Қарға қарлығашы (Plectrophenax nivalis) – Арктикада мекендейтін, Солтүк жарты шарда таралған құс. Сирек кездесетін таулы аймақтарда да өсіп, әлемдегі ең солтүстік құс.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Құс түрі
Species of bird
Қар балуан (Plectrophenax nivalis) – Calcariidae тұқымдасына жататын қос қанатты. Ол Арктикаға бейімделген, Солтүстік жарты шардың барлық айналасында Арктикада көбейеді. Арктика аймағының оңтүстігіндегі кейбір биік тауларда, оның ішінде Шотландияның орталық бөлігіндегі Кейрнгорм және Аляска-Юкон шекарасындағы Сент-Элиас тауларында, сондай-ақ Кейп-Бретон жоталарында шағын, оқшауланған популяциялар кездеседі. Қар балуан – әлемдегі ең солтүстікке дейін таралған қос қанатты.
The snow bunting (Plectrophenax nivalis) is a passerine bird in the family Calcariidae. It is an Arctic specialist, with a circumpolar Arctic breeding range throughout the northern hemisphere. There are small isolated populations on a few high mountain tops south of the Arctic region, including the Cairngorms in central Scotland and the Saint Elias Mountains on the southern Alaska Yukon border, as well as the Cape Breton Highlands. The snow bunting is the most northerly recorded passerine in the world.
Таксономия
Қарды тұнбалауды 1758 жылы швед табиғат зерттеушісі Карл Линней өзінің "Systema Naturae" кітабының оныншы басылымында ресми түрде сипаттады. Ол оны тұнбалаулар тұқымдасына (Emberiza) қосты және Emberiza nivalis деген екі атау берді. Ол оның таралған жерін Лапландия деп көрсетті. Қазір ол 1882 жылы норвегиялық зоолог Леонхард Штейнгер ұсынған Plectrophenax тұқымына жатқызылған, ал қарды тұнбалау – осы тұқымның типтік түрі. Plectrophenax атауы көне грек тіліндегі plektron, "қосқыш" және phenax "алдаушы" сөздерінен алынған, ал nivalis латын тілінде "қардай ақ" деген мағынаны білдіреді. Бұрын қарды тұнбалау Emberizidae тұқымдасына жатқызылған, оған американдық тараншылар, тұнбалаулар, тоулы тараншылар және қарғалар да кірген. Осы түрлердің бәрі геологиялық жағынан жақын уақытта passerine құстарының кең таралуынан пайда болды. Алайда, қазір ол Calcariidae тұқымдасына кіреді, оған ұзын тұмсықтылар да жатады. Бұл түрдің кең таралғандығына қарамастан, әртүрлі фенотиптер арасында өте аз айырмашылықтар бар. P. n. nivalis (Линней, 1758) – Арктикалық Еуропа, Арктикалық Солтүстік Америка. Басы ақ, құйрық бөлігі көбінесе қара, аздаған бөлігі ақ. P. n. insulae Salomonsen, 1931 – Исландия, Фарер аралдары, Шотландия. Басы ақ, мойны қара баулы, құйрық бөлігі қара. P. n. vlasowae Portenko, 1937 – Арктикалық Азия. Басы ақ, құйрық бөлігі көбінесе ақ. P. n. townsendi Ridgway, 1887 – Алеут аралдары, Камчатка, Шығыс Сібірдің жағалауы. Vlasowae-ге ұқсас, бірақ сәл ірі. Ол Берингиялық МакКей тұнбалауымен тығыз байланысты, ол қауырсындарында одан да көп ақ түс болады. Олардың арасындағы будандар Аляскада кездеседі, және кейбір авторлар оларды бір түр деп санайды, бірақ олар көбінесе жеке түрлер ретінде қарастырылады. Бұл түр лапландтық ұзын тұмсықтымен де жұптасып, будандас түр тудырды. Бұл гибридтің алғашқы суреттері 2011 жылдың сәуір айында көктемгі көші-қон кезінде түсірілген.
