Кіріспе

Джон Фаулздың 1969 жылғы романы «Француз лейтенантының әйелі» – Джон Фаулздың 1969 жылы жарық көрген постмодернистік тарихи ойдан шығарылған романы. Сюжетте джентльмен және әуесқой натуралист Чарльз Смитсон мен бұрынғы үй қызметкері және тәуелсіз Сара Вудраффтың арасындағы күрделі қарым-қатынас зерттеледі, ол Чарльзқа ғашық болады. Роман Фаулздың викториандық әдебиеттегі беделін нығайтады, дәуірлік романдардың көптеген конвенцияларын ұстанады және сынға алады. Бұл кітап автордың «Жинаушы» (1963) және «Маг» (1965) кітаптарынан кейінгі үшінші туындысы болды. American Libraries журналы осы романды «1969 жылдың ең көрнекті кітаптары» тізіміне қосты. Романның танымалдығының бір бөлігі оның постмодернистік әдеби ерекшеліктерімен байланысты, оларға метафикция, тарихнама, метатарих, марксистік сын және феминизм кіреді. Стильдік және тақырыптық тұрғыдан роман тарихи метафикция ретінде сипатталған. Фаулз «Француз лейтенантының әйелі» романына басты шабыт берген нәрсені «Викториялық әйел» бейнесі деп атады, ол кейіннен романның атау кейіпкері Сара Вудраффқа айналды. 1969 жылы жазылған «Аяқталмаған роман туралы жазбалар» атты эссесінде Фаулз өзінің жазу процесі туралы ой бөліседі. Ол 1966 жылдың күзінде: «Төңкерілген кемежайдың соңында тұрып, теңізге қарайтын әйел» бейнесінің өзіне келгенін айтады. Ол оның «Виктория дәуіріне» жататындығын және «сырлы» және «біршама романтикалық» қасиеттері бар екенін анықтады. 1967 жылдың 27 қазанында жазылған қосымшасында ол романның алғашқы нұсқасын шамамен 140 000 сөзбен аяқтағанын жазды. Эссесінде Фаулз романның дамуына қатысты көптеген маңызды мәселелерді, соның ішінде Томас Харди сияқты басқа авторларға деген қарызын сипаттайды. Кейін Фаулз кейіпкерлердің дамуына әсер еткен басқа да факторларды атап өтті, «Француз лейтенантының әйелі» романының кейіпкерлері мен оқиғасы Клэр де Дюрастың 1823 жылғы «Урика» романынан шабыттанғандығын айтты, онда африкалық әйел мен француз әскери офицері арасындағы трагедиялық махаббат оқиғасы баяндалады. Екінші және үшінші аяқтамаларға дейін баяндаушы Чарльзбен бір вагонға отырып, әңгімелеседі. Ол қалған екі мүмкін аяқтаманы қандай тәртіппен көрсету керектігін анықтау үшін тиыстың сырға салуын пайдаланады, олардың тең мүмкіндікке ие екенін көрсетеді. Олар былай:

Екінші аяқтама: Чарльз бен Сара асығыс сексуалдық қарым-қатынасқа түседі, сол кезде Чарльз Сараның бойжеткен екенін түсінеді. Осы кездегі сезімдерін ойлап, Чарльз Эрнестинамен келісімін бұзып, Сараға хат арқылы ұсыныс жасайды. Чарльздың қызметшісі Сэм хатты жеткізе алмайды, ал Чарльз келісімін бұзғаннан кейін Эрнестинаның әкесі оны жазалайды. Оның інісі үйленеді және әйелі мұрагерге ие болады, күтілген мұраның жоғалуын қамтамасыз етеді. Бұзылған келісімінен туындаған әлеуметтік өлім мен депрессиядан құтылу үшін Чарльз Еуропа мен Америкаға шетелге кетеді. Чарльздың ұсынысынан хабарсыз Сара сүйіктісіне айтпай-ақ Лондонға қашады. Чарльз шетелде саяхаттап жүргенде оның адвокаты Сараны іздейді және екі жылдан кейін оны суретші және ақын Данте Габриэль Россеттидің Челсидегі үйінде табады, онда ол өнерлі және шығармашылық өмірге толы. Сара Чарльзға олардың махаббатынан туған баланы көрсетеді, олардың үшеуінің қайта қосылуына үміттендіреді. Үшінші аяқтама: Баяндаушы 16 Cheyne Walk үйінің сыртында пайда болып, қалта сағатын он бес минутқа кері бұрады. Оқиғалар екінші аяқтамадағыдай болады, Чарльз Сарамен кездескенше, олардың қайта қосылуы ащы аяқталады. Жаңа аяқтамада баланың кімнің баласы екені нақты айтылмайды және Сара қарым-қатынасты жаңартуға қызығушылық танытпайды. Чарльз үйден кетеді, Америка Құрама Штаттарына қайтуға ниеттеніп, Сара оны алдаған манипулятивті әйел ме деп ойлайды.

