Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шығыс әлемінің ежелгі атауы
Archaic term for the Eastern world
Шығыс – Еуропаға қатысты Шығысқа синоним ретінде қолданылатын термин, дәстүрлі түрде Шығыс әлеміне жататын барлық нәрсені білдіреді. Бұл Батыс әлемін білдіретін "Occident" терминінің антоними. Ағылшын тілінде бұл, көбінесе, Азия құрлығының метафорасы болып табылады және онымен шектеседі – шартты түрде Оңтүстік-Батыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия, Оңтүстік Азия, Орталық Азия, Шығыс Азия және кейде Кавказ аймағын қамтиды. Алғашқыда "Шығыс" термині тек Таяу Шығысты белгілеу үшін пайдаланылған, бірақ кейін мағынасы дамып, кеңейіп, Орталық Азия, Оңтүстік-Батыс Азия, Оңтүстік Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия немесе Қиыр Шығысты да қамтуға мүмкіндік берді. "Шығыс" термині көбінесе Шығыстан әкелінген заттарды (немесе, көнеше айтқанда, адамдарды) сипаттау үшін қолданылады.
The Orient is a term referring to the East in relation to Europe, traditionally comprising anything belonging to the Eastern world. It is the antonym of the term Occident, which refers to the Western world. In English, it is largely a metonym for, and coterminous with, the continent of Asia – loosely classified into Southwest Asia, Southeast Asia, South Asia, Central Asia, East Asia, and sometimes including the Caucasus. Originally, the term Orient was used to designate only the Near East, but later its meaning evolved and expanded, designating also Central Asia, Southwest Asia, South Asia, Southeast Asia, or the Far East. The term oriental is often used to describe objects (or, archaically, people) from the Orient.
Этимология
"Ориент" термині латын тіліндегі oriens сөзінен шыққан, "шығыс" дегенді білдіреді (лат. "көтерілу" < orior "көтерілу"). "Шығу" сөзін шығысқа (күн шыққан жер) сілтеме жасау үшін қолдану көптеген тілдерде кездеседі: мысалы, "Аревельк" (армян тілінде Аревельк – "Шығыс" немесе "Күн шығысы"), "Левант" (< француз тіліндегі levant "шығу"), "Восток" (< орыс тіліндегі voskhod восход "күн шығысы"), "Анатолия" (< грек тіліндегі anatole), "мизрах" (ивритте "зриха" – күн шығысы), "шарк" شرق (< араб тілінде يشرق "шығу", شروق "күн шығысы"), "шығыс" (< қазақ тіліндегі шығу "шығу"), doğu (< түрік тіліндегі doğmak "туу; көтерілу"), "хавар" خاور (шығысты білдіреді), (күннің ағаштан шығуын бейнелейтін сурет) және "Күн шығып тұрған ел" – Жапонияға сілтеме. Араб тілінде "Машриқ" сөзбе-сөз "күн шығысы", "шығыс" дегенді білдіреді, бұл атау шарқа етістігінен (شرق "жарық ету, сәулелендіру, жарқырау" және "көтерілу") және ш р қ түбірінен (ش ر ق) шығысқа, күн шығатын жерге қатысты. Тарихи тұрғыдан алғанда, Машриқ – Шығыс Рим империясының оңтүстік бөлігі болған. Көптеген ежелгі ғибадатханалар, оның ішінде бұтқа табынушылардың, индуистердің, буддашылардың, джайнистердің және Иерусалимдегі еврей ғибадатханасы, негізгі кіреберістері шығысқа қаратылып салынған. Бұл дәстүр христиан шіркеулерінде де жалғасты. "Батыс" термині латын тіліндегі occidens сөзінен шыққан, "батыс" дегенді білдіреді (лит. < occido "түсу/бату"). Бұл термин батысты (күн батып бара жатқан жер) білдірген, бірақ ағылшын тілінде "Батыс әлемі" пайдалынып, қолданыстан шығып қалған.
