed at the Battle of Dupplin Moor, 2 mile (3 km) south of the Scottish capital, Perth. Thousands of Scots died, including much of the nobility of the realm. Balliol was crowned king of Scotland at Sconethe traditional place of coronation for Scottish monarchson 24 September 1332. Almost immediately, Balliol granted Edward Scottish estates to a value of £2,000 (£ in terms), which included "the town, castle and county of Berwick". Balliol's support within Scotland was limited and he was subject to constant military challenge; for example on 7 October David's supporters recaptured Perth and destroyed its walls. On 16 December, less than three months after his coronation, Balliol was ambushed by supporters of David II at the Battle of Annan. He fled to England half dressed and riding bareback. He appealed to Edward for assistance. Edward dropped all pretence of neutrality, recognised Balliol as king of Scotland and made ready for war. The English parliament met at York and debated the situation for five days without conclusion. Edward promised to discuss the matter with both Pope John XXII and King Philip VI of France Possibly to prevent the Scots from taking the initiative, England began openly preparing for war, while announcing it was Scotland which was preparing to invade England.

Кіріспе

Эдуардтың таңдаған нысанасы Бервик болды: Англо-шотланд шекарасындағы шотланд қаласы, екі бағыттағы басты шапқындау және сауда жолының басында орналасқан. Замандас деректерде Бервик "өте көп халқы мен саудасымен көзге түсіп, оны әділдікпен екінші Александрия деп атауға болады. Оның байлығы – теңіз, ал қабырғалары – сулар" делінген. Бұл Шотландиядағы ең табысты сауда қаласы болды, және одан өтетін жүннен алынатын салық Шотландия тәжірибесінің ең ірі кіріс көзі еді. Орта ғасырларда ол Шотландиядан Англияның шығыс шебіне апаратын қақпа болды. Эдуард оны жоғалту ықтималдығы шотландтарды жеңіске жеткенін күтетін түйісу шайқасына тартады деп үміттенеді. Екі ұлт арасындағы ғасырлар бойғы соғыстарда шайқастар сирек болды, себебі шотландтар партизандық тактиканы және Англияға жасалатын шекаралық шабуылдарды ұнатты. Бервик – шотландтарды шайқасқа шақыруға болатын сирек нысаналардың бірі болды, өйткені тарихшы Клиффорд Роджерстің айтуынша, "одан бас тарту дерлік мүмкін емес еді". Шотландтар Бервикті қорғауға дайындық жасағанда қару-жарақ және жабдықтар жиналды. Қала қабырғалары 3 километрге созылып, қалыңдығы 7 метрге дейін жетеді. Олар 18 метрге дейін биіктігі бар мұнаралармен қоршалған. Бервик қамалы қаланың батысында орналасқан, кең ормен бөлініп, қала мен қамалды тәуелсіз бекіністерге айналдырды. Бервик жақсы қорғалған, азық-түлік пен материалдармен жақсы қамтамасыз етілген және ұзақ қоршауға төтеп бере алады деп күтілді.

