Кіріспе
Гаити музыкасы мен музыкалық дәстүрлері Гаити аралына қоныс аударған түрлі халықтардың әсерінен пайда болған, кең ауқымды музыкалық біріккендіктерді қамтиды. Ол көбінесе француз, африкалық ырғақтар, испандық элементтер және осы Испаниола аралын мекендеген басқа да халықтардың, сондай-ақ аз ғана таино тайпасының ықпалын көрсетеді. Гаити ұлтына тән музыкалық стильдерге рара шеру музыкасынан туындаған музыка, твубаду балладалары, мини джаз-рок тобы, расин қозғалысы, креол хип-хопы, өте танымал компас және оның негізгі ырғағы – меренге жатады. Гаити музыкасына еуропалық отаршылдық байланыстар мен африкалық көші-қон (құлдық арқылы) ең көп әсер етеді. Еуропалық отаршылдық кезеңде музыкалық ықпал негізінен француздықтардан келді. Гаитидің музыкалық дәстүрлерінің бірі, сыртқы адамдарға жай ғана компас ретінде белгілі. Бірақ бұрынғы стандартталмаған гаити креол тілінде гаитиліктер оны әртүрліше – компа, конпа және конпа дирек деп атайды. Оның әртүрлі жазылуына қарамастан, компас – африкалық ырғақтарды, еуропалық балды билерді және гаити буржуазиясының эстетикалық көзқарастарын біріктіретін күрделі, үнемі өзгеріп отыратын музыка жанры. Бұл сөз испан тіліндегі compás сөзінен шыққан болуы мүмкін, ол «ырғақ» немесе «пульс» деген музыкалық ұғымды білдіреді. Гаити компа музыкасының ерекшеліктерінің бірі – тұрақты, пульстік барабан ырғағы, оның арқасында билеу оңай. Haïti Chérie – Гаитидің дәстүрлі патриоттық және ең танымал әні, оны доктор Отелло Байяр де Кайес жазған және шығарған. Алғашқыда Souvenir d'Haïti деп аталған. Бұл Гаити халқының өз елі мен мәдениетіне деген мақтанышын көрсетеді. Гаити қауымдастығының ішінде де, сыртында да, ол La Dessalinienne-нің екінші ұлттық әнұраны ретінде кеңінен танылады және әннің бірнеше нұсқасы жазылған. Гаитиде 1937 жылға дейін музыка жаздырылмаған, сонда Jazz Guignard коммерциялық емес мақсатта жазылды. Қазіргі таңдағы ең танымал гаити суретшілерінің бірі – Уайклф Джин. Оның музыкасы хип-хоп пен уорлдбит элементтерінің қосындысынан тұрады.
The music of Haiti combines a wide range of influences drawn from the diverse population that has settled on this Caribbean island. It often has hints of French, African rhythms, Spanish elements and others who have inhabited the island of Hispaniola and minor native Taino influences. Styles of music unique to the nation of Haiti include music derived from rara parading music, twoubadou ballads, mini jazz rock bands, rasin movement, hip hop Creòle, the wildly popular compas, and méringue as its basic rhythm. Haitian music is influenced mostly by European colonial ties and African migration (through slavery). In the case of European colonization, musical influence has derived primarily from the French. One of Haiti's musical traditions is known to outsiders simply as compas. But in the former non standardized Haitian Creole, Haitians identify it variously as compa, conpa, and konpa dirék. Regardless of its various spellings, compas refers to a complex, ever changing music genre that fuses African rhythms, European ballroom dancing, and Haitian bourgeois aesthetics. The word may have derived from the Spanish compás, which relates to the musical rhythm of the "beat" or "pulse." One of the most distinctive features of Haitian compas music is its steady, pulsing drumbeat, which makes it easy to dance to. Haïti Chérie is a traditional patriotic and most recognizable song of Haiti that was written and composed by Dr. Othello Bayard de Cayes and was initially called Souvenir d'Haïti. It represents the pride Haitian people feel for their country and culture. Within the Haitian community, at home and abroad, it is widely considered as a second national anthem to La Dessalinienne and the song has recorded several different versions. Haiti did not have recorded music until 1937 when Jazz Guignard was recorded non commercially. One of the most current popular Haitian artists is Wyclef Jean. His music is somewhat hip hop mixed with worldbeat.