The snow bunting was formally described by the Swedish naturalist Carl Linnaeus in 1758 in the tenth edition of his Systema Naturae. He placed it with the buntings in the genus Emberiza and coined the binomial name Emberiza nivalis. He specified the locality as Lapland. It is now placed in the genus Plectrophenax that was introduced in 1882 by the Norwegian born zoologist Leonhard Stejneger with the snow bunting as the type species. The genus name Plectrophenax is from Ancient Greek plektron, "cock’s spur", and phenax "imposter", and the specific nivalis is Latin for "snow white". The snow bunting was formerly classified in the family Emberizidae, which included American sparrows, buntings, towhees and finches. All these species came into existence after a broad geologically recent radiation of passerine birds. However, it is now part of the narrower family Calcariidae, which also contains the longspurs. Despite the wide distribution of this species there are only very small differences between different phenotypes. P. n. nivalis (Linnaeus, 1758) – Arctic Europe, Arctic North America. Head white, rump mostly black with a small area of white. P. n. insulae Salomonsen, 1931 – Iceland, Faroe Islands, Scotland. Head white with a blackish collar, rump black. P. n. vlasowae Portenko, 1937 – Arctic Asia. Head white, rump mostly white. P. n. townsendi Ridgway, 1887 – Aleutian Islands, Kamchatka, coastal far eastern Siberia. As vlasowae, but slightly larger. It is very closely related to the Beringian McKay's bunting, which differs in having even more white in the plumage. Hybrids between the two occur in Alaska, and they have been considered conspecific by some authors, though they are generally treated as separate species. The species also mated with a Lapland Longspur creating a hybrid. The first photographs of this hybrid were taken in April 2011, during its spring migration.
Сипаттама
Қар балисы - жыныстық диморфты, орташа мөлшердегі қызылқұстар тобына жататын құс. Бұл қызылқұс жерде мекендейді, жүреді, жүгіреді және қажет болған жағдайда секіріп те білуі мүмкін. Балисы басқа қызылқұстарға қарағанда ірілеу және қанаттары ұзын. Оның денесінің ұзындығы 15 см, қанаттарының ені белгілі бір шамада, ал салмағы 30-40 грамм аралығында. Бұл түрді көбінесе Маккей балисымен (Plectrophenax hyperboreus) қауырсындарының түсінің ұқсас болуынан шатастырады. Сонымен қатар, екі түрдің қоныстану аймақтарының шекарасында будандасқан кезде оларды анықтау одан да қиынға соғады.
The snow bunting is a sexually dimorphic, medium sized passerine bird. This perching bird is a ground dwelling species that walks, runs and could potentially jump if needed. It is fairly large and long winged for a bunting. It measures 15 cm with a wingspan of and weights 30 to 40 grams. This species is often confused with McKay's bunting (Plectrophenax hyperboreus) due to the similar colouration of their plumage. Even more, the challenge of identification becomes harder when these two species hybridize at the boundaries of their territories.
Әндіктер
Бұл дыбыс ерекше толқынды сыбызғы, per,r,r,rit және Плектофенакстың әдеттегі сопақша гудиди аяқ-аяқ few гуди. Қар құстары бір-бірімен байланысу үшін дауыстық сигналдарды қолданады, ал аталары ұрғашыны қызықтыру үшін ән айтады. Байланыс шақыруларын еркек және әйел екеуі де жасайды, олар көбінесе ұшып тұрғанда немесе жерде естіледі, ал аталары көбінесе қонған жерден немесе ұшу көрсетілісі кезінде ән айтады. Аталары көбейту ортасына жеткенде ән айта бастайды және жұптасқаннан кейін тоқтайды. Қар құстарының арасында аталықтардың дауыстық сигналдары әрбір жеке құсқа тән, бірақ олардың арасында белгілі бір буын ортақтығы бар. Әр әннің ерекшелігі жеке құстардың бір-бірін тану қабілетін көрсетеді және жеке құстың физиологиялық және репродуктивтік сәттілігіне әсер етеді. Бұл түр Солтүстік Американың Арктикалық тундрасында, Эльсмир аралында, Исландияда, Шотландияның, Норвегияның, Ресейдің, Солтүстік Гренландияның, Сібірдің, Новая Земляның және Франц-Иосиф жерінде табалады. Қыс мезгілінде бұл құс Канаданың оңтүстігіне, АҚШ-тың солтүстігіне, Германияның солтүстігіне, Польшаға, Украинаға және шығысқа қарай Орталық Азияға дейін көшіп барады. Көбейту кезеңінде қарлы құс Арктикадағы тасты мекендерді іздейді. Осы кезеңде қар құстары ылғалды шөптесін шалғындары және құрғақ және лишайниктерге бай аймақтар сияқты өсімдіктерге бай мекендерді де іздейді.