Бервиктің қоршауында

Баллиол 1333 жылдың 10 наурызында мұрагерлік құқығынан айырылған шотланд лордтары мен бірқатар ағылшын магнаттарының басшылығымен шекараны кесті. Ол Роксбургшир арқылы өтіп, жолында өртеп, тонады. Наурыздың соңында Бервикке жетіп, құрлықтан толықтай оқшаулады. Эдуардтың флоты теңізден де оны оқшаулаған еді. Балиол және онымен бірге келген ақсүйектер Бервик түскенше кері қайтпауға ант берген делінеді. Эдуард 9 мамырда королева Филиппаны Бервиктен оңтүстікке қарай 24 шақырым жердегі Бамбург қамалында қалдырып, негізгі ағылшын армиясымен Бервикке келді. Балиол алты аптадан бері Бервикте болды және қаланы қатаң қоршауға алды. Қазбалар жасалып, қалаға су жеткізетін төрт жер асты құбыры бұзылды, ал айналасымен байланыс тоқтатылды. Егер қоршауды бұзуға мүмкіндік туса, қалаға жабдықтау жеткізілмеуі үшін айналағы аумақта толықтай жер күйдіру саясаты қолданылды. Осы ауылды тонау ағылшын армиясының қорын да молайтты. Қоршауға алған армияға Уэльс шебінен және Мидлендтен шақырылған әскерлер, сондай-ақ бұрынғы шотланд шабуылдарынан кейін солтүстіктен жиналған жасақтар кірді. Айдың соңында бұл күштер ақсүйектердің жеке отрядымен, Ньюкаслдегі жиынмен және Тайн өзеніндегі ағылшын флотының жиналуымен күшейтілді. Армиямен бірге қоршау машиналарын салуға шеберлер де келді. Эдуард біріккен армияны Тевидмуттың шағын порты арқылы теңіз жолымен жабдықтауды ұйымдастырды. Сэр Арчибальд Дуглас кәмелетке толмаған Давидтың елдік қорғаушысы болды және шекарадан солтүстікке қарай әскер жинады. Сол кездегі жылнамалар олардың саны 14 629, 30 000, 40 000, 80 000, 90 000, 100 000-нан асып кеткенін немесе ағылшындардан бес есе көп болғанын айтады. Роджерс шамамен 15 мың адам болғанын санайды. Олардың көп бөлігі атты әскер болған, бірақ шайқас күтілгенде олардың барлығы дерлік аттан түсетін еді. Шотландтар Камберлендке ұсақ шабуылдар жасады, бірақ көп нәтижеге жете алмады. Дуглас қолда бар күштерін пайдаланып, ағылшындарды Бервиктен алшақтатуға тырыспастан, одан да көп әскер жинады. Бұл белсенсіздік 1319 жылы Роберт Брюстің Бервикке жасалған ағылшын қоршауына жылдам жауап беруімен қарама-қайшы келеді. Эдуард Камберленд шабуылдарын өзінің басып кіруіне жауап ретінде пайдаланды деп мәлімдеді. Маусымның соңына қарай құрлықтан және теңізден жасалған шабуылдар Бервикті қиратуға жеткізді, ал гарнизонның күші таусылды. Англиялықтардың қолданған екі ірі қарсы салмақты требушеттерінен келіп жатқан үздіксіз оқтан тынығуды қалау, қала губернаторы сэр Александр Сетонның Эдуардтан қысқа мерзімді бітімгершілік сұрауына себеп болды деп есептеледі. Оған рұқсат берілді, бірақ 11 шілдеге дейін босатылмаса, ол қаланың берілуімен ғана болды. Сетонның ұлы Томас, келісімге кепілдік ретінде, тағы он бір адаммен бірге аманатқа алынды.

Balliol, in command of the disinherited Scottish lords and some English magnates, crossed the border on 10 March 1333. He marched through Roxburghshire, burning and pillaging as he went. He reached Berwick in late March and cut it off by land. Edward's navy had already isolated it by sea. Balliol and the nobles accompanying him are said to have sworn not to withdraw until Berwick had fallen. Edward arrived at Berwick with the main English army on 9May, after leaving Queen Philippa at Bamburgh Castle, 15 mile (24 km) south of Berwick. Balliol had been at Berwick for six weeks and had placed the town under close siege. Trenches had been dug, four underground pipes supplying water to the town were cut and all communication with the hinterland prevented. A scorched earth policy was applied to the surrounding area to deny supplies for the town if an opportunity to break the siege occurred. This pillaging of the countryside also added to the English army's supplies. The besieging army included troops raised in the Welsh Marches and the Midlands, as well as levies from the north which had already mustered on account of the earlier Scottish raids. By the end of the month, this force had been augmented by noble retinues, a muster at Newcastle, and the assembly of the English fleet in the River Tyne. Accompanying the army were craftsmen to build siege engines. Edward had arranged for the combined army to be supplied by sea through the small port of Tweedmouth. Sir Archibald Douglas was Guardian of the Realm for the underage David and he assembled an army north of the border. The chronicles of the time variously claim they numbered 14,629, 30,000, 40,000, 80,000, 90,000, more than 100,000 or that they outnumbered the English five to one. Rogers believes that around 15,000 is plausible. A high proportion were mounted, but nearly all of them would dismount when fighting was expected. The Scots launched minor raids into Cumberland, which achieved little. Douglas assembled ever more troops, rather than using those he already had to attempt to draw the English away from Berwick. This inactivity contrasts with Robert Bruce's swift response to the English siege of Berwick in 1319. Edward exploited the Cumberland raids to claim that his invasion was a response to them. By the end of June attacks by land and sea had brought Berwick to a state of ruin and the garrison close to exhaustion. It is believed that a desire for a respite from the plunging fire of the two large counterweight trebuchets used by the English was a significant factor in causing the town's governor, Sir Alexander Seton, to request a short truce from Edward. This was granted, but only on the condition that he surrender if not relieved by 11 July. Seton's son, Thomas, was to be a hostage to the agreement, along with eleven others.