Қарабиян
Карабиен немесе Carabineer – Гаитидің дәстүрлі би стилі, оны Дессалиннің досы Эуфеми Дагуил құрастырған деп есептеледі. Бұл би Гаити революциясы кезінде гаитилік әскерлер үшін жасалған, олардың арқаларына карабин белбеуін іліп, билеу үшін арналған, содан аталған. Ауызша және жазбаша дәстүрлерде Дессалиннің өзінің қарабиен биін керемет орындағаны айтылады.
Меринга
Мерингу – гитараға негізделген стиль, тарихи тұрғыдан меренгумен байланысты, бірақ аккордеон қолданылмайды. Африка және Еуропа мәдениеттерінің үйлесуі нәтижесінде халықтық би музыкасы, қарапайым акустикалық аспаптарда орындалатын музыка туды. Мерингу қазіргі кезде компаға қарағанда азырақ танымал.
Рара
Рара музыкасы – оразалық шеру музыкасы, Воду діні дәстүрімен тығыз байланысты. Оны жиі Гаити карнавалымен шатастырады, себебі екі мерекеде де көшеде билейтін көптеген тойлаушылар болады. Рара Ақ сәрсенбісінен (карнавал аяқталғаннан кейінгі күн) бастап, Пасха жексенбісіне (немесе Гаитидің кейбір аймақтарында Пасха дүйсенбісіне) дейін орындалады. Рара тобы діни рәсімдерді орындау үшін көшелерде шарлайды, бұл олардың lwa-ға (рухтарға) деген парыздық міндеттерінің бір бөлігі. Өлім мен жыныстық энергиямен байланысты Геде рухы Рара мерекелерінде маңызды рухани күш болып табылады және көбінесе хоунганды (еркек Воду діни қызметкері) немесе мамбоны (әйел Воду діни қызметкері) иеленеді, топ шеруге шығар алдында қатысушыларды баталап, оларға түнгі сапарларында қауіпсіздік тілейді.
Туабаду
Твубаду – гаитилік, француз немесе Кариб теңізі аймағына тән балладаларды орындаған, көшпенді трубадурлар тартатын акустикалық гитара, бит-бокс және аккордеон сияқты аспаптардың үйлесімді ойнатылуы арқылы туындаған музыка жанры. ХХ ғасырдың басында Кубаның қант плантацияларында жұмыс істеуге барған гаитилік шаруалардың салдарынан, ол жағынан Кубаның Сон Кубано музыкасына ұқсас. Музыканттар Port-au-Prince халықаралық әуежайында, сондай-ақ Петион-Вильдегі барлар мен мейрамханаларда өнер көрсетеді.
Компас / Конпа
Compas, compas direct-тың қысқартылған түрі, 1950-ші жылдардың ортасында саксофон мен гитарашы Nemours Jean Baptiste арқасында танымал болған қазіргі заманғы méringue (креол тілінде меренг). Оның méringue-і тез арада Антиль аралдарында, әсіресе Мартиника мен Гваделупада кеңінен танылды. Webert Sicot және Nemours Jean Baptiste топтың екі басшысы болды. Кейін Sicot жаңа топ құрып, жақсы дос болғандарына қарамастан, араларында күшті бәсеке пайда болды. Nemours-тан өзгеше болу үшін Sicot өзінің қазіргі méringue-ін cadence rampa деп атады. Креол тілінде ол konpa dirèk немесе жай ғана konpa деп жазылады. Көбінесе, айтылуынша kompa деп жазылады.
Шағын джаз
Мини-джаз 60-жылдардың ортасында пайда болды, оның ерекшелігі – екі гитара, бір бас-гитара, барабан, конга, ковбелл, кейбір топтар альт-саксофон немесе толық духовой бөлімін пайдаланса, ал енді біреулері клавиатура, аккордеон немесе жетекші гитара қолданды. Дегенмен, барлық мини-джаз топтарының гитаралары өте ерекше стильде болды. 1970-жылдары мини-джаз үстемдік құрды, ол әлі де меринге стилінің бір түрін қолданды. Мини-джаз топтарының бірі – «Табу Комбо» Гаитидің ең танымал тобына айналды. 1970-жылдары Гаитиден француз Антиль аралдарында мини-джаз формуласы тарады.
Гаити рок (rock kreyòl)
Гаитидегі рок-н-ролл 1960 жылдардың басында пайда болды, оны yeye топтары деп аталатын рок-топтар орындады. Олар репертуарына тікелей компас қосып, оның нәтижесін мини-джаз деп атағанда, бұл топтардың өмірі қысқа болды. Бүгінде гаитилік рок – Кариб теңізінің әлемімен үйлескен альтернативті рок музыкасы, және оны Гаитиге алғаш рет Йоханн Доре әкелді. Splash тобы 1990 жылдары Гаитиде танымал болған рок-топтардың бірі еді.