The call is a distinctive rippling whistle, per,r,r,rit and the typical Plectrophenax warble hudidi feet feet feew hudidi. Snow buntings use vocalizations to communicate among each other and males will have a song to attract the female. The communication calls are done by both the male and the female and they tend to be emitted in flight or in the ground, while the males will often emit the song from a perching position or in a flight display. The males will start singing as soon as they will reach the breeding grounds, and will stop once they find a mate. Within snow buntings, vocalizations in males are unique to each individual, although there is certain syllable sharing between one another. The uniqueness of each song reveals a capacity of recognition between individuals and has an effect in the individual fitness and reproductive success. This species is found in the high Arctic tundra of North America, Ellesmere Island, Iceland, higher mountains of Scotland, Norway, Russia, North Greenland, Siberia, Novaya Zemlya, and Franz Josef Land. During the winter, this bird migrates to the circumglobal northern temperate zone including the south of Canada, north of the United States, north of Germany, Poland, Ukraine, and east to central Asia. During the breeding period, the snow bunting looks for rocky habitats in the Arctic. During this period, buntings also look for a habitat rich in vegetation such as wet sedge meadows and areas rich in dryas and lichens.
Көші-қон
Мұзқұс құстары Арктикаға көбейіп, ұя салмақ үшін көшіп келеді және олар осы аймақтарға келетін алғашқы көшіп-қонушы түрлердің бірі болып табылады. Еркектер сәуір айының басында, температура -30 градусқа дейін төмендеуі мүмкін кезде, бірінші болып келеді. Бұл ерте көшіп кетуді осы түрдің өте аумақтық болуымен және ұя салатын жердің сапасы олардың көбеюіне өте маңызды екендігімен түсіндіруге болады. Мешіктер қар ерігеннен кейін, 4-6 аптадан соң келеді. Олар көбінесе шағын топтарда көшіп, орташа биіктікте толқын тәрізді ұшады.
The snow buntings migrate to the Arctic to breed and they are the first migrant species that arrives in these territories. The males will arrive first at the beginning of April, when the temperature could reach −30 degrees Celsius. This early migration could be explained by the fact that this species is highly territorial and the quality of the nesting area is crucial to their reproductive success. Females will arrive four to six weeks later, when the snow starts to melt. They tend to migrate in small flocks and have an undulating flight at a moderate height.
Физиологиялық бейімделу
Ұрықтану маусымы басталар алдында қарлы құстар Арктиканың жоғары аймақтарына сапарға дайындалу үшін маңызды физиологиялық өзгерістерден өтеді. Ең байқалатын өзгерістердің бірі – дене салмағының артуы. Олар гиперфагия процесінен өтеді, яғни тамақтану мөлшерін арттырады, бұл олардың май қорын жинақтауға көмектеседі. Олардың жалпы май массасы 30%-ға, ал майсыз массасы 15%-ға азаяды. Бұлшық еттерінің, әсіресе кеуде бұлшық еттерінің көлемі де артады, бұл оларға бұлшық еттерінің қысқаруы арқылы жылу өндіруді күшейтуге мүмкіндік береді. Арктикаға жеткенде қарлы құстар көбейіп, ұсынуға дайын болуы керек. Май қоры осы кезеңде көбею үшін қажетті энергияны да қамтамасыз етеді. Ұрықтану маусымы аяқталғаннан кейін қарлы құстар артық майларын жоғалтып, оңтүстікке қарай ұшып, келесі маусымға дейін сол жерде өмірленеді.
Right before the breeding season, snow buntings undergo significant physiological changes to prepare for their journey to higher Arctic regions. One of the most obvious changes is an increase in body weight. They undergo the process of hyperphagia, or increased food take, which builds up their fat reserves. Their overall fat mass increases by 30%, while their lean mass decreases by 15%. The size of their pectoralis muscle also increases so that they can increase shivering thermogenesis through muscle contractions. As they reach the Arctic, snow buntings must be ready to engage in breeding and courtship. Their fat reserves also provide energy for reproduction during this time. Once the breeding season is over, snow buntings lose most of their extra fat to fly back to the southern regions where they continue to live until next season.
Тамақ және азықтандыру
Қыстан көктемге дейін қарғанақ түйеқұрт, рагвид, амарант, қазтабан, астер, алтынқұрт сияқты әртүрлі арамшөптер мен түрлі шөп тұқымдарын жейді. Осы кезеңде ол қарда азық іздеп, төменгі сабақтардан тұқым жинайды. Жаз айларында олардың тағамына қарақұмық, көктемгүл, бисторт, доқ, мак, қызғылт саксифрага және көбелектер, нағыз жәндіктер, шыбықтар, аралар мен өрмекшілер сияқты омыртқасыз жануарлар кіреді. Балаларына тек омыртқасыз жануарлар беріледі. Қарғанақ күнге жатқан өрмекшілерді тас лақтырып аулайды, сондай-ақ кейде ұшып бара жатқан жәндіктерді ұстауға тырысады. Еркек қарғанақ аналықтың өнімді кезеңінде оның басқа еркекпен жұптаспауы үшін оның соңынан жүреді. Жұмыртқалары көк-жасыл түсті, қоңыр дақтармен өрнектелген, 12–13 күнде жарылады, ал жас қарғанақтар тағы 12–14 күннен кейін ұшуға дайын болады.