Көшіру күштері

Дуглас енді Бервикті ағылшындарға тастап беру немесе оны құтқаруға тырысып, майдан шайқасына қауіп-қатерге тікелей бару мүмкіндігіне келді. Қазіргі заманғы тарихшы Ранальд Николсон: «Егер Бервик құтқарылуы керек болса, шотландықтардың қамқоршысының дереу әрекет етуі қажет еді» деген пікірде. Дуглас көп уақыт жинаған әскері енді майданға шығуға міндетті болды. Дуглас 11 шілдеде, Сетоннің бітім шартының соңғы күні Англияға кірді. Ол шығысқа қарай Твидмаутқа қарай жылжып, ағылшын әскерінің көз алдында оны қиратты. Эдуард қимыл жасамады. 12 шілде күні түстен кейін сэр Уильям Кит, сэр Александр Грей және сэр Уильям Прендергест 200 шақты шотландтық атты әскерін Бервикке қарай бастап кетті. Олар қираған көпірдің қалдықтары арқылы Твидтің солтүстік жағалауына өтіп, қалаға кірді. Дуглас қала құтқарылды деп есептеді. 13 шілдеде ол Эдуардқа хабар жіберіп, кетіп қалуын талап етті, әйтпесе шотланд әскері Англияны қирататынын ескертті. Эдуард оған жауап бермеді. Қорғаушылар Киттің 200 атты әскері бітім шарты бойынша көмек көрсеткеніне, сондықтан олардың берілуге міндетті емесіне талас жасады. Эдуард бұл дұрыс емес екенін айтты: олар тікелей Шотландиядан, Шотландия бағытынан көмек алуы керек еді, ал Кит, Грей және Прендергест Бервикке Англиядан жақындады. Эдуард бітім шарты бұзылғанын мәлімдеді – қала берілмеген және құтқарылмаған. Қала қабырғаларының алдында дарға асу құрылғысы орнатылды, ал ең жоғары дәрежелі кепіл Томас Сетон ата-анасының көз алдында дарға асылды. Эдуард қала берілмеген әр күні үшін тағы екі кепілдің дарға асылуын бұйырды. Кейт Сетоннан қала басшылығын қабылдап, 15 шілдеде жаңа бітім шартын жасады, егер 19 шілдеде күн батқанға дейін көмек келмесе, берілуге уәде берді. Бітім шарты екі келісімшарттан тұрды: біреуі Эдуард пен Бервик қаласы арасында, екіншісі Эдуард пен Бервик қамалының сақшысы Патрик Данбар арасында. Ол көмек көрсетілгені немесе көрсетілмегені анықталатын жағдайларды белгіледі. Берілу шарттары шартты емес еді. Қала ағылшын жеріне және заңына қайтарылуы керек еді, бірақ тұрғындарына Эдуардтың қауіпсіздігімен, олардың мүліктерімен бірге кетуге рұқсат етілуі керек еді. Гарнизонның барлық мүшелеріне де еркін өтуге рұқсат берілді. Көмек көрсету үш жағдайдың бірі ретінде қарастырылды: 200 шотландтық қарулы күші Бервикке кіру үшін күрессе; шотланд әскері Твид өзенінің белгілі бір бөлігінен өтуге тырысса; немесе шотландтық жерде ашық шайқаста ағылшын әскері жеңілсе. Гарнизонға шотланд әскерінің кез келген көмегіне көмектесу үшін қаладан шығуға рұқсат берілді. Жаңа келісімге қол қойғаннан кейін Кейтке дереу Бервикті тастап, Шотландияның сақшысы қайда болса, сонда барып, келісімнің шарттары туралы хабарлап, қауіпсіз түрде Бервикке оралуға рұқсат етілді. Осы кезде Дуглас Бамбургке қарай оңтүстікке жылжып, оны қоршап алды; Дуглас бұл Эдуардтың қоршауын бұзуына себеп болады деп үміттенеді. 1319 жылы Эдуардтың әкесі Эдуард II шотланд әскері королевасы тұрған Йоркке қарай жылжып, Йоркширді қиратқаннан кейін Бервик қоршауын бұзған еді. Эдуард Бамбургке төнген қауіпті елемеді, өйткені шотландтардың бекіністі шабуылмен алу үшін қажетті жабдықты дайындауға уақыты болмады. Олар ауылды қиратты, бірақ Эдуард бұған да мән бермеді. Ол ағылшын әскерін Бервиктің солтүстік-батысында, қала мен айналасын көруге болатын, шамамен 183 метр биіктіктегі Халидон төбесіне орналастырды. Осыдан ол Твидтің кесілуін бақылап, Бервикке кіруге тырысатын қарулы күштердің қанатын шабуылдай алатын еді. Заманауи деректер бойынша ағылшын әскерінің саны 10 000 адамға жетеді, бірақ Роджерс дезертирлік пен қызмет мерзімінің аяқталуы оны едәуір азайтатынын және ағылшындардың саны екі есе кем болуы мүмкін екенін айтады. Эдуард Бервик гарнизонының шабуылдауына қарсы тұру үшін 700 қарулы күшін және белгісіз сандағы садақшылар мен жаяу әскерін бөлді. Кейттің хабарын алған Дуглас ағылшындармен шайқасудан басқа жолы қалмады деп ойлады.