Кейіпкерлер

Аңызшы – басқа метафикциялық туындылардағыдай, аңызшының дауысы жиі өзінің ерекшелігімен оқиғаға араласады. Дауыс Фоулздікі сияқты естілсе де, Магали Корнье Майкл 13-тарауда автор мен баяндаушының рөлін талқылай келе, мәтіндегі автордың және баяндаушының қызметтерін ажыратады. Элис Ферребе баяндаушыны дәстүрлі гендерлік рөлдерді сынауға мүмкіндік беретін линза ретінде, сонымен қатар ер адамның көзқарасымен қалыптасқан гендерлік идентиті туралы көзқарастарды бекітуші ретінде сипаттайды. Сара Вудрафф – баяндаушының сөзімен, басты кейіпкер. Бұрын гувернантка болған ол, жарақат алған француз теңіз лейтенантымен құпия, бірақ толыққанды болмаған қарым-қатынасқа түскеннен кейін даңқын жоғалтады. Феминисттік сыншы Магали Корнье Майкл оның көбінесе сюжеттік құрал екенін, оны басты кейіпкер ретінде түсіндіру қиын, себебі оның ойлары мен ниеттері тек сырттан қараған еркек кейіпкерлердің көзқарасы арқылы беріледі. Сара әйелдер туралы еркектердің көзқарасындағы миф немесе символ ретінде бейнеленеді. Чарльз Смитсон – басты еркек кейіпкер. Аристократиямен байланысы бар отбасында дүниеге келгенімен, Смитсон титулға ие емес, бірақ айтарлықтай кірісі мен білімі бар. Романның басында ол бейжай натуралист және дарвинист ретінде сипатталады. Оқымысты және прогрессивті адам болуға тырысқанмен, баяндаушы Смитсонның іс-әрекеттері мен жағдайына түсініктемелер беру арқылы оның жеке басы дәстүрлі әлеуметтік жүйеге терең сіңгенін жиі көрсетеді. Эрнестина Фриман – Смитсонның никелері және Лондон негізді дүкендер иесінің қызы. Сарадан айырмашылығы, Эрнестинаның мінезі күрделі емес, қарапайым. Сэм Фарроу – Чарльздың Хакнидегі қызметшісі, ол мата сатушы болуға ұмтылады. Роман барысында Сэм Викториялық Ұлыбританияның жұмысшы табының символына айналады, оның жеке басын Чарльздың осы мәдениетті білмеуімен салыстырады. Сыншы Дэвид Ландрумның пікірінше, Сэм мен Чарльз Смитсон арасындағы шиеленіс марксистік таптық күресті көрсетеді, бірақ бұл аспект романның Чарльз бен Сараның қарым-қатынасына баса назар аударатын сыншылардың назарынан тыс қалған. Доктор Гроган – Лайм-Регис қаласындағы ирланд дәрігері, қаладағы жоғары топтағы отбасыларға кеңес береді және Чарльздың кеңесшісіне айналады. Оның Дарвин және басқа білімдерге деген қызығушылығы мен білімі оны Чарльз үшін жақсы серік етеді. Фриман мырза – Эрнестинаның әкесі, ол киім-кешек дүкендерінің желісін иелену арқылы байлыққа ие болды. Ол Англиядағы өркендеген кәсіпкерлер класын білдіреді, бұл Смитсонның шыққан тегімен салыстырғанда өте контрастты. Метафикциялық және метатарихи дауыс арқылы заманауи, постмодернист аңызшы автор мен тарихшының өткенді түсінудегі рөлін сұраққа қояды. Негізгі сюжетті толықтырып, мағынасын арттырудың орнына, бұл паратексттік элементтер романның тиімділігінен алаңдатып, баяндаушының дауысының сенімділігіне күдік тудыруы мүмкін.

Мәтіндік аралық

Айтқыш араласуынан және мәтіннің нақты бір түсіндірмелерін баса көрсетуден өзге, кітаптың метафикциялық тәсілі көбінесе қосымша түсініктемелер беру үшін мәтінаралық сілтемелерге сүйенеді. Әр тараудың эпиграфтарында кітап 19 ғасырдың маңызды бірқатар мәтіндері мен идеяларына сілтеме жасайды. Басқа мәтіндерге сілтемелер «ирониялық ойын» ретінде танылады, бұл романның өзінің мәтініндегі басқа викториялық үлгілерді еліктеуі арқылы пародияланады. Романдағы ғылым мен дін туралы талқылауында Джон Гленденнинг Дарвиннің жарияланымдарына жасалған кейіпкерлердің түсініктемелері де, сондай-ақ осы еңбектерді атаған эпиграфтардың романдағы діннің орнына ғылымды баса көрсетуге тікелей үлес қосқанын атап өтеді. Сол сияқты, роман Маркстің алғашқы эпиграфымен және одан кейінгі бірнеше эпиграфтармен бірге, романның ішіндегі әлеуметтік-экономикалық мәселелерге тақырыптық назар аударады. Романның көптеген аяқталулары бар екенін айту ғана баяндау формасымен жасалған тәжірибе деп санау жеткіліксіз. «Онда тағы бірдеме бар», – дейді Мандал, «кез келген тікелей шешімге қарсы тұратын қиындық». Өйткені, әңгіменің формасы оның мазмұнымен анықталады. Сара Вудруффтың «кейіпкерінің мазмұны баяндау үшін көптеген және қарама-қайшы мүмкіндіктерді тудырады».