Кіріспе

Малайзия музыкасы – Малайзияда әртүрлі жанрларда туындаған музыканың жалпы атауы. Малайзия музыкасындағы жанрлардың кең ассортименті көпұлтты малайзиялық қоғамдағы малай, қытай, үнді, даяк, кадазан-дусун, баджау, оранг асли, меланау, кристанг және басқа да мәдени топтардың ерекшеліктерін көрсетеді. Жалпы алғанда, Малайзия музыкасын классикалық, халықтық, синкретикалық (немесе аккультурацияланған музыка), танымал және заманауи өнер музыкасы деп жіктеуге болады. Классикалық және халықтық музыка отарлау дәуірінен бұрын пайда болды және нобат, мак йонг, мак инанг, дикир барат, улек маянг және менора сияқты вокалдық, би және театрлық музыка түрінде сақталған. Синкретикалық музыка 17 ғасырда португалдық кезеңнен кейін дамыды және жергілікті музыкамен қатар араб, парсы, үнді, қытай және батыс музыкалық және театрлық мәдениеттерінің элементтерін қамтиды. Осы музыка жанрларының ішінде – запин, ғазал, мата кантига, жогет, джикей, бориа және бангсаван. Малайзияның танымал және заманауи өнер музыкасы негізінен батыс үлгісіндегі музыка болып табылады, бірақ оған кейбір жергілікті элементтер қосылған. 1950 жылдары музыкант П. Рамли халық әндерін батыс би ырғақтарымен және батыс азиялық музыкамен үйлестіріп, малайзиялық музыканың қалыптасуына үлкен үлес қосты.

Этностық дәстүрлер

Малай музыкасынан өзге, қытай және үнді малайзиялықтардың өздеріне тән музыка түрлері бар, сондай-ақ Малайзия түбегі мен Шығыс Малайзияның жергілікті тайпаларында ерекше дәстүрлі музыкалық аспаптар кездеседі.

Малай музыкасы

Дәстүрлі малай музыкасы түрлі театрлық формаларға, мысалы, ваян кулит, бангсаван және би-драмаларға, сондай-ақ әңгіме айтуға арналған музыкадан бастап, халық әндері мен билерге, патшалық рәсімдерге, жекпе-жек өнеріне (силат), өмірлік кезеңдерге және діни мерекелерге дейін қамтиды. Малай музыкасының және сахналық өнердің көптеген дәстүрлі түрлері Үндістан, Қытай, Таиланд және Индонезияның ықпалымен Келантан-Паттани аймағында пайда болған сияқты. Музыка көбінесе соққы аспаптарына негізделген, олардың ең маңыздысы – генданг (барабан). Кем дегенде 14 түрлі дәстүрлі барабан бар, оның ішінде компанг және хадра барабандары да бар. Барабандар мен басқа да дәстүрлі соққы аспаптары көбінесе табиғи материалдардан жасалады. Шығыс Малайзияда агунг және кулитанг сияқты гонгқа негізделген музыкалық ансамбльдер жерлеу және үйлену тойлары сияқты рәсімдерде кеңінен қолданылады. Бұл ансамбльдер көршілес аймақтарда да, мысалы, Филиппиннің оңтүстігінде, Индонезиядағы Калимантан мен Брунейде де жиі кездеседі. Бұл өнер Малайзияда да танымал, бірақ өзін-өзі қорғаудың маңызды саласы ретінде сақталды. Тай-чи сияқты, бірақ тәуелсіз тамырлары бар, ол жекпе-жек өнері, би және музыканың үйлесімі, көбінесе гонгтар, барабандар және үнділік обуйлермен сүйемелденеді. Малай түбегінің жергілікті халқы ксилофонда жылдам және ырғақты музыка орындайтын кертөк деп аталатын шағын ансамбльдерде ойнайтын. Бұл дикир бараттың қалыптасуына әкелген болуы мүмкін. Соңғы жылдары Малайзия үкіметі осы келантандық музыкалық форманы ұлттық мәдени нысан ретінде насияттап келеді. Жохор өнерінің Zapin және Hamdolok сияқты түрлері, сондай-ақ Gambus және Samrah сияқты музыкалық аспаптар араб және парсы мәдениетінің ықпалында. Араб тілінен алынған запин музыкасы мен биі Малайзияның барлық аймақтарында танымал және әдетте гамбус пен барабандармен орындалады. Арабиядан келген ғазалдар Куала-Лумпур мен Джохордың базарларында және сауда орталықтарында жиі естіледі, ал Камария Нур сияқты әншілер үлкен жетістікке жеткен. Малаккада ронггенг халық музыкасының ең танымал түрі. Ол скрипка, барабан, гитара, бас, синтезатор, түймелі аккордеон және гонг аспаптарымен орындалады. Тағы бір стиль, Донданг Саян, баяу және терең; ол Қытай, Үндістан, Арабия және Португалияның ықпалын дәстүрлі элементтермен үйлестіреді.