Мизик тұқымы
1970 жылдардың соңында (Дювалье диктатурасының күшейіп келе жатқан байлығына байланысты наразылықтардың күшеюімен) Порт-о-Пренстің (сондай-ақ, шамалы дәрежеде Кап-Айтиен мен басқа да қалалық аймақтардың) жастары жаңа өмір салтын қабылдауға тырысты. Франсуа Дювальедің воду бейнелерін террор құралы ретінде пайдалануы, АҚШ-тағы жинау өндірісінің және ірі ауыл шаруашылығы экспорттық саудасының өсуі, диско музыкасының танымалдылығы және Жан-Клод Дювальедің компа мен француз эстрадалық әндерін бағалауы көптеген жастарды көңілсіздікке түсірді. Диктатураның «Гаити ұлты» туралы ұғымына (демек, диктатураның өзіне) қарсылық білдіру үшін бірнеше адам Санба қозғалысының идеяларын қабылдап, жаңа өмір салтын бастады. Олар Black Power және хиппи сияқты жаһандық қозғалыстардан, регги жұлдызы Боб Марлиден және Гаитидегі ауылдық өмірден шабыт алды. Санба қозғалысының өкілдері шаруалардың дәстүрлі көк деним киімдерін (кароко) киді, жаһандық капитализм ұсынған коммерциялық және өңделген өмірден бас тартып, өзара көмекке негізделген өмір салтын құрметтеді. Кейін олар ямайкалық дредоктарға ұқсас шаш өрімін қабылдады, бірақ бұл стильді Гаитиде бар екенін, оны «су рухтары» деп аталатын cheve simbi терминімен байланыстырды. Осы суретшілердің ең танымалдары – Санба Зао (Луи Лесли Марселин), Айизан (Гарри Санон), Азуке (Грегори Санон), Абуджа (Рональд Деренкурт), Кебёсу Данле (Жан Реймонд) және Чико (Ив Бойер) болды. Олар Sanba yo тобын құрды, кейін Gwoup Sa деп аталды. Кейін Лоло (Теодор Бобрун), Папа Бонга және Эдди Франсуа сияқты музыканттар да осы үрдіске қосылды. Бұл – болашақта mizik rasin музыкасының пайда болуына себеп болған заманауи бастама болды. Осы топтардың бірі 1980 жылдары ЮНИСЕФ-тің вакцинация науқаны үшін ән жазды, ол Konbit! дискісіне енді. 1990 жылдары mizik rasin, яғни тамыр музыкасы деп аталған музыкалық жанр коммерциялық сәттілікке жетті. Boukman Eksperyans, Boukan Ginen және шамалы дәрежеде RAM сияқты музыканттар регги, рок және фанк ырғақтарын дәстүрлі формалар мен аспаптарға енгізді, соның ішінде рара, канавал музыкасы немесе Лаку Сувнанс, Лаку Баджо, Лаку Сукри немесе Лаку Дереял сияқты ауылдық ауылдардың дәстүрлі рухани музыкасы. Бастапқыда бұл адамдар Санба қозғалысының жолын ұстанғанмен, бірте-бірте бұл үрдіс әлсіреп бара жатты. Саяси және экономикалық қысымның күшеюі осы адамдардың көпшілігінің эмиграцияға (негізінен АҚШ және Канадаға) көшуіне әкелді. Қалғандар да, ел арасында саяхаттағандар да гаитилік емес элементтерді (қатаң айтқанда) көбірек қоса бастады және көбірек ақша табу және аудиторияны кеңейту үшін коммерциялық дыбысты қолданды. RAM «Fèy» деп аталатын дәстүрлі воду әнін жазды. Гаити креол тілінде «fèy» сөзі «жапырақ» дегенді білдіреді, ал әннің мәтіні ағаштан түскен жапырақ туралы айтады.