The term "Orient" derives from the Latin word oriens, meaning "east" (lit. "rising" < orior " rise"). The use of the word for "rising" to refer to the east (where the sun rises) has analogues from many languages: compare the terms "Arevelk" in (Armenian Arevelk means "East" or "Sunrise"), "Levant" (< French levant "rising"), "Vostok" Восток (< Russian voskhod восход "sunrise"), "Anatolia" (< Greek anatole), "mizrah" in Hebrew ("zriha" meaning sunrise), "sharq" شرق (< Arabic ALA يشرق "rise", ALA شروق "rising"), "shygys" (< Kazakh shygu "come out"), doğu (< Turkish doğmak to be born; to rise), "xavar" خاور (meaning east), (, a pictograph of the sun rising behind a tree) and "The Land of the Rising Sun" to refer to Japan. In Arabic, the Mashriq literally means "the sunrise", "the east", the name is derived from the verb sharaqa (شرق "to shine, illuminate, radiate" and "to rise"), from sh r q root (ش ر ق), referring to the east, where the sun rises. Historically, the Mashriq was the southern part of the Eastern Roman Empire. Many ancient temples, including pagan temples, Hindu temples, Buddhist temples, Jain temples, and the Jewish Temple in Jerusalem, were built with their main entrances facing the East. This tradition was carried on in Christian churches. The opposite term "Occident" derives from the Latin word occidens, meaning west (lit. setting < occido fall/set). This term meant the west (where the sun sets) but has fallen into disuse in English, in favour of "Western world".
Терминнің пайда болуы
Римдік термин «Ориенттің» аумақтық белгіленуі император Диоклетианның (284–305) билік кезінде болды, ол кезде Ориент епархиясы (лат. *Dioecesis Orientis*) құрылды. Кейін, 4 ғасырдың соңында, Шығыс преториясы (*Praefectura Praetorio Orientis*) құрылды, оған Фракиядан шығысқа қарай созылған Шығыс Рим империясының көп бөлігі кірді; оның ең шығыс бөлігі – Сирия аймағына шамамен сәйкес келетін бастапқы Ориент епархиясы еді. Уақыт өте келе, еуропалықтар Азияға тереңірек саяхаттаған сайын «Ориент» туралы жалпы түсінік шығысқа қарай жылжыды. Соңында ол Тынық мұхитына жетті, ал батыстықтар бұл аймақты «Алыс Шығыс» деп атады. Осы уақыт өте келе және анықтамалардың өзгеруі кейде Шығыстанудың (тарихи және географиялық) ауқымын шатастырады. Дегенмен, «Ориент» және «шығыстық» терминдері өздерінің бұрынғы мағыналарын сақтап қалған жағдайлар бар (мысалы, «шығыстық дәмдеуіштер» әдетте Таяу Шығыстан Индияға және Индоқытайға дейінгі аймақтардан келеді). Саяхатшылар Парижден Стамбулдың еуропалық бөлігіне дейін «Ориент экспресімен» қайтадан жүруге болады, бұл бағыт 20 ғасырдың басында белгіленген. Еуропалық тарихнамада «Ориент» мағынасы бірнеше рет өзгерді. Алғашқыда бұл термин Мысыр, Левант және Мароккоға дейінгі батысқа созылған көршілес аймақтарды қамтыды. 