Қытай музыкасы

Хуа Юэ Туань (华乐团) немесе «қытай оркестрі» дәстүрлі қытай музыкалық аспаптарынан және кейбір батыс аспаптарынан құралады. Музыканың өзі батыс полифониясын қытай әуендерімен және гаммаларымен үйлестіреді. Репертуардың көп бөлігі Гонконг, Тайвань және Қытайдан шыққан музыкадан тұрғанымен, көптеген жергілікті қытай оркестрлері малай халық әуендерін тұрақты түрде орындайды, ал түрлі жергілікті композиторлар айналасындағы музыкалық мәдениеттердің, әсіресе малай мәдениетінің элементтерін өз шығармаларына енгізуге белсенді түрде тырысады. Малайзияда қытай оркестрлері қытай малайзиялықтарының көп шоғырланған қалалық аймақтарында бүкіл ел бойынша кездеседі. Әдетте, мектептер, туысқандық бірлестіктер және буддалық қоғамдар сияқты түрлі қытай ұйымдарының қолдауымен, бір оркестрде әдетте 12 мен 50 мүше болады. Оркестр көбінесе төрт бөлімнен тұрады: ішекті аспаптар, қыллы аспаптар, үрмелі аспаптар және соққы аспаптары. Сонымен қатар, барабандар, гонгтар мен қоңыраулар жиынтығымен ритмді қамтамасыз ететін соққы аспаптары тобы да жиі кездеседі. Малайзияда қытай классикалық дәстүріндегі шебер орындаушылар жетіспейді. Дегенмен, қазіргі уақытта озық оқу мүмкіндігі жоқ, сондықтан Малайзияның көптеген шебер музыканттары озық білімді Қытайда немесе Сингапурда алады. Әр түрлі кәсіби және жартылай кәсіби қытай оркестрлері бар. Батыс білімі бар малайзиялық дирижерлер толық жұмыспен қамтылған. Ойналатын музыканың көп бөлігі Қытайдан импортталады. Алайда, Сау Бун Киат және Чью Хи Чиат сияқты бұл салаға үлес қосып жүрген малайзиялық композиторлар да бар. 1960 жылдан бері Mandopop музыкасына қатысқан қытай әншілерінің бірнеше буындарымен жергілікті малайзиялық қытай жазба индустриясы қалыптасқан. 1960 жылдары Пун Соу Кэнг (潘秀瓊) сияқты әншілер аймақта айтарлықтай жетістікке жетті, ал 1970 және 80 жылдары Вонг Шиау Чуен, Лан Ин, Донни Яп және Ли Йи сияқты малайзиялық қытай поп-жұлдыздары танымал болды. Соңғы жылдары Эрик Му, Ли Син Дже, Фиш Лёнг, Z Chen, Пенни Тай және Дэниел Ли сияқты әншілер кең танылды.

