Кіріспе

Бизнес тұжырымы: ұйымның белгілі бір сала бойынша бәсекелестерінен артық танылуы. Бизнесте бәсекелестік артықшылығы – ұйымға өз бәсекелестерінен жақсы нәтижелер көрсетуге мүмкіндік беретін ерекшелік. Бәсекелестік артықшылығына жоғары сапалы кендер немесе төмен құнмен қуат көзі, жоғары білікті жұмысшылар, географиялық орналасу, кіруге кедергілердің жоғары деңгейі, сондай-ақ жаңа технологиялар мен құпия ақпаратқа қол жеткізу сияқты табиғи ресурстарға қол жеткізу кіруі мүмкін.

Шолу

Бәсекелік артықшылық термині – бір саланың немесе нарықтың өзгелерінен жоғары деңгейде жұмыс істеуге мүмкіндік беретін қасиеттер мен ресурстар арқылы қол жеткізілген қабілетті білдіреді (Christensen and Fahey 1984, Kay 1994, Porter 1980 Chacarbaghi and Lynch 1999-да келтірілген, 45-бет). Осы артықшылықты зерттеу, бүгінгі бәсекелестік нарықтағы фирмалардың жоғары өнімділік деңгейіне қатысты туындаған мәселелерге байланысты зерттеулерге қызығушылық тудырды. "Кәсіпорынның бәсекелік артықшылығы бар деп есептеледі, егер ол қазіргі немесе болашақ қарсыластардың ешқайсысы жүзеге асырмайтын құндылық құру стратегиясын іске асырса" (Барни 1991, Clulow және басқалар келтірген, 2003, 221-бет). Бәсекелік артықшылық – бизнестің бәсекелестеріне қарағанда ұстаған тиімділігі. Ол клиенттерге жақсырақ және үлкен құнды ұсыну арқылы қол жеткізіледі. Төмен бағамен немесе жоғары сапамен өнімдер мен қызметтерді жарнамалау тұтынушылардың қызығушылығын оятуға мүмкіндік береді. Осының нәтижесінде брендке адалдық пайда болады, яғни клиенттер бір өнімді немесе қызметті екіншісінен артық таңдайды. Бәсекелік артықшылықты түсіну үшін құндылық ұсынысы маңызды. Егер құндылық ұсынысы тиімді болса, яғни клиенттерге жақсырақ және үлкен құнды ұсынса, ол өнімде немесе қызметте бәсекелік артықшылықты қамтамасыз етеді. Бәсекелік стратегия – белгілі бір компанияның өзінің саласындағы бәсекелестерінен бәсекелік артықшылыққа ие болу үшін жасаған ұзақ мерзімді жоспары. Ол салада қорғаныс позициясын құруға және инвестициядан жоғары кіріс алуға бағытталған. Американдық ғалым Майкл Портер ұйымның бәсекелестерінен бәсекелік артықшылыққа қол жеткізуінің екі жолын анықтады: баға артықшылығы және ерекшелендіру артықшылығы. Баға артықшылығы – кәсіпорынның бәсекелестеріне ұқсас өнімдер мен қызметтерді төмен бағамен ұсына алуы. Ерекшелендіру артықшылығы – кәсіпорынның бәсекелестерінен өзгеше өнімдер мен қызметтерді ұсына алуы және олар клиенттердің қажеттіліктеріне жақын болуы. Портердің пікірінше, стратегиялық басқару бәсекелік артықшылықты құруға және сақтауға бағытталған болуы керек. Бәсекелік артықшылық салыстырмалы артықшылыққа қатысты айтылған кейбір сын-ескертпелерге жауап беруге тырысады. Бәсекелік артықшылық, арзан еңбектің кең таралғанын және жақсы экономика үшін табиғи ресурстардың қажет еместігін көрсетеді. Ал салыстырмалы артықшылық теориясы елдерді бастапқы тауарлар мен шикізатты экспорттауға мамандануға итермелеуі мүмкін, бұл сауда шарттарына байланысты елдерді төмен жалақылы экономикада тұтқындап қоюы мүмкін. Бәсекелік артықшылық осы мәселені жоюға тырысады, жоғары бағаға ие болатын тауарлар мен қызметтердегі ауқымды экономиканы барынша арттыруға баса назар аударады (Stutz and Warf 2009). Сәтті іске асырылған стратегиялар фирманы жоғары нәтижелерге жеткізеді, бәсекелік артықшылықты қамтамасыз ету арқылы қазіргі немесе болашақ қарсыластардан оқсып өтуге мүмкіндік береді (Passemard and Calantone 2000, 18-бет). Бәсекелік артықшылыққа қол жеткізу үшін фирманың бизнес стратегиясы тікелей бақылауындағы ресурстарды тиімді пайдаланады, ал осы ресурстар бәсекелік артықшылықты құруға қабілетті (Reed and Fillippi 1990, Rijamampianina 2003, 362-бет). Жоғары нәтижелер мен өндірістік ресурстардағы артықшылық бәсекелік артықшылықты көрсетеді (Day and Wesley 1988, Lau 2002, 125-бет). Жоғарыда келтірілген цитаталар бәсекелік артықшылықты қазіргі немесе болашақ бәсекеге қарсы тұру қабілеті ретінде көрсетеді. Сондай-ақ, фирманың ресурстары мен бизнес стратегиясы бәсекелік артықшылықты құруға үлкен әсер ететінін түсінуге мүмкіндік береді. Пауэлл (2001, 132-бет) бизнес стратегияны ресурстарды басқару және бәсекелік артықшылықты құру құралы ретінде қарастырады. Сондықтан, тиімді бизнес стратегиясы, егер ол осындай ерекше артықшылықты құруға қабілетті бірегей ресурстарды басқаруға ие болмаса, жеткіліксіз болуы мүмкін. Джонсон мен Фосс бизнес стратегиясының не екенін ресми түрде түсіндірді. Белгілі вариациялық әдістерге сәйкес, оңтайлы стратегияны ұстанатын бизнес ресурстарды барынша тиімді пайдаланатын ең қысқа экономикалық жолды таңдайды.