1800 жылдары Үндістан, ал шамалы дәрежеде Қытай, Шығыс зерттеулерінде Левантты ығыстыра бастады, ал термин ғасырдың ортасында «шығыстық» үкіметке немесе мәдениетке ұқсастықты сипаттау үшін қолданылды, мысалы, Толстойдың 1869 жылғы «Соғыс және бейбітшілік» романында Наполеон Мәскеудің «шығыстық сұлулығын» көріп, оны «сансыз шіркеулердің Азия қаласы, қасиетті Мәскеу!» деп атады. 1843 жылы американдық тарихшы Уильям Прескотт ацтектер империясын бағындыру тарихында ацтек ақсүйектерінің сарайлық өмірін сипаттау үшін «барбарлық салтанат, шынайы шығыстық» деген тіркесті қолданды. 1957 жылы Карл Витфогель Рим мен Инка империясын «Шығыс деспотизмі» деп атаған зерттеуіне енгізді, бұл термин географиядан асып түсетін Батыс ойлауындағы мағынасын сақтап қалды. 20 ғасырдың ортасына қарай Батыс ғалымдары «Ориентті» Шығыс Азия, Оңтүстік-Шығыс Азия және Орталық Азияның шығыс бөлігі деп қарастырды. Қазіргі американдық ағылшын тілінде «шығыстық» термині көбінесе Шығыс Азияның дәстүрлі түрде Шығыс азиялықтармен және көпшілігі Орталық Азия мен Оңтүстік-Шығыс Азияның «монголоидтық» нәсілге жатқызылатын халқымен қоныстанған аймақтарына қатысты. Бұл еврейлерді, үндістерді, арабтарды және Оңтүстік немесе Батыс Азияның көптеген басқа халықтарын қамтымайды. Қытай, корей және жапон халқына қатысты тарихи кемсітушілікке байланысты, АҚШ-тың кейбір аймақтарында бұл термин орынсыз деп есептеледі. Мысалы, Вашингтон штаты заңдарда және мемлекеттік құжаттарда «шығыстық» сөзін қолдануға тыйым салады және оның орнына «азиялық» сөзін қолдануды жөн көреді. Жергілікті қолданыста «шығыстық» сөзі Марокконың Шығыс аймағы сияқты елдердің шығыс бөліктеріне де қатысты қолданылады. «Ориентал» сөзі, әсіресе роман тілдерінде «шығыс» сөзінің синонимі ретінде де қолданылуы мүмкін. Мысалы, Филиппиндегі Миндоро және Негрос провинциялары, сондай-ақ француздық Пиреней-Ориенталь департаментін қарастыруға болады. 19 ғасырдан бері «ориенталист» термині Шығыс зерттеулерімен айналысатын ғалымды білдіреді; алайда, ағылшын тілінде «ориентализм» термині академиялық «Шығыс зерттеулерін» сипаттау үшін сирек қолданылады: Оксфорд ағылшын сөздігі 1812 жылы Лорд Байронның осындай бір ғана қолданысын келтіреді. «Ориентализм» көбінесе «Шығыс» тақырыбына маманданған және көбінесе Солтүстік Африка мен Батыс Азияға саяхаттаған 19 ғасырдың суретшілерінің туындыларын атау үшін қолданылады. Суретшілер де, ғалымдар да 19 ғасырда «ориенталистер» деп сипатталды. 1978 жылы палестиналық-американдық ғалым Эдвард Саид өзінің ықпалды және даулы «Ориентализм» кітабын жариялады, онда ол бұл терминді 18 және 19 ғасырлардағы еуропалық империализмнің көзқарастарымен қалыптасқан араб және мұсылман әлемдеріне қатысты бейтарап шеттен келген интерпретациялардың академиялық және көркемдік жағынан кең таралған Батыс дәстүрін сипаттау үшін қолданды.
