Кіріспе

IV бас сүйекті жүйке, көз қозғалысы үшін

Трохлеарлық жүйке (/t/r/ɒ/k/l/ɪər/), (әдетте төртінші бас сүйекті жүйке, IV бас сүйекті жүйке немесе CN IV деп аталады), бір ғана бұлшық етті – көздің жоғарғы көлбеу бұлшығын (трохлея арқылы жұмыс істейтін) иннервациялайтын бас сүйекті жүйке. Көптеген басқа бас сүйекті жүйкелерден айырмашылығы, трохлеарлық жүйке тек қозғалыс жүйкесі (соматикалық эфференттік жүйке). Трохлеарлық жүйке бас сүйекті жүйкелер арасында бірнеше жағынан ерекшеленеді: Ол аксон саны бойынша ең кішкентай жүйке. Ол ең ұзын ми ішілік ұзындығына ие. Бұл ми діңінің артқы жағынан шығатын жалғыз бас сүйекті жүйке. Ол өз ядросынан қарама-қарсы жақтағы (контралатеральді) жоғарғы көлбеу бұлшығын иннервациялайды. Трохлеарлық жүйке ми діңінің ішінде декуссацияланады, содан кейін ми діңінің қарама-қарсы жағында (төменгі төмпек деңгейінде) пайда болады. Ми діңіндегі трохлеарлық ядроның зақымдануы контралатеральді жоғарғы көлбеу бұлшық етінің сал болуына, ал трохлеарлық жүйкенің зақымдануы (миден шыққаннан кейін) сол жақтағы (ипсилатеральді) жоғарғы көлбеу бұлшық етінің сал болуына әкеледі. Трохлеарлық жүйке иннервациялайтын жоғарғы көлбеу бұлшық еті көздің медиалдық бөлігінде орналасқан талшықтық сақина – трохлея арқылы өтетін сіңірде аяқталады. Трохлея латын тілінде "блок" немесе "құрылғы" дегенді білдіреді; сондықтан төртінші жүйке де осы құрылымның атымен аталған. Трохлея және трохлеар сөздері көне грек тілінен шыққан.

Құрылымы

Трохлеарлық жүйке көздің жоғарғы көлбеу бұлшық етіне, қаңқа бұлшық етіне қозғалыс жүйкелік тітіктемесін береді; сондықтан трохлеарлық жүйке жалпы соматикалық эфференттік типтегі аксондарды тасымалдайды.

Курс

Әрбір трохлеарлық жүйке мидың ортаңғы бөлігіндегі трохлеарлық ядродан басталады. Өздерінің ядроларынан екі трохлеарлық жүйке мидың ортаңғы бөлігі арқылы жоғары қарай өтеді, периаквадуктты сұр затпен қоршалған, мидың ортаңғы бөлігінде кесіседі (декуссацияланады), содан кейін төменгі төмпешікке жақын мидың дорсальды бөлігінен шығады. Ол каверноздық синустың сыртқы қабырғасымен жүреді. Тіпті шағын жарақаттар да төртінші жүйкені уақытша созуы мүмкін (мидың артқы клиноидтық процеске қатысты уақытша жылжуы арқылы). Төртінші жүйкеге аздап зақым келген науқастар "көрудің нашарлауына" шағымданады. Көбірек зақым келген науқастар айқын диплопияны және көру өрісінің айналу (торсиондық) бұзылыстарын байқайды. Әдеттегі клиникалық барысы – апталар немесе айлар ішінде толық қалпына келу. Төртінші жүйкеге оқшауланған зақымды жүйкені созатын немесе қысатын кез келген процесс тудыруы мүмкін. Бас сүйегі ішіндегі қысымның жалпы өсуі – гидроцефалия, мидың псевдотуморы, қан кету, ісіну – төртінші жүйкеге әсер етеді, бірақ абдуценс жүйкесі (VI) көбінесе бірінші болып зардап шегеді (тік диплопия емес, көлденең диплопияны тудырады). Жұқпалар (менингит, герпес зостер), демиелинизация (көп склероз), диабеттік нейропатия және каверноздық синус ауруы төртінші жүйкеге әсер етуі мүмкін, сондай-ақ орбитальді ісіктер және Толоса-Хант синдромы да. Жалпы алғанда, бұл аурулар басқа бас сүйек жүйкелеріне де әсер етеді. Төртінші жүйкеге оқшауланған зақымдар мұндай жағдайларда сирек кездеседі.

Созылмалы шалдық

Созылмалы төртінші жүйке парализінің ең көп кездесетін себебі – төртінші жүйкенің (немесе оның ядросының) дамуының бұрыс немесе толық емес болуынан туа біткен ақау. Туа біткен ақаулар балалық шақта байқалуы мүмкін, бірақ шағын ақаулар ересек жасқа келгенде ғана, компенсаторлық механизмдер жұмысын тоқтатқанда көріне бастауы мүмкін. Туа біткен төртінші жүйке параличтері хирургиялық емдеуге жақсы жауап береді.

Орталық зақымдану

Орталық зақымдану – трохлеарлық ядроға зақымдану. Ол қарсы жақ көзге әсер етеді. Басқа бас сүйек нервтерінің ядролары көбінесе бір жақты құрылымдарға әсер етеді (мысалы, оптикалық нервтер – II бас сүйек нервтері – екі көзді де иннервациялайды). Ми сабағындағы трохлеарлық ядро және оның аксондары инфаркт, қан кету, артериовеноздық аномалиялар, ісіктер және демиелинизация нәтижесінде зақымдануы мүмкін. Клиникалық картинада басқа құрылымдарға туындаған қосымша зақымдар әдетте басым болады. Төртінші нерв – жалпы көз қозғалысын бақылайтын ми қабықшасы жүйелерінің соңғы ортақ жолдарының бірі. Көз қозғалысының ми қабықшасымен бақылануы (саккадтар, тегіс іздеу, бейімделу) бір жақты емес, конъюгациялық көз қозғалысын қамтиды.

Клиникалық бағалау

Трохлеарлық жүйке оның жоғарғы көлбеу бұлшығының әрекетін тексеру арқылы бағаланады. Бұл бұлшық өздігінен әрекет еткенде көзді төменге және сыртқа қарай қозғалтады. Дегенмен, көздің қозғалысы көздің сыртқы бұлшықтарының бірлескен (синергиялық) жұмысының нәтижесі болып табылады. Сондықтан, трохлеарлық жүйкені тексеру үшін пациенттен «төмен және ішке» қарауын сұрайды, себебі осы қозғалыста жоғарғы көлбеу бұлшығының үлесі ең жоғары. Газет оқу және баспалдақтан түсу сияқты күнделікті іс-әрекеттер осы конвергенттік көруді қажет етеді. Осы іс-әрекеттер кезінде пайда болатын екі көру (диплопия) төртінші жүйке парализінің бастапқы белгісі болуы мүмкін. Альфред Бильшовскийдің бас бұру тесті – IV (трохлеарлық) ми жүйкесінің зақымдануынан туындаған жоғарғы көлбеу бұлшығының салқаулығын анықтауға арналған тест.

Басқа жануарларда

Гомологты трохлеарлық жүйкелер барлық жақ сүйекті омыртқалы жануарларда табылады. Трохлеарлық жүйкенің ерекше қасиеттері, оның ішінде ми сабасынан арқа жақтан шығуы және қарсы жаққа жүйкеленуі, акулалардың алғашқы миында байқалады.