Жалпы бәсекеге қабілетті стратегияның үш түрі

Гарвард бизнес мектебінің профессоры Майкл Портер 1985 жылы бизнес бәсекелестікті жеңуге қолданылатын үш стратегияны анықтаған кітап жазды. Бұл тәсілдерді өнім немесе қызмет көрсетуге негізделген кез келген бизнеске қолдануға болады. Ол бұл тәсілдерді жалпы стратегиялар деп атады. Олар: төмен құнмен көшбасшылық, өзгешелендіру және назар аудару. Бұл стратегиялар бәсекелестерден артықшылыққа ие болу және бәсекеге қабілеттілікті арттыру үшін жасалған. Бұл стратегиялар салыстырмалы артықшылық және ерекше артықшылық ретінде де танылуы мүмкін.

Шығынды басқару стратегиясы

Шығынды басқару – бұл кәсіпорынның өнімді немесе қызметті басқа бәсекелестерге қарағанда төмен қүнмен өндіру қабілеті. Егер кәсіпорын бірдей сападағы өнімді арзан бағаға сата алса, бұл оған басқа кәсіпорындарға қарағанда бәсекелестік артықшылық береді. Осылайша, тұтынушыларға баға бойынша тиімділік ұсынылады. Төмен шығындар кәсіпорындар әр тауар немесе қызметтен лайықты пайда таба отырып, табыстың өсуіне әкеледі. Егер кәсіпорынның пайдасы жеткіліксіз болса, Портер еңбек, материалдар және жабдықтар сияқты шығындарды төмендетуге ұсынады. Бұл кәсіпорындарға басқа бәсекелестерге қарағанда өндіріс шығындарын азайтуға мүмкіндік береді. Компания шығындардың үнемделуінен туындаған пайданы тұтынушыға жеткізу арқылы оған қосымша құн сыйлай алады.