Зук немесе зук-сүйіспеншілік
Гаитидің каденсі және оның компасы 1950 жылдардың соңында пайда болғаннан бері Антиль аралдарындағы музыкалық аренада үстемдік құрып келеді. Compas direct – 1955 жылы гаитилік саксофоншы және гитарашы Nemours Jean Baptiste танымал еткен қазіргі заманғы меринг, оны Антиль аралдарының музыканттары өз нұсқасын cadence lypso деп, кейін зук немесе зук махаббаты деп атады. Бірақ ол тым жылдам болды, және 1980 жылдары стиль француз Антиль аралдарының басты музыкасы – кадан немесе компастың күшті ықпалына тап болғандықтан маңыздылығын жоғалтты. Мәселе – Мартиника және Гваделупа музыканттары компасты зук немесе зук махаббаты деп қате атауында, бұл Африка, Кабо-Верде, Ангола, Бразилия, Португалия және басқа да елдерде жаңсақтық тудырды. Гаити музыканттары Антиль аралдарының музыканттарына компас ойнауды үйретті, және зук ырғақтары олардан бастау алады, оның жасалуына да еңбек сіңгендер бар. Жалпы алғанда, гаитилік музыканттар зук музыканттарын жоғары деңгейдегі музыканттар деп санайды, себебі олар қазір музыкалық аренаның алдыңғы қатарында тұр. Бүгінде зук махаббаты (қазіргі зук) – француз Антиль аралдарының каденсі немесе компасы, ол баяу, жұмсақ және сезімтал ырғақпен сипатталады.
Гаитидің хип-хопы (реп-крейол)
Гаитиде және басқа гаитилік қауымдастықтарда жергілікті, қалыптасқан гаитилік хип-хоп қозғалысының танымалдылығы артып келеді. Ол гаитилік жастар арасында күннен-күнге танымал болып келеді, көбінесе әлеуметтік және саяси мәселелерді, сондай-ақ материализмді қамтиды. Компа және басқа да танымал жергілікті музыкалық ритмдер қалалық дыбыстармен жиі қолданылады. Соңғы жылдары Barikad Crew, Mach Hommy және Jimmy O сияқты гаитилік хип-хоп әртістерінің танымалдылығы артты. Басқа гаитилік хип-хоп әртістері әлі даму үстінде.
Музыкалық білім беру және оқыту
BLUME Haiti (Building Leaders Using Music Education) – Гаитиде классикалық музыка мұғалімдерін даярлайтын және аспаптарды жөндеу бойынша оқыту үшін басқа ұйымдармен ынтымақтасатын американдық коммерциялық емес ұйым. Ол шамамен 5000 оқушыға жеткен. Luthiers Sans Frontieres UK және басқа да ұйымдармен серіктес. Чикагода орналасқан Carrefour Collaborative үкіметтік емес ұйымы, Гаитиде жоғары сапалы аудио жазба жабдықтарын, бейне түсіруге көмектесу және тәлімгерлер ұсыну арқылы Underground музыкасын және музыканттарды насихаттап, өндіріске көмектеседі. Мақсаты – американдық көрермендерге танысу. Гетвилл, сонымен қатар хип-хоп және Dance Hall музыкасын орындайтын MC, олар өндірген алғашқы музыкант болды. El Sistemia – классикалық музыканы оқытудың венесуэлалық әдісі, 2012 жылы Гаитиде Гаитидің бұрынғы президенті Мишель Мартелли, бұрынғы әнші болған адамның қолдауымен басталды.
Музыкалық мекемелер мен фестивальдер
Гаити карнавалы – гаити мәдениетінің маңызды бөлігі. Бұл гаитилік музыканттар үшін де маңызды, өйткені олар өз таланттарын көрсетуге және карнавал жұртшылығының алдында өнер көрсету арқылы аудиторияларын кеңейтуге мүмкіндік алады. 2010 жылғы жер сілкінісінен кейін он күн өткен соң, АҚШ-та "Гаитиге үміт" телемарафоны басталды, ол медиа кеңістігін тиімді түрде басып алып, жүздеген миллион үй шаруашылықтары мен көрермендерге жетті. Ол апаттан аман қалғандарға деген көрермендердің қайырымдылығын оятуға бағытталған, қарапайым азаматтарға гуманитарлық көмек көрсететін қайырымдылық ұйымдарға ақшалай көмек беру арқылы азаматтардың бірлескен көмек көрсетуіне мүмкіндік берді. Телемарафон түрлі мәшһүр әншілердің өнерлері мен қайырымдылыққа шақырулар арқылы қолдау тапты, сондай-ақ цифрлық әлеуметтік желілерді пайдаланып, көрермендердің моральдық жауапкершілігіне үндеді. Көрермендерге ұялы телефон арқылы ақша аудару мүмкіндігі ұсынылды және телемарафон басталғаннан кейін бір күн өткенде 58 миллион доллар жиналды. Бұл қайырымдылық шарасының формасы музыка мен әннің күшін көрсетеді және оны гаити қоғамымен байланыстырады. Жер сілкінісінен аман қалғандар кенеттен және күшті құлпыру кезінде бағдарлану үшін ән салудың тәжірибелік әдісін қолданды.