Кіріспе

Солтүстік Американың Тынық мұхиты жағалауындағы таулар тізбегі. Тынық мұхит жағалауы (АҚШ-та ресми түрде Тынық мұхит тау жүйесі деп белгіленген) – Солтүстік Американың батыс жағалауында Аляскадан оңтүстікке қарай Солтүстік және Орталық Мексикаға дейін созылатын таулар тізбегі. Олар көбінесе Құрама Штаттар мен Канаданың ең батыс тау тізбегі деп есептелсе де, геологиялық тұрғыдан ерекше Ванкувер аралының Аралдық таулары одан да батысқа қарай орналасқан. Тынық мұхит жағалауы Рокки таулары, Колумбия таулары, Ішкі таулар, Ішкі жазық, Сьерра-Невада, Ұлы ойпаң таулары және басқа да жоталармен қатар, әртүрлі жазықтар мен ойпаңдарды қамтитын Солтүстік Американың Кордильерасының (кейде Батыс Кордильерасы деп аталады, ал Канадада Тынық мұхит Кордильерасы және/немесе Канада Кордильерасы деп аталады) бөлігі болып табылады. Бірақ Тынық мұхит жағалауы деген атау тек Батыс Кордильераның Батыс жүйесіне ғана қолданылады, оған Сент-Элиас таулары, Жағалау таулары, Аралдық таулар, Олимпиада таулары, Каскад таулары, Орегон жағалау таулары, Калифорния жағалау таулары, Трансверс таулары, Тұяқ мүйіс таулары және Сьерра-Мадре Оксиденталь кіреді.

Басқа қолданыстар

Жағалау жоталары терминін АҚШ Геологиялық қызметі Вашингтондағы Хуан-де-Фука бұғазының оңтүстігінен Калифорния-Мексика шекарасына дейінгі, сондай-ақ Пьюгет бұғазының батысы, Уилламет аңғары және Сакраменто мен Сан-Хоакин аңғарларына (Калифорнияның орталық аңғары) қатысты ғана қолданады. Бұл анықтамаға Сьерра-Невада және Каскад жоталары, Мохаве (Жоғары) және Сонора (Төмен) шөлдері, яғни Тынық мұхитының шекаралық аймағы кірмейді. Канадада бұл термин бейресми түрде Жағалау таулары мен оған іргелес ішкі тауларды, мысалы Хазельтон тауларын, ал кейде Сент-Элиас тауларын атау үшін қолданылады.

География

Таулардың сипаты айтарлықтай өзгереді, Аляска тауларындағы рекордтық сулы мұздықтардан бастап, Орталық және Оңтүстік Калифорнияның тік жарлы тауларына, Трансверс таулары мен Пенисуляр тауларына дейін. Бұл тауларды шапарраль және орманды экоөңірде өсетін еменді ормандар, шапарраль бұталары немесе жағажайлық сальвия бұталары жабады. Жағалау көбінесе теңізге тік түсіп, әдемі көріністер ұсынады. Британдық Колумбиясы мен Аляска жағалауында таулар теңізбен бірігіп, мыңдаған аралдар мен фьордтардан тұратын күрделі лабиринт құрайды. Оңтүстік Калифорния жағалауында Санта-Моника тауларының Channel Islands архипелагы 160 мильге (257 км) созылады. Аляскадағы Коппер өзені, Британдық Колумбиядағы Фрейзер өзені және Вашингтон мен Орегон арасындағы Колумбия өзені аузында тауларды тесіп өтетін өзендердің шөгінділері жағалау жазықтарын құрайды. Калифорнияда: Сакраменто және Сан-Хоакин өзендерінің Сан-Франциско шығанағы, Санта-Клара өзенінің Окснард жазығы, Лос-Анджелес, Сан-Габриэль және Санта-Ана өзендерінің Лос-Анджелес бассейні – бұл пенисуляр және трансверс таулары арасындағы шөгінділермен толған жағалау жазығы, бассейндегі шөгінділердің тереңдігі 6 мильге (10 км) жетеді, сондай-ақ Сан-Диего өзенінің Миссия шығанағы. Сан-Франциско шығанағының солтүстігінде қыс айларында Аляска шығанағынан келген салқын, тұрақсыз ауа массалары жағалау тауларының біріне жетіп, қатты жауын-шашынға, жаңбыр мен қарға себеп болады, әсіресе олардың батыс беткейлерінде. Осындай қысқы ауа райы Оңтүстік Калифорнияда азырақ жиілікпен және жауын-шашынмен байқалады, таулардың батыс беттері мен шыңдары шығысқа қарай жаңбыр көлеңкесін құрады, нәтижесінде құрғақ шөлді аймақтар пайда болады. Төмендегі тізімде көрсетілмеген, бірақ көбінесе кіріктірілетін Сьерра-Невада – Калифорнияның шығысындағы ірі тау жүйесі, оның көп бөлігі Калифорния жағалау таулары мен Трансверс тауларынан Орталық аңғармен бөлінген.

Геология

Солтүстік Американың батыс жағалауында жағалау жоталары мен жағалау жазығы шекараны құрайды. Жердің көп бөлігі шетке аккрецияланған террандардан тұрады. Солтүстікте аралдық белдеу – бұл шекараны құрайтын аккрецияланған терран. Бұл белдеу Аляскадағы Врангелия терранынан Канададағы Чиливак тобына дейін созылады. 750 миллион жыл бұрын Родинияның жарылуы Шығыс Тынық мұхитының солтүстік-батысында пассивті шекараны қалыптастырды. 200 миллион жыл бұрын Пангеяның ыдырауы Солтүстік Америка тақтасының батысқа қарай жылжуын бастады, бұл батыс құрлықта белсенді шекараны жасады. Құрлық батысқа қарай жылғанда террандар батыс жағалауына аккрецияланды. 90–80 миллион жыл бұрын субдукцияланатын Фарлон тақтасы бөлініп, солтүстікке қарай Кула тақтасын құрады. Бұл қазіргі Солтүстік Калифорния аймағын құрады, онда тақталар конвергенцияланып меланж қалыптастырды. Оның солтүстігінде Колумбия ойысы орналасқан, онда материктік шегі айналасындағы аймақтардан шығысқа қарай жылған. Бассейн мен Жота аймағындағы кеңею шамамен 7-8 миллион жыл бұрын Солтүстік Америка тақтасының қозғалысындағы өзгеріс салдарынан баяулағанда, Калифорния шығанағында рифтинг басталды. Көптеген жоталардың геологиялық тарихы ортақ болғанымен, Тынық мұхиты жағалауы аймағы геологиялық емес, географиялық тұрғыдан анықталады. Көптеген түрлі жоталар геологиялық уақыттың әртүрлі кезеңдерінен, Кіші Сан-Бернардино тауларының бөліктеріндегі прекамбрийден бастап Каскад жотасындағы 10 000 жылдық тасқа дейінгі ерекше тау жыныстарынан тұрады. Мысалы, мезозойлық батолиттік тау жыныстарынан тұратын Ярмағалы жоталары геологиялық жағынан Сан-Бернардино тауларынан өте өзгеше, ол прекамбрий метаморфты тау жыныстары мен кайнозой шөгінді тау жыныстарынан тұрады. Дегенмен, екеуі де Тынық мұхиты жағалауының бір бөлігі болып саналады, себебі олардың жақын орналасуы және айналасындағы қоғамдарға ұқсас экономикалық және әлеуметтік әсері бар.