Дифференциалдық стратегия

Дифференциациялық артықшылық бизнестің өнімдері немесе қызметтері бәсекелестерінен ерекшеленген кезде пайда болады. Майкл Портер өз кітабында осы тауарлар мен қызметтерді бәсекелестерден көзге түру үшін тартымды етуді ұсынды. Бизнеске жаңа идеялар жасау үшін күшті зерттеу, әзірлеу және дизайндық ойлау қажет. Өнімдерді немесе қызметтерді жақсартудың мысалы – тұтынушыларға жоғары сапаны ұсыну. Егер тұтынушылар өнімді немесе қызметті басқалардан ерекше деп санаса, олар осы мүмкіндіктер үшін жоғары төлеуге дайын.

Бағдарлау стратегиясы

Фокустық стратегия бизнестің барлық мақсатты нарықтарды қамтуға тырысудың орнына, бірнеше мақсатты нарыққа бағытталуын қамтамасыз етеді. Бұл стратегия көбінесе шағын бизнес үшін тиімді, себебі олардың барлық клиенттерге қызмет көрсетуге жеткілікті ресурстары немесе мүмкіндіктері болмауы мүмкін. Осы әдісті қолданатын кәсіпорындар әдетте тұтынушының қажеттіліктеріне және олардың өнімдері немесе қызметтері күнделікті өмірді қалай жақсарта алатынына назар аударады. Кейбір фирмалар тіпті тұтынушыларға өз өнімдері немесе қызметтеріне қатысты ұсыныс енгізуге мүмкіндік береді. Бұл стратегия сегментациялау стратегиясы деп те аталады, ол географиялық, демографиялық, мінез-құлқылық және психографиялық сегментацияны қамтиды. Нарықты кіші сегменттерге бөлген арқылы, кәсіпорындар тұтынушылардың қажеттіліктерін тиімдірек қанағаттандыра алады. Портердің пікірінше, бизнес мақсатты топтарын анықтағаннан кейін, төмен бағалы көшбасшылық немесе дифференциациялау стратегиясын таңдау өте маңызды. Фокустық стратегия ғана бизнесті табысты ете алмайды. Портердің айтуынша, барлық үш жалпы стратегияны қолданудан аулақ болу қажет, өйткені компаниялар табысқа жетпей, ешқандай стратегияны іске асыра алмауы мүмкін. Бұл "ортада қалу" деп аталады, және бизнес бәсекеге қабілетті болмайды. Бизнес баға мен сапа арасындағы дұрыс тепе-толықтықты тапса, ол әдетте табысты өнімге немесе қызметке әкеледі. Өнім немесе қызмет нарықта табысты болу үшін баға немесе сапа арқылы құндылық ұсынуы керек. Табысқа жету үшін "басқа бизнес сияқты ғана" болу жеткіліксіз. Сәттілікке жететін компаниялар өнімді немесе қызметті ерекше, мағыналы және клиенттерінің қажеттіліктері мен тілектеріне негізделген түрде ұсына алады. Тиісті баға мен сапаны анықтау бизнестің бренд имиджіне және бәсекелестік ортада қандай нәтижелерге қол жеткізуді көздеп отырғанына байланысты.

Ішкі факторлар

Орындылық – маңызды маркетингтік ұғым. Позиционирлеудің басты мақсаты көбінесе бәсекелестермен салыстырғанда дұрыс қабылдау қалыптастыру болып табылады. Осы арқылы бәсекелестік артықшылығы туындайды. Осы позиционирлеу, яғни бәсекелестік артықшылығы, мақсатты топтың санасында дұрыс "бейне" немесе "имидж" құруға негізделген. Бұл позиционирлеу шешімі негізгі құзыреттерді дұрыс таңдау және оларға баса назар аударудан тұрады. Сондықтан корпоративтік имидж және негізгі құзыреттер – бәсекелестік артықшылығының ішкі факторлары болып табылады.