Douglas was now faced with a choice of abandoning Berwick to fall to the English or attempting to go to its relief and risking a pitched battle. The modern historian Ranald Nicholson considers "If Berwick were to be saved immediate action on the part of the Scottish guardian was unavoidable". The army Douglas had spent so much time gathering was now compelled to take to the field. Douglas entered England on 11July, the last day of Seton's truce. He advanced eastwards to Tweedmouth and destroyed it in sight of the English army. Edward did not move. On the afternoon of 12 July Sir William Keith, with Sir Alexander Gray and Sir William Prenderguest, led a force of around 200 Scottish cavalry towards Berwick. With some difficulty, they forced their way across the ruins of a bridge over the Tweed to the north bank and made their way into the town. Douglas considered the town relieved. On 13 July he sent messages to Edward calling on him to depart, threatening that if he failed to do so, the Scots army would devastate England. Edward ignored them. The defenders argued that Keith's 200 horsemen constituted a relief according to the truce and therefore they did not have to surrender. Edward stated this was not the case: they had to be relieved directly from Scotlandliterally from the direction of Scotlandwhereas Keith, Gray and Prenderguest had approached Berwick from the direction of England. Edward ruled that the truce agreement had been breached – the town having neither surrendered nor been relieved. A gallows was constructed in sight of the town walls and, as the highest ranking hostage, Thomas Seton was hanged while his parents watched. Edward issued instructions that each day the town failed to surrender, another two hostages should be hanged. Keith took over command of the town from Seton and concluded a fresh truce on 15 July, promising to surrender if not relieved by sunset on 19July. The truce comprised two indentures, one between Edward and the town of Berwick and the other between Edward and Patrick Dunbar, Earl of March, the Keeper of Berwick Castle. It defined circumstances in which relief would or would not be considered to have occurred. The terms of surrender were not unconditional. The town was to be returned to English soil and law but the inhabitants were to be allowed to leave, with their goods and chattels, under a safe conduct from Edward. All members of the garrison would also be given free passage. Relief was defined as one of three events: 200 Scottish men at arms fighting their way into Berwick; the Scottish army forcing its way across a specific stretch of the River Tweed; or, defeat of the English army in open battle on Scottish soil. The garrison was also permitted to sortie to assist any relief attempt by the main Scottish army. On concluding the new treaty, Keith was allowed to immediately leave Berwick, travel to wherever the Guardian of Scotland happened to be, advise him of the terms of the treaty, and return safely to Berwick. By this time Douglas had marched south to Bamburgh, where Edward's queen Philippa was still staying, and besieged it; Douglas hoped this would cause Edward to break off his siege. In 1319 Edward's father, Edward II, had broken off a siege of Berwick after a Scottish army had advanced on York, where his queen was staying, and devastated Yorkshire. Edward ignored the threat to Bamburgh as the Scots did not have the time to construct the kind of equipment that would be necessary to take the fortress by assault. They devastated the countryside but Edward ignored this too. He positioned the English army on Halidon Hill, a small rise of some 600 feet (183 m), to the north west of Berwick, which gives an excellent view of the town and the vicinity. From this vantage point, he dominated the crossing of the Tweed specified in the indentures and would have been able to attack the flank of any force of men at arms attempting to enter Berwick. A contemporary account estimates the size of the English army at 10,000 men, although Rogers suggests desertion and the expiry of terms of service would have reduced it to significantly fewer and that it is possible the English were outnumbered two to one. Edward detached 700 men at arms and an unknown number of archers and infantry to guard against a sortie by the Berwick garrison. Receiving Keith's news, Douglas felt his only option was to engage the English in battle.