Territorialization of the Roman term Orient occurred during the reign of emperor Diocletian (284–305), when the Diocese of the Orient (Latin: Dioecesis Orientis) was formed. Later in the 4th century, the Praetorian prefecture of the Orient (Latin: Praefectura Praetorio Orientis) was also formed, including most of the Eastern Roman Empire, from the Thrace eastwards; its easternmost part was the original Diocese of the Orient, corresponding roughly to the region of Syria. Over time, the common understanding of "the Orient" has continually shifted eastwards, as European people travelled farther into Asia. It finally reached the Pacific Ocean, in what Westerners came to call "the Far East". These shifts in time and identification sometimes confuse the scope (historical and geographic) of Oriental Studies. Yet there remain contexts where "the Orient" and "Oriental" have kept their older meanings (e. g., "Oriental spices" typically are from the regions extending from the Middle East to sub continental India to Indo China). Travellers may again take the Orient Express train from Paris to its terminus in the European part of Istanbul, a route established in the early 20th century. In European historiography, the meaning of "the Orient" changed in scope several times. Originally, the term referred to Egypt, the Levant, and adjoining areas as far west as Morocco. During the 1800s, India, and to a lesser extent China, began to displace the Levant as the primary subject of Orientalist research, while the term also appears in mid century works to describe an appearance or perceived similarity to "Oriental" government or culture, such as in Tolstoy's 1869 novel War and Peace, in which Napoleon, upon seeing the "oriental beauty" of Moscow, calls it "That Asiatic city of the innumerable churches, holy Moscow! ", while in 1843 the American historian William Prescott uses the phrase "barbaric pomp, truly Oriental" to describe the court life of Aztec nobility in his history of the conquest of the Aztec Empire. As late as 1957 Karl Wittfogel included Rome and the Incan Empire in his study of what he called Oriental Despotism, demonstrating the term still carries a meaning in Western thought that transcends geography. By the mid 20th century, Western scholars generally considered "the Orient" as just East Asia, Southeast Asia, and eastern Central Asia. In contemporary American English, Oriental usually refers to things from the parts of East Asia traditionally occupied by East Asians and most Central Asians and Southeast Asians racially categorized as "Mongoloid". This excludes Jews, Indians, Arabs, and most other South or West Asian peoples. Because of historical discrimination against Chinese, Korean and Japanese, in some parts of the United States, some people consider the term derogatory. For example, Washington State prohibits the word "Oriental" in legislation and government documents and prefers the word "Asian" instead. In more local uses, "oriental" is also used for eastern parts of countries such as Morocco's Oriental Region. "Oriental" may also be used as an synonym of "eastern", especially in Romance languages. Examples include the "oriental" and "occidental" provinces of Mindoro and Negros in the Philippines, and the French département of Pyrénées Orientales. Since the 19th century, "orientalist" has been the traditional term for a scholar of Oriental studies; however, the use in English of "Orientalism" to describe academic "Oriental studies" is rare: the Oxford English Dictionary cites only one such usage, by Lord Byron in 1812. "Orientalism" is more widely used to refer to the works of the many 19th century artists who specialized in "Oriental" subjects and often drew on their travels to North Africa and Western Asia. Artists, as well as scholars, were already described as "Orientalists" in the 19th century. In 1978, the Palestinian American scholar Edward Said published his influential and controversial book, Orientalism, and used the term to describe a pervasive Western tradition, both academic and artistic, of prejudiced outsider interpretations of the Arab and Muslim worlds that has been shaped by the attitudes of European imperialism in the 18th and the 19th centuries.
Британдық ағылшынша
Британ ағылшын тілінде "шығыстық" термині кейде Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиядан келген адамдарға (мысалы, Қытай, Жапония, Корея, Тайвань, Индонезия, Малайзия, Филиппин, Мьянма, Сингапур, Таиланд, Вьетнам, Камбоджа, Монголия, Бруней және Лаос) қатысты қолданылады. Ұлыбританияда "азиялық" термині көбінесе Оңтүстік Азиядан (әсіресе Пәкістан, Үндістан, Бангладеш, Шри-Ланка, Непал, Мальдив, Иран және Ауғанстан) келген адамдарды білдіреді, себебі британдық азиялықтар Ұлыбритания халқының шамамен 9,3% құрайды, ал этникалық Оңтүстік Азиялықтар осы санаттағы ең ірі топты құрайды. "Шығыстықтар" термині Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азиялық текті адамдарға ғана қатысты, олар Ұлыбритания халқының шамамен 0,7% құрайды. Олардың көп бөлігі қытайлықтар. "Шығыс" сөзі әдемі інжу-маржанның жылтырын да білдіреді. Бұрынғы британдық колония Гонконг, Шанхаймен бірге "Шығыс інжуі" деп аталған. Ұлыбританияда және көптеген Достастық елдерінде бұл термин кемсітуші болып саналмайды, көптеген Шығыс Азиялықтар оны өздері қолданады – әсіресе Шығыс Азиялық мейрамханалар мен тамақ сататын орындар сияқты бизнестердің аттарында. Ұлыбританиядағы Оңтүстік-Батыс Азия, Кіші Азия және Таяу Шығыстан келген адамдар көбінесе отарлық термин "Орта Шығыс" немесе "Азиялық" деп аталады. Оларға арабтар, күрдтер, түріктер, ассириялықтар, Батыс Азия армяндары, езидтер, египеттіктер (копттарды қоса), сириялық арамейлер, мандейлер, шабакилер және турвомандар кіреді.