Үнді музыкасы

Үндістанның дәстүрлі музыкасы діни дәстүр мен сеніммен байланысты болуы мүмкін. Үндістаннан бастау алғандықтан, Малайзияда дәстүрлі немесе классикалық үнді музыкасының екі жүйесі бар: Карнатик музыкасы және Хиндустани музыкасы. Малайзиядағы үнді халқының басым бөлігін Оңтүстік Үндістанның тамилдері құрайтындықтан, Оңтүстік Үндістанның Карнатик музыкасы басымдыққа ие. Жай ғана айтқанда, Хиндустани классикалық музыкасы лирикаға көбірек баса назар береді, ал Карнатик классикалық музыкасы музыкалық құрылымды ерекше атап көрсетеді. Малайзияда орындалатын үнді классикалық музыкасы өзінің бастау тегіне адал сақталып келеді, басқа мәдени ықпалдар байқалмайды. Үндістандық өмірді бейнелеуден өзге, үнді классикалық музыкасының мақсаты – жанды жетілдіру. Карнатик музыкасының негізгі элементтері – рага және тала. Рага – ноталардың шкаласы, ал тала – уақыт өлшемі. Карнатик музыкасының концерті әдетте белгілі бір рагаға жазылған лирикалық өлеңдермен басталады. Содан кейін ірі, одан соң ұсақ композициялар орындалады. Малайзияда дәстүрлі және классикалық үнді музыкасын үнді ұлтынан шыққан малайзиялықтар зерттеп, орындайды, материал әлі де Үндістаннан келеді. Музыкалық қойылымдар көбінесе аспаптар тобы, вокал және биді біріктіретін би-драмалар түрінде ұйымдастырылады. Орындауға қолданылатын музыкалық аспаптар Үндістаннан импортталады. Соңғы жылдары Пәнджәб музыкасы Малайзияда кеңінен танылды. Мысалы, бхангра – танымал Пәнджәб музыкасының бір түрі. Бүгінде көптеген малайзиялық әндерде Пәнджәб музыкасының ықпалы байқалады. Мысалы, Пәнджәб халқы негізінен қолданатын дхолдың дыбысы Малайзияның малай, қытай және үнді әндеріне енгізілген.

Жергілікті тайпалық музыка

Батыс Малайзияның Оранг Асли, Семанг, Сеной және Оранг Мелау Асли топтарының өзіндік музыкалық дәстүрлері бар. Семанг халқы көшпелі өмір салтын ұстанады, олардың музыкалық аспаптары бір рет қолданылып, қажеттілік туғанда жасалады. Олардың қолданатын аспаптарына мұрын флейтасы (салет, набад), еврей арфасы және түтік цитрасы (kərɑtuŋ) жатады, оларды Сеной халқы да қолданады. Сеной халқы қолданатын аспаптар берік болады, олардың ішінде кərəб (екі ішекті хордофон) бар. Оранг Мелау Асли халқы малай және қытай халқымен тығыз байланыста болғандықтан, жамбас ксилофонынан (конгконг) скрипкаға дейін кең ауқымды музыкалық аспаптарды пайдаланған. Аспаптар шамандық мақсаттар үшін қолданылуы мүмкін, мысалы, ән айту, трансқа түсу билері және емдеу рәсімдері. Сабах және Саравак штаттарында түрлі даяк тайпалары (мысалы, Ибан, Мурут), Кадазан және Баджау сияқты көптеген этникалық топтар кездеседі. Бұл халықтардың музыкасында эпостар мен әңгімелерге арналған вокалдық музыка, өмірлік кезеңдерге арналған әндер, дінмен, емдеумен, күріш өсірумен, аң аулаумен және соғыс жүргізумен байланысты рәсімдерге арналған әндер, би және қоғамдық ойын-сауық үшін әндер, сондай-ақ түрлі аспаптық музыкалар бар. Олар барабандар, гонгтар, флейталар, цитралар, ксилофондар және еврей арфаларын қолданады, олардың ішінде қола гонгтар ең маңыздысы. Әртүрлі өлшемдегі гонгтар қонақтарды қарсы алу, салтанаттар мен билерде ойнатылады. Саравақта кең таралған аспап – Кяян және Кениях халқының ойын-сауық пен би үшін қолданатын тартылатын лют. Басқа аспаптарға ксилофон, бамбук флейталары және бамбуктан жасалған тогунгак деп аталатын аспаптар кіреді, бұрын олар Мурут тайпасының бас алу рәсімдерінде ойналатын.