Шотландияның авансы

Твид өзенін ағылшын позициясының батысына қарай кесіп өтіп, шотланд әскері 18 шілдеде Бервиктен Дунс қаласына жетті. Келесі күні солтүстік-батыстан Халидон төбесіне жақындады. Бұл жағдай ағылшындарды шотланд әскері мен Твидтің арасына қойды; ағылшындардың жеңілісі, әлдеқайда ауыр салдарға әкелуі мүмкін еді. Шотландтар жақын маңдағы төбеде тоқтап, қорғанысқа дайындалды. Олар ағылшындардың өздеріне шабуылға шығатынын күтті, бірақ Эдуард әскерін жаяу әскер ретінде, қарулы және найзалы жауынгерлерімен үш бөлімге бөліп орналастырды, бұл бөлімдер «сайыстар» деп аталды және жартылай шеңбер құрайтын етіп сапқа тұрғызылды. Әскердегі көптеген садақшылар екі жаққа да теңдей орналастырылды. Екі тарап та қорғаныс позициясынан артықшылық табуға тырысып, бірқалыпты жағдайға келді. Бір замандас шежіреші Эдуардтың шотландтарды ашық шайқасқа тартқаны үшін «қуанышпен және шаттықпен» болғанын хабарлады. Оның әскерінің рух-дәрбесіне келсек, олардың саны кем болды және кері шегінуге дайын жол болмады. Бір елші олардың «батыл рухта» екенін, ал екіншісі «көңілдері құлаған» десті. Шотландтардың рухы жоғары болды: олардың күші басым болды және ұлттың барлық басшылары оларды қолдап, жігерлендірді. Дюглас құмарлықпен сөйледі және ешқандай тұтқын алуға болмайтынын бұйырды. Шотландтар ағылшындарға жекпе-жекке күресуге чемпион жіберуді ұсынды. Норфолктан келген Роберт Бенхейл екі әскер арасында шотланд чемпионы Тернбуллмен және оның ірі итімен шайқасып, екеуін де өлтірді. Бірақ екі әскер де орын ауыстырмады. Бір замандас шотландтардың Твидте су деңгейінің көтерілуін күтіп отырғанын, шотландтардың жеңісінен кейін ағылшындардың қашу мүмкіндігін азайту үшін күтіп отырғанын айтады. Шотландтар Бервиктің құлауын болдырмау үшін ағылшындарға шабуыл жасап, жеңу үшін үлкен қысымға ұшырады, ал ағылшындар егер шайқас болмаса, Бервик келесі күні оларға берілуге міндетті екенін білді. Қазіргі тарихшылар шотландтардың ақылға қонымды әрекеті – кері шегіну және күресуге қолайлы жағдай күту болар еді деп келіседі. Алайда, Джонатан Сампшн бұл Бервиктің жоғалуына кепілдік беретінін атап өтеді. Роджерс шотландтардың тіпті осындай жағдайда шабуылға түсуі «таң қалдыратын» екенін айтады. Келли ДеВриз «шотландтар соғысуды қаламады» деп жазады, бірақ «жауап беруге мәжбүр болды». Түстен кейін Дюглас шабуылға көшуге бұйрық берді.