In British English, the term Oriental is sometimes still used to refer to people from East and Southeast Asia (such as those from China, Japan, Korea, Taiwan, Indonesia, Malaysia, the Philippines, Myanmar, Singapore, Thailand, Vietnam, Cambodia, Mongolia, Brunei and Laos). "Asian" in Great Britain sometimes refers to people who come specifically from South Asia (in particular Pakistan, India, Bangladesh, Sri Lanka, Nepal, Maldives, Iran, and Afghanistan), since British Asians as a whole make up approximately 9.3% of the population within the United Kingdom, and people of an ethnically South Asian background comprise the largest group within this category. "Orientals" refers exclusively to people of East and Southeast Asian origin, who constitute approximately 0.7% of the UK population as a whole. Of these, the majority are of Chinese descent. Orient is also a word for the lustre of a fine pearl. Hong Kong, a former British colony, has been called "Pearl of the Orient" along with Shanghai. In the UK, and much of the commonwealth, it is not considered a pejorative term, with many East Asian people choosing to use it themselves notably in the names of East Asian businesses such as restaurants and takeaway outlets. People in the United Kingdom from Southwest Asia, Asia Minor and Near East are often referred to as the colonial term "Middle Eastern" or Asian. These can include Arabs, Kurds, Turks, Assyrians, West Asian Armenians, Yezidis, Egyptians (including Copts), Syriac Arameans, Mandeans, Shabakis and Turvomans among others.
Американдық ағылшын тілі
Шығыстық термині ескірген болып көрінуі мүмкін, тіпті оны, әсіресе есім ретінде қолданғанда, қарапайым есқаратушы ретінде қарастыруға болады. Нью-Йорк университетінің Азия/Тынық мұхиты/Америка зерттеулер бағдарламасы мен институтының директоры Джон Куо Вэй Чен, осы терминге қатысты негізгі сын 1970 жылдары АҚШ-та мәдени өзгерістер кезінде басталғанын айтты. Ол былай деді: "1960-шы және 1970-ші жылдардың басында АҚШ-тағы соғысқа қарсы қозғалыс кезінде көптеген азиялық американдықтар "шығыстық" терминін "батыс" және "шығыс" тектік шығу тегі арасындағы шекараны жүргізіп, азиялықтарды мәңгілік "өзгелерге" қарсы қоятын батыстық расалық процеске байланыстырды. Бұл, әсіресе, тарихи "Шығыспен" байланысы жоқ елдер мен халықтарға қатысты: бұрынғы Византия (Шығыс Рим) империясы мен Сасанидтер империясынан (Парсы) тыс, соның ішінде бұрынғы Шығыс епархиясы, сондай-ақ Шығыс православие және Шығыс католик шіркеулерінің мәдени мұрасын бөлісетін басқа да аймақтар. Керісінше, Азияның шығыс аймақтары, Ыбырайым діндерінің мәдени үстемдігінен тыс жерлерде, осы тарихи байланыстарға ие емес, сондықтан "шығыстық" термині басқа мағыналарға ие болуы мүмкін. 2016 жылы президент Обама Нью-Йорк конгрессмені Грейс Мэннің H.R. 4238 заңына қол қойды, ол федералды заңда осы сөзді "Азиялық америкалық" деп алмастырды.