From the fall to the spring the snow bunting eats a variety of weeds such as knotweed, ragweed, amaranth, goosefoot, aster, and goldenrod and also eats various types of grass seeds. During this season it will forage in the snow collecting seeds from lower stems. During the summer their diet includes seeds of crowberry, bilberry, bistort, dock, poppy, purple saxifrage and invertebrates such as butterflies, true bugs, flies, wasps and spiders. The nestlings are fed exclusively on invertebrates. Snow buntings also prey on basking spiders by throwing rocks around and less regularly they will try to catch invertebrates in flight. The male will follow the female during her fertile period to make sure that she will not mate with any other male. The eggs are blue green, spotted brown, and hatch in 12–13 days, and the young are already ready to fly after a further 12–14 days.
Сүйісу жүріс-тұрысы
Қарғаның көбею мінез-құлқы әлемнің әртүрлі аймақтарында өзгеше болады. Гренландияда аталық өзінің аумағын сақтау үшін қорқыту көрсетуіне болады. Бұл көрсету өте жоғары дауыстардан тұрады, аталық басын төмен иеді және келген жаңақорға қарай бұрылады. Аталықтар сондай-ақ анасын қызықтыру үшін салтанатты ұшу жасайды, оның барысында олар 30-дан 50 футқа дейін көтеріліп, содан кейін сырғанап ұшады, әнді қатты айтады және одан кейін қонған жерден ән салуын жалғастырады.
The courtship behaviour of snow buntings varies in different parts of the world. In Greenland, the male will have a threat display to ensure his territory. This display will consist of very loud calls, the male will lower its head down and will turn completely to face the newcomer. The males will also have a ceremonial flight to attract the female, in which they will reach a height of 30 to 50 feet, then they will glide, they will sing the song very loudly and will then keep on singing from a perching position.
Климаттың өзгеруінің қарға батып қалған популяцияларға әсері
Климаттың өзгеруі қарлығаштардың популяциясына елеулі әсер ете алатынын көрсететін бірнеше көрсеткіш бар. Арктикалық осцилляция индексі (АО) – экологиялық процестерді болжауға көмектесетін аймақтық климат индексі. Арктикада АО индексі оң фазада болғанда, қыста температура мен жауын-шашын мөлшері артады, одан кейін ертерек және жылы көктем келеді, ал жаз бұлтты әрі ылғалды, температурасы төмен болады. Әдетте АО индексі оң фазадан теріс фазаға өзгереді, бірақ соңғы 40 жыл ішінде АО индексі оң фазада қалып отыр. Зерттеулер көрсеткендей, жылы көктем қарлығаштардың ерте көбейіске түсуіне себеп болады, бұл олардың тамақ көздерінің ең жоғары деңгейімен сәйкес келмейді, нәтижесінде жас қозылардың өмірге жарауының көрсеткіші төмендейді. Сонымен қатар, жоғары температуралар Арктикаға қарлығаштармен бәсекелесетін басқа да түрлерді әкелуі мүмкін. Сондай-ақ, жоғары температура қарлығаштардың екінші жұмыртқалап көбейіп, жас қозыларының тірі қалу мүмкіндігін арттыруы мүмкін деп есептеледі.
Several indices suggest that climate change could potentially have an important impact on the snow bunting's populations. The Arctic oscillation index (AO) is a regional climate index that helps to predict ecological processes. In the Arctic, when the AO index is in a positive phase, there are higher winter temperatures and precipitation, followed by an earlier and warmer spring, and the summer is cloudy and humid with lower temperatures. Usually the AO index tends to oscillate from a positive to a negative phase, but during the last past 40 years, the AO index has remained in the positive phase. Studies have shown that warmer springs trigger an early breeding behavior in the snow buntings that mismatches the peak of their food sources, leading to a lower success rate of the hatchlings. Even more, the higher temperatures will bring to the Arctic other species that will compete with the snow bunting. It is also thought that higher temperatures might allow greater survival of second broods in the snow bunting species.