Crossing the Tweed to the west of the English position, the Scottish army reached the town of Duns, from Berwick, on 18July. On the following day it approached Halidon Hill from the north west. This approach put the English between the Scottish army and the Tweed; an English defeat would probably be a disaster. The Scots halted on a nearby hill and formed up in a defensive formation. They expected the English to come to them, but instead Edward deployed his army as infantry, with his men at arms and spearmen in three divisions, which were known as "battles", arrayed in an arc. The many longbowmen in the army were deployed evenly on each flank. With both sides seeking the advantage of a defensive posture, a stalemate ensued. A contemporary chronicler reported Edward as being "joyous and happy" that he had drawn the Scots into an open battle. The state of his army's morale is less certain: they were outnumbered and had no ready path of retreat. One chronicler reported they were of "brave spirit", another that they were "very cast down". Scottish morale was high: they had the larger force and all of the leading figures of the nation were present and urging them on. Douglas gave a rousing speech and ordered that no prisoners should be taken. The Scots challenged the English to send out a champion to engage in single combat. Robert Benhale of Norfolk fought a Scottish champion named Turnbull and his large dog between the armies and killed both. Still neither army moved. One contemporary account claims the Scots were waiting for high tide on the Tweed, to minimise the possibility of English escapees after a Scottish victory. The Scots were under pressure to attack and defeat the English to prevent the fall of Berwick, while the English knew that if no battle took place Berwick would be obliged to surrender to them the next day. Modern historians agree that the prudent course of action for the Scots would have been to withdraw and wait for a better opportunity to fight. However, Jonathan Sumption points out that this would have guaranteed the loss of Berwick. Rogers states that "it may seem surprising" that the Scots attacked even under these circumstances. Kelly DeVries writes that "the Scots did not want to fight" but were "forced to respond". A little after noon Douglas ordered an assault.

Шотландиялық шабуыл

Шотландиялықтар ағылшындарға қарсы шабуыл жасау үшін төмен қарай жылжып, үлкен батпақты аумақты кесіп өтіп, содан кейін Халидон төбесінің солтүстік беткейіне көтерілуі керек болды. Шотландтар мүйіз, барабан, қазық және соғыс айғайының үнімен алға жылжи бастады. Олар "жерді шегірткедей жауып" кетті. Алдыңғы жылғы Дюплин Мур шайқасы шотландтардың ағылшынның ұзын садақтарына қаншалықты осал екенін көрсеткендіктен, олар ағылшын жебелеріне ұшыраған уақытты азайту үшін, формацияны сақтай отырып, батпақты ойыстан және Халидон төбесінің солтүстік беткейінен мүмкіндігінше жылдам өрледі. Бір замандасының айтуынша, шотландтарға "күн сәулесіндегі ұшқындардай" жебелер төгілді. "Ланеркост жылнамасы" былай деп жазды: "Алдыңғы қатардағы шотландтар ағылшын жебелерінің көптігінен бетінен жараланып, соқырланды, өздеріне көмектесе алмады, көп ұзамай жебелердің соққысынан бет бұра бастады және құлап кетті". Шотландтар ағылшын садақшыларынан көп шығынға ұшырады, ал төбенің төменгі бөліктері өлгендер мен жарақаттанғандармен толы болды. Сол кездегі бір жылнамада айтылғандай, шайқастың осы кезеңінде мыңдаған шотландтар қаза тапты. Тірі қалғандар күтіп тұрған ағылшындарға қарай жоғары көтерілді. Шотландия армиясының үлкен саны ағылшындарды ойсыратты, бірақ олардың қашуға жолы болмағандықтан, өз орнында тұрды. Шотландтар дәстүрлі шилтрон – тығыз жиналған шыршылар құрамында ұйымдастырылды. Морей графы басқарған шилтрон Балиол басқарған ағылшын дивизиясына шабуыл жасады. Келесі шилтрон Эдуард дивизиясына шабуыл жасады, ал үшіншісі Сазерленд және Росс графтары бастаған Генри Бомонт дивизиясына шабуыл жасады. Шотландтар ағылшын позициясын танымады немесе тануға рұқсат берілмеді, ал оның күші оларды таңқалдырды. Олар шабуылға кіріспес бұрын шаршаған еді, өйткені алдыңғы 48 сағат ішінде 97 шақырым жол жүріп, жақындағанда ауыр шығынға ұшырады. Шотланд шилтрондары ағылшын дивизияларымен қақтығысқанда, ағылшын садақшылары шотландтардың қанаттарына жақыннан оқ атуын жалғастырды. Бір жылнамашы былай деп жазды: "Ағылшын садақшылары оларды қиратты және жарақаттады, сондықтан олар көп ұзамай шатасты". Жақын арадағы шайқас қысқа болды. Балиол дивизиясына шабуыл жасаған шотландтар шабуылға түсіп, жеңіліп қалды. Дерлік бірден Эдуардқа қарсы тұрған шилтрон да бұзылды. Үшінші шилтрон, Бервикке дейін жол ашып, оның тапсырылуын болдырмау міндеті алған, "арыстанның ашуымен" шайқасты. Осы шайқаста 500-ден астам шотланд қаза тапты, оның ішінде шилтронның екі абыройлы қолбасшысы да болды.