The term Oriental may sound dated or even be seen as a pejorative, particularly when used as a noun. John Kuo Wei Tchen, director of the Asian/Pacific/American Studies Program and Institute at New York University, said the basic criticism of the term began in the U. S. during a cultural shift in the 1970s. He has said: "With the U. S. A. anti war movement in the '60s and early '70s, many Asian Americans identified the term 'Oriental' with a Western process of racializing Asians as forever opposite 'others, by making a distinction between "Western" and "Eastern" ancestral origins. This is particularly relevant when referring to lands and peoples not associated with the historic "Orient": outside of the former Byzantine (Eastern Roman) Empire and Sasanian Empire (Persia), including the former Diocese of the Orient, as well as others lands sharing cultural legacies with the Oriental Orthodox churches and Oriental Catholic Churches. In contrast, regions of Asia further East, outside of the cultural domination of Abrahamic religions, do not share these same historical associations, giving way for the term "oriental" to have different connotations. In 2016, President Obama signed New York Congresswoman Grace Meng's legislation H. R. 4238 replacing the word with Asian American in federal law.
Қытай
Қытай тіліндегі 东方 сөзі бірнеше ұйымның ресми ағылшын тіліндегі атауларында "шығыс" деп аударылады, мысалы, Oriental Art Center, Oriental Movie Metropolis. Ал басқа жағдайларда, дәл сол сөз "шығыс" деп тікелей мағынасында аударылады, мысалы, China Eastern Airlines.
The Chinese word 东方 is translated as "oriental" in the official English names of several entities, e. g. Oriental Art Center, Oriental Movie Metropolis. In other cases, the same word is more literally translated as "eastern", e. g. China Eastern Airlines.
Уругвай
Уругвайдың ресми атауы – Уругвай Шығыс Республикасы. «Шығыс» деген сөз елдің географиялық орналасуын, яғни Уругвай өзенінің шығысын көрсетеді. «Ориентал» термині Уругвай халқының этнонимі ретінде де қолданылады, көбінесе ресми немесе салтанатты мәнде қолданылады. Бұл сөздің аймақта ұзақ қолданылуының нәтижесінде терең тарихи мағынасы бар. 18-шы ғасырдан бері ол қазіргі Уругвай мемлекетін құрайтын аумақтардың тарихи атауы – Банда Ориенталдың тұрғындарына сілтеме жасау үшін қолданылып келді.
The official name of Uruguay is Oriental Republic of Uruguay, the adjective Oriental refers to the geographic location of the country, east of the Uruguay River. The term Oriental is also used as Uruguay's demonym, usually with a formal or solemn connotation. The word also has a deep historical meaning as a result of its prolonged use in the region, since the 18th century it was used in reference to the inhabitants of the Banda Oriental, the historical name of the territories that now compose the modern nation of Uruguay.
Неміс тілі
Неміс тілінде "Ориент" әдетте Таяу Шығыс пен Шығыс Азия арасындағы аймақпен мағынасы бірдей қолданылады, оған Израиль, араб әлемі және Үлкен Персия кіреді. "Азиаттар" термині жалпы азиялық халықты білдіреді. "Ориент" сөзінің тағы бір атауы – "Morgenland" (қазір көбінесе поэзияда қолданылады), ол сөзбе-сөз "таңғы жер" деп аударылады. "Abendland" (сирек: "Okzident") сөзі де көбінесе поэзиялық мағынада қолданылады және (Батыс) Еуропаны білдіреді.
In German, Orient is usually used synonymously with the area between the Near East and East Asia, including Israel, the Arab world, and Greater Persia. The term Asiaten (English: Asians) means Asian people in general. Another word for Orient in German is Morgenland (now mainly poetic), which literally translates as "morning land". The antonym "Abendland" (rarely: "Okzident") is also mainly poetic, and refers to (Western) Europe.