Кіріспе

Стивен Пинкердің кітабы «Тіл инстинкті: Ақыл тілді қалай құрайды» – Стивен Пинкердің 1994 жылы жарық көрген, жалпы оқырманға арналған кітабы. Пинкер адамдардың тілге қабілеті туа біткенін дәлелдейді. Ол Ноам Чомскийдің барлық адам тілдері әмбебап грамматиканы көрсететіні туралы пікірін қолдайды, бірақ Чомскийдің эволюциялық теория адам тілінің инстинктін түсіндіре алмайды деген күмәнімен келіспейді.

Диссертация

Пинкер тіл туралы көптеген қалыпты түсініктерді сынап көрсетеді, мысалы, балаларды оны қолдануға үйрету қажеттігі, көптеген адамдардың грамматикасының нашарлығы, тілдің сапасының үнемі төмендеуі, тілдің лингвистикалық мүмкіндіктері (мысалы, кейбір тілдерде жарық пен қараңғыны сипаттауға сөздер бар, бірақ түстерді атауға сөздер жоқ) адамның ойлау шегіне күшті әсер етеді (Сапир-Уорф гипотезасы), және адам емес жануарларға тіл үйретілген (мысалы, ұсақ маймылдардың тілі). Пинкер тілді адамға тән қабілет деп санайды, ол эволюция нәтижесінде әлеуметтік аңшы-жинаушылардың арасындағы қарым-қатынас мәселесін шешу үшін пайда болған. Ол тілді басқа түрлердің арнайы бейімделуімен, мысалы, өрмекшілердің торын тоқуымен немесе бобёрлардың бөгет салу әрекетімен салыстырады, оларды барлығын "инстинкт" деп атайды. Пинкер тілді инстинкт деп атағанда, ол металл өңдеу және тіпті жазу сияқты адамның өнертабысы емес екенін білдіреді. Осы технологиялар тек кейбір мәдениеттерде ғана бар, бірақ тіл барлық мәдениеттерде кездеседі. Тілдің әмбебаптығын дәлелдеу үшін Пинкер, негізінен Дерек Бикертонның жұмысына сүйене отырып, балалар тұрақты грамматикалық сөйлеуді (креол) өздігінен ойлап табатынын, тіпті егер олар әртүрлі мәдениет өкілдері арасында өссе де, тұрақты ережелері жоқ қарапайым сауда пиджинін қолданса да, атап көрсетеді. Саңырау балалар да қолдарымен дауыспен сөйлейтіндей "бұлжыратып" сөйлейді және күрделі емес "Мен Тарзан, сен Джейн" сияқты белгілер жүйесінен гөрі нағыз грамматикасы бар ым тілдерін өздігінен ойлап табады. Тіл (сөйлеу) формалды оқытудың немесе ата-аналардың балалардың грамматикасын түзету әрекеттерінің болмауында да дамиды. Бұл фактілер тілдің адамның ойлап тапқан нәрсесі емес, оның туа біткен қабілеті екенін көрсетеді. Пинкер тілді адамның жалпы ойлау қабілетінен ажыратады, ол тек жоғары интеллекттің белгісі ғана емес, сонымен қатар арнайы "ақыл модулі" екенін баса айтады. Ол лингвистердің грамматика туралы түсінігін, мысалы, сын есімдердің орналасуын, американдық ағылшын тіліндегі жазу стилі жөніндегі нұсқаулықтағы сияқты формалды ережелерден ажыратады. Оның пікірінше, "препозиция сөйлемді аяқтау үшін қолданылмайды" сияқты ережелерді ашық түрде үйрету қажет, сондықтан олар нақты қарым-қатынасқа қатысы жоқ және оларды ескермеуге болады. Пинкер балаларда тілді қабылдау туралы өзінің зерттеулерін, көптеген лингвистер мен психологтардың түрлі салалардағы еңбектерін, сондай-ақ танымал мәдениеттен көптеген мысалдарды келтіре отырып, тіл инстинктінің шеңберін анықтауға тырысады. Ол, мысалы, мидың белгілі бір зақымдану түрлері Брока афазиясы немесе Вернике афазиясы сияқты тілдің белгілі бір бұзылуларына әкелетінін, грамматикалық құрылымдардың белгілі бір түрлерін түсінудің қиын екенін және бала кезінде тіл дамуы үшін маңызды кезеңнің болатынын, дәл сияқты мысықтарда көру қабілетінің дамуы үшін де маңызды кезең болатынын атап көрсетеді. Кітаптың көп бөлігі Чомскидің жалпы грамматика тұжырымына сілтеме жасайды, ол барлық адам тілдеріне сәйкес келетін метаграмматика болып табылады. Пинкердің түсіндіруінше, жалпы грамматика – бұл басқа адамдардың сөйлеуінің жалпы ережелерін танитын, мысалы, жергілікті тілде сын есімдер сөздерге дейін немесе кейін қойыла ма, және бірінші принциптер немесе таза логика бойынша ойлау ретінде түсіндірілмейтін, арнайы және өте жылдам оқыту процесін бастайтын мидың нақты құрылымдарын білдіреді. Бұл оқыту механизмі балалық шақтағы белгілі бір маңызды кезеңде ғана жұмыс істейді, содан кейін үнемдеу үшін бөлшектеледі, энергияға зор қажеттілігі бар мида ресурстарды босатады.

Қабылдау

Пинкердің тілдің туа біткендігі туралы болжамдары күмәндалған; ағылшын тіл білімі маманы Джеффри Сэмпсон тілдік инстинкт деп аталатын нәрсе жоқ десе де, Пинкердің тілді игеру туралы кең таралған көзқарасты көрсететінін мойындайды. Ричард Вебстер "Why Freud Was Wrong" (1995) еңбегінде Пинкердің адамның тілге қабілетінің, ми ішіндегі арнайы нейрондық желілердің табиғи іріктеу арқылы эволюциясымен байланысты генетикалық мұраның бір бөлігі екенін және оның адам табиғатының "стандартты әлеуметтік ғылым моделіне" жасаған шабуылының тиімді екенін айтады. Вебстер Пинкердің пікірін қабылдайды, 20 ғасырдың әлеуметтік ғалымдары идеологиялық себептермен адам табиғатының генетикаға қаншалықты тәуелді екенін азайтып көрсеткенін мойындайды. Дегенмен, Вебстер Пинкердің "интуитивті механика" және "интуитивті биология" сияқты адам миында дамыған басқа да арнайы нейрондық желілер туралы болжамдарын күмәнді деп санайды және олардың басқалар тарапынан ғылым ретінде қабылдануы мүмкін екенін қауіпті деп есептейді. Вебстердің пікірінше, мұндай болжамдар генетикалық детерминизмді қолдайтындарды күшейте түседі.