To engage the English, the Scots had to advance downhill, cross a large area of marshy ground and then climb the northern slope of Halidon Hill. The Scots advanced to the sound of horns, drums, bagpipes and war cries. They were reported as "covering the ground like locusts". The Battle of Dupplin Moor the previous year had shown how vulnerable the Scots were to English longbows and so they came through the marshy hollow and up the north slope of Halidon Hill as fast as they could while still maintaining formation, to minimise the time during which they were exposed to English arrow fire. The arrows fell on the Scots "as thick as motes in a sun beam", according to an unnamed contemporary. The Lanercost Chronicle reported "The Scots who marched in the front were so wounded in the face and blinded by the multitude of English arrows that they could not help themselves, and soon began to turn their faces away from the blows of the arrows and fall." The Scots suffered many casualties to the English archers and the lower reaches of the hill were littered with dead and wounded. A contemporary chronicle states that thousands of Scots fell during this stage of the battle. The survivors continued upwards, towards the waiting English. The English were disheartened by the size of the Scottish army but, aware they had no avenue of escape, stood their ground. The Scots were organised in their traditional schiltronstightly packed pike formations. The leading schiltron, commanded by the Earl of Moray, attacked the English division commanded by Balliol. A following schiltron attacked Edward's division and a third, led by the Earls of Sutherland and Ross assailed the division of Henry Beaumont. The Scots had failed to reconnoitre the English position, or had been prevented from doing so, and its strength took them by surprise. They were also tired before they launched their assault, having marched 60 mile (97 km) in the previous 48 hours, and had taken heavy casualties during their approach. As the Scottish schiltrons engaged the English divisions the English archers continued to fire into the flanks of the Scots from close range. A chronicler noted "The English archers destroyed and injured them so and soon they were thrown into confusion." The period of close quarters fighting was brief. Shortly after charging into contact the Scots attacking Balliol's division broke and routed. Almost immediately the schiltron facing Edward also broke. The third schiltron, which was tasked with fighting its way through to Berwick and so preventing its surrender, fought on "with the ferocity of lions" according to an English chronicle. More than 500 Scots were killed in this fight, including both of the schiltron's noble commanders.

Шотландиялық соғыс

Шотландиялық үш шилтрондардың екеуі қашқанда, Баллиол мен Эдуардтың дивизияларынан шыққан ағылшын қарулы күштері бұрын арт жақта ұсталған аттарына мініп, оларды қуды. Шотландтықтардың бастапқы қорғаныс позициясын алған төбедегі лагерьдегілер осы оқиғаны көріп, сол жерде қалған шотландтық аттарға мініп қашты. Бұл шотланд сарбаздарын жаяу қалып, ағылшын атты әскерінен қашуға немесе шағын топтарға бөлініп, ағылшын рыцарьларымен шайқасуға мәжбүр етті. Екеуінің де нәтижесінде олар жеңіліске ұшырады. Тұтқындар аз болды; Эдуардтың бұйрығымен көптеген берілген шотландтар өлтірілді, ал кейбіреулері теңізге қашып бара жатып суға батып кетті. Осы қуғын кезінде үшінші шотланд шилтроны да құлап, қашқандарға қосылды. Шотландтар 13 шақырымға дейін қуылды және зор шығынға ұшырады. Эдуардтың бұйрығына қайшы келіп тұтқынға алынған шамамен жүз шотландтық 20 шілде күні басылып өлтірілді. Осы күні Бервик келісімінің мерзімі бітті, және қала мен қамал келісімшарт талаптарына сәйкес тапсырылды. Ағылшын жылнамалары шотландтықтардың 35 000-ден 60 000-ға дейін қаза тапқанын көрсетеді, ал шотланд жылнамалары 10 000 адам өлгенін хабарлайды. Шайқасқа қатысқан ең жоғары дәрежелі тоғыз шотландтың алтауы, соның ішінде Дуглас та қаза тапты. Шотланд деректерінің бірінде айтылғандай, шайқас алдында рыцарь атанған (дәстүрлі түрде «dubbed») 203 жауынгердің арасында тек 5-еуі ғана аман қалды. Сандардың көпшілігі айқын түрде асыра сілтеген, ал Роджерс шотландтықтардың жалпы қазасы шамамен 2900 болған болуы мүмкін деп санайды. Ағылшын шығындары кейбір жылнамаларда 14 адам деп көрсетілсе, басқалары 7-ден аз деп есептейді.