Корпоративтік сәйкестік

Грей мен Балмердің корпоративтік репутацияны және имиджді басқару операциялық моделі (1998) корпоративтік идентификация, коммуникация, имидж және репутация – бәсекеге қабілетті артықшылықты құру процесінің негізгі компоненттері екенін ұсынады. Корпоративтік коммуникация арқылы корпоративтік идентификация корпоративтік имидж бен репутацияны қалыптастырады, нәтижесінде бәсекеге қабілеттілік пайда болады. Корпоративтік идентификация – ұйымның шындығы. Ол ұйымның ерекше сипаттамаларына немесе негізгі компетенцияларына қатысты. Бұл компанияның аудиториясы үшін қалыптасқан ойдағы бейнесі. Корпоративтік коммуникация – компанияның өзінің идентификациясын аудиторияға немесе мүдделі тараптарға әртүрлі БАҚ арқылы ресми және бейресми түрде жеткізуге бағытталған барлық коммуникациялық көздерін білдіреді. Корпоративтік коммуникация – корпоративтік идентификация мен корпоративтік имидж немесе репутация арасындағы байланыс көпірі. Ресурстар материалдық немесе материалдық емес болуы мүмкін. Фирманың білім активтері – бәсекеге қабілеттіліктің маңызды материалдық емес көзі. Фирманың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін білімді құру, кодтау және ұйым ішіндегі басқаларға тарату қажет. Өндіріс процестері, технология немесе клиенттер туралы білім сияқты нарыққа негізделген активтер – көптеген түрлі білімдер ресурсқа негізделген артықшылық ретінде қызмет ете алады. Білімге негізделген негізгі компетенциялары бар фирмалар техникалық сарапшылар, консультанттар немесе уақытша қызметкерлер сияқты «сыртқы қызметкерлерден» үйреніп, өздерінің артықшылықтарын арттыра алады. Сырттан келгендер фирманың ішіне білім әкеледі, мысалы, бәсекелес технологияларды түсінуді бөліседі. Сонымен қатар, уақытша қызметкерлермен өзара әрекеттесу фирманы уақытша қызметкерлермен байланыс үшін жасырын білімді кодтауға итермелеуі мүмкін. Сыртқы адамдармен өзара әрекеттесудің пайдасы фирманың «қабылдау қабілетімен» пропорционалды. Дегенмен, бұл өзара әрекеттесулер кейіннен сол уақытша қызметкерлерді жұмысқа алған басқаларға білім активтерінің ағып кетуіне немесе сусынуына әкелуі мүмкін. Қазіргі заманғы білімді басқару теориясы негізгі компетенцияны құру үшін стратегиялық артықшылық ретінде сергеп кетуді пайдалануға болатынын ұсынады. Компанияның бәсекеге қабілеттілігі негізгі компетенцияны дамытуға негізделеді. Негізгі компетенция – мысалы, арнайы білім, техника немесе дағды. Янг (2015) ұзақ мерзімді даму моделін зерттеу нәтижесінде, негізгі компетенцияны дамыту және негізгі мүмкіндіктерді тиімді іске асыру кез келген кәсіпорын үшін ұзақ мерзімді жоғары табысқа жету үшін маңызды стратегиялық қадам екенін тұжырымдады. Соңында, нақты артықшылықты басқарудың корпоративтік технологияларды және өндірістік дағдыларды жеке бизнесті өзгеріп жатқан мүмкіндіктерге жылдам бейімделуге қабілетті компетенцияларға біріктіру қабілетімен құруға болады. Таңдалған негізгі компетенция саласында көшбасшылықты сақтау үшін компаниялар негізгі өнімдердегі компетенциялық факторларын барынша арттыруға тырысуы керек, мысалы, құндылықтарын орналастыруда маңызды, ерекше (айырмаланған), жоғары сапалы, жариялы (көрінетін), бірегей, қолжетімді және пайдалы болуы керек. Компания осы мақсатқа жеткен кезде, ол соңғы нарықтың эволюциясын қалыптастыруға мүмкіндік алады.