Әлемдік музыка

Этностық музыка да жаңа және жандағы жанкүйерлер тапты, мысалы, 1998 жылдан бері Саравактағы көркем ашық ауада жыл сайын өткізілетін Rainforest World Music Festival сияқты әлемдік музыка фестивальдары. Бұл халықаралық сахнада өнер көрсеткен алғашқы малайзиялық "этникалық қосылыс" тобы – "Акар Умби" тобы, оған Temuan салтанатты әншісі Мина Ангонг (1930–1999), Антарес және Рафик Рашид кірді. Өкінішке орай, харизматикалық Мина Ангонг (көбінесе Мак Мина деп танылған) 1999 жылғы RWMF фестивалінде жаңа тыңдарманның жүрегін жаулағаннан кейін үш аптадан соң дүние салды. Бұл "Акар Умби" тобының мұраға қалған бір ғана альбомын қалдырды ("Songs of the Dragon", Magick River, 2002). Trident Entertainment сияқты жеке компаниялар Малайзия музыкасының "этностық шеңберінің" өндірісіне, таратылуына және насихатталуына инвестициялауды бастады.

Классикалық музыка

Малайзиядағы ең ірі өнер орталығы – Петронас филармониялық залы. Тұрақты оркестрі – Малайзия филармониялық оркестрі (MPO). Малай халық музыкасы – елдегі барлық этностардың музыкасының қосындысы. Хэви метал жанры шектеулі, ал шетелдік топтар Малайзияда өнер көрсету үшін өткен концерттерінің үлгісін ұсынуы тиіс. Бұл музыка жастарға кері әсер етеді деп саналады. Бангсаван труппалары – бұл Үнді операсының ықпалымен пайдалған малайзиялық операның бір түрі, бастапқыда Ваянг Парси (Парсы) деп белгілі болған, оны Үндістанда тұратын бай парсылар құрған. Олар үнді, батыс, ислам, қытай, индонезия және малайлықтар сияқты әртүрлі топтардың әңгімелерін бейнелеген. Қойылымда музыка, би және костюмдермен қоса актерлік шеберлік қолданылады, бұл айтылатын әңгімелерге байланысты. Музыканттардың көп бөлігі жергілікті малайлар, филиппиндықтар және гуанилер (Үндістанның Гоасынан шыққан ұрпақтар) болды. Ең алғашқы қазіргі малай поп әндерінің бірі – Момо Латиф орындаған "Tudung Periok", ол 1930 жылы жазылған. 1950 жылдары П. Рамли "Азиза", "Денданг Перантау" және мәңгілік "Ди Мана Кан Ку Кари Ганти" сияқты баяу балладаларымен ең танымал малай әншісі мен композиторы атанды. 1960 жылдары Малайзияда "The Beatles" және басқа британдық рок-н-ролл топтарының ықпалымен пайда болған "Pop Yeh Yeh" поп музыка жанры пайда болды. "Pop yeh yeh" термині "The Beatles" тобының танымал әнінен, "She Loves You" ("she loves you, yeah yeah yeah") деген сөздерінен алынған. 1960 және 1970 жылдары "kumpulan gitar rancak" (ритмикалық гитаралық топтар) деген сөздің қысқартылған түрі кугиран деп аталатын өңделген рок тобы да кең таралды және көбінесе әншілерге сүйемелдеу үшін қолданылды. 1990 жылдардың ортасында Амелинаның дебютінен кейін 1980 жылдардың басынан бері тоқырап тұрған Дангдут жанры қайта жанданды. Оның ең нашар сатылған альбомы 100 000 данамен сатылды, бұл көрсеткіш 2010 жылдары қайталанбады. Қазіргі Дангдутты дамытқан композитор Руслан Мамат темп туралы ақпарат үшін Ace of Base тобына алғыс айтты. Малайзия, Индонезия, Сингапур және Бруней арасындағы қазіргі заманғы поп музыка алмасуы қалыпты жағдай, өйткені малай тілі төрт елде де кеңінен қолданылады.

Қатты

Малайзиялық рок-музыка 80-ші және 90-шы жылдардың басында блюз-рок, хард-рок және баллада жанрларының жергілікті бейімделуі арқылы өркендеді. Оның танымалдылығы көрші Индонезияға дейін жетті. Ави – 1990-шы жылдары аса танымал болған малайзиялық рок әншісі.