Салдары

Англиялықтар бұл шайқас Шотландиямен соғысты аяқтады деп ойлады, ал Эдуард оңтүстікке кетті. Баллиол және оның одақтастары Шотландиядағы қалған қарсылықты жылдам басып тастады. Олар солтүстікке қарай жорық жасап, 1333 жылдың қазан айында Шотландияның астанасы Пертте парламент өткізді, онда Баллиол өткен жылы таққа отыруына көмектескен "мүліктен айырылған" ақсүйектерге жерлерін қайтарды. Осылайша ол шотланд ақсүйектерінің жаңа буынын жерлерінен айырды, соның салдарынан қақтығыс жалғасуын қамтамасыз етті. Баллиол Шотландияның көп бөлігін, кем дегенде формалды түрде бақылап отырды және бір кезде Дәуіт II-нің жақтастарының қолында тек төрт бекініс қалды. 1334 жылдың 19 маусымында Баллиол Шотландия үшін Эдуардқа құрмет көрсетті, алдымен Шотландияның оңтүстік-шығысындағы сегіз округті Англияға өткізіп бергеннен кейін. Дәуіт жақтастары жеңіліске мойын бұрмады және Баллиол 1334 жылы тақтан түсірілді. Эдуард қысқы жорық ұйымдастырды және Баллиол 1335 жылы қайта орнатылды. Баллиол 1336 жылы тағы да тақтан түсірілді, ал Эдуард Шотландия бойынша тағы да кең аумақты жорықпен шарлады. 1337 жылы Франциямен жүз жылдық соғыс басталды және ағылшын күштері осы майданға шоғырланды, бұл жас король Дәуітке Шотландиядағы өзінің беделін нығайтуға мүмкіндік берді. 1346 жылы Эдуард ағылшын әскерін бастап Солтүстік Франция арқылы өтіп, Креси шайқасында жеңіске жетіп, Кале қаласын қоршауға алды. Француз корольінің ынталандыруымен шотландтар Англияға үлкен әскермен шабуыл жасады, көптеген ағылшын әскерлерінің солтүстік Англияның бай қалаларын қорғауға қалуына сенімді болды. Шотландтар Невилл шайқасында ауыр үлкен шығынға ұшырады және олардың королі тұтқындалды. Дәуіттің босатылу шарты туралы келісімге тоғыз жыл өткен соң қол жеткізілді. Оның құны – он жыл ішінде, әр жылдың 24 маусымында (Иоанн Креститель күні) төленетін 100 000 марканы құрады, осы кезеңде ағылшын-шотланд бітімі Эдуард III немесе оның адамдарына қарсы қару ұстауға тыйым салды. Бұл бітім қырық жылға созылды және Шотландияның екінші тәуелсіздік соғысының аяқталуын білдірді.

Бүгінгі соғыс алаңы

Соғыс болған жер, ерекше тарихи маңызы бар болғандықтан, Historic England тарихи шайқас алаңдарының тізіліміне енгізілді. 1333 жылы өңделмеген бұталы жерлер мен батпақтар шамамен 1800 жылы қоршалды, кептірілді және қазір ауыл шаруашылығына арналған алқаптардан тұрады. Төбенің ең жоғары нүктесіне жақын жерде, "Халидон төбесі, 19 шілде 1333 жыл" деген жазуы бар қабақты тас ескерткіш орнатылған.