Кіріспе

Фактілерді білу немесе құзыреттілік

Білім – фактілерді білу, жеке тұлғалар мен жағдайлармен таныс болу немесе практикалық дағды. Фактілер туралы білім, сондай-ақ пропозициялық білім деп аталатын бұл түрі, көбінесе негізделген наным ретінде сипатталады, ол пікір немесе болжамнан дұрыс болуымен және ақталуымен ерекшеленеді. Философтар арасында пропозициялық білімнің – нанымның бір түрі екендігі туралы кең пікір қалыптасқан, бірақ көптеген даулар ақталу мәселесіне байланысты туындайды. Бұл ақталуды қалай түсіну керек, оның қажеттігі және одан өзге де нәрсе қажет пе деген сияқты сұрақтарды қамтиды. Бұл даулар 20-ғасырдың екінші жартысында Геттье жағдайлары деп аталатын ой эксперименттерінің сериясынан кейін күшейді, олар баламалы анықтамаларды тудырды. Білім алудың көптеген жолдары бар. Эмпирикалық білімнің негізгі көзі – қабылдау, ол сыртқы әлем туралы білу үшін сезімдерді пайдалануды қамтиды. Интроспекция адамдарға өздерінің ішкі психикалық күйлері мен процестері туралы білуге мүмкіндік береді. Білімнің басқа көздері – есте сақтау, рационалды түйсік, логикалық қорытынды және куәлік. Фундаментализм бойынша, осы көздердің кейбіреулері негізгі болып табылады, себебі олар басқа психикалық күйлерге тәуелді болмай, нанымдарды ақтауға қабілетті. Когерентистер бұл талапты қабылдамайды және білім үшін сенушінің барлық психикалық күйлерінің арасында жеткілікті үйлесімділік болуы қажет деп санайды. Инфинитизм бойынша, нанымдардың шексіз тізбегі қажет. Білімді зерттейтін негізгі ғылым – эпистемология, ол адамдардың не білетінін, оны қалай білетінін және білудің мәнін зерттейді. Онда білімнің құндылығы және білім мүмкін емес деген философиялық күмәнділік тезисі талқыланады. Білім ғылым сияқты көптеген салалар үшін маңызды, ол қайталанатын тәжірибе, байқау және өлшеу негізінде ғылыми әдіс арқылы білім алуға ұмтылады. Әртүрлі діндер адамдар білім іздеуі керек және Құдай немесе илаһи білімнің бастауы екенін айтады. Білім антропологиясы білімнің әртүрлі мәдениеттерде қалай жинақталатынын, сақталанатынын, ізделіп табылатынын және таратылатынын зерттейді. Білім социологиясы білімнің қандай әлеуметтік-тарихи жағдайларда пайда болатынын және оның қандай әлеуметтік салдарлары болатынын зерттейді. Білім тарихы әртүрлі салалардағы білімнің тарихи барысында қалай дамып, эволюцияға ұшырағанын зерттейді.

Анықтамалар

Білім – таныс болу, хабардар болу, түсіну немесе білу түрі. Ол көбінесе тәжірибе арқылы алынған ақпаратты меңгеруді қамтиды және танымдық табыс немесе шындықпен эпистемологиялық байланыс ретінде түсіндіріледі, мысалы, жаңалық ашу. Көптеген академиялық анықтамалар нақты фактілерге сену түріндегі ұйғарымдық білімге баса назар аударады, мысалы, «Мен Дейв үйde екенін білемін». Білімнің басқа түрлеріне «ол жүзуді біледі» сияқты практикалық шеберлік түріндегі білім, сондай-ақ бұрынғы тікелей тәжірибеге негізделген белгілі бір объектіні білу, яғни жеке тану жатады. Білім көбінесе жеке адамның күйі ретінде қарастырылады, бірақ ол топтық білім, әлеуметтік білім немесе ұжымдық білім ретінде адамдар тобының қасиеттерін де білдіре алады. Кейбір әлеуметтік ғылымдар білімді мәдениетке ұқсас кең әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырады. Бұл термин «кітапханада сақталған білім» немесе сарапшы жүйенің білім базасы сияқты құжаттарда сақталған білімді де білдіруі мүмкін. Білім мен интеллект тығыз байланысты, бірақ интеллект ақпаратты алу, өңдеу және қолдану қабілеті туралы, ал білім адамның қазіргі ақпараттары мен дағдыларына қатысты. «Білім» сөзінің түбірі 12 ғасырғы көне ағылшын тіліндегі «cnawan» сөзінде, ал ол көне жоғары неміс тіліндегі «gecnawan» сөзінен шыққан. Ағылшын сөзінде басқа тілдерде бірнеше сөздермен берілетін әртүрлі мағыналар бар. Мысалы, ежелгі грек тілінде білімді білдіру үшін төрт маңызды термин қолданылған: эпистема (өзгермейтін теориялық білім), техне (сараптық техникалық білім), метис (стратегиялық білім) және гнозис (жеке интеллектуалды білім). Білімді зерттейтін негізгі ғылым – эпистемология немесе білім туралы теория. Ол білімнің және оны негіздеудің мәнін, білімнің қалай пайда болатынын және оның қандай құндылыққа ие екенін зерттейді. Сондай-ақ білімнің түрлері мен не білуге боладының шектері де қарастырылады. Білімнің жалпы сипаттамалары туралы келісімге қарамастан, оның нақты анықтамасы даулы. Кейбір анықтамалар білімнің ең маңызды ерекшеліктеріне ғана назар аударады, практикалық тұрғыдан пайдалы сипаттама беру үшін. Білімді талдау деп аталатын тағы бір тәсіл, химиягерлердің үлгіні талдау әдісіне ұқсас, оны құрайтын барлық химиялық элементтердің тізімін іздеу арқылы жеке қажетті және бірлесіп жеткілікті жағдайларды тізімдеу арқылы теориялық тұрғыдан нақты анықтама беруге тырысады. Басқа көзқарас бойынша білім – басқа құбылыстар тұрғысынан талдауға келмейтін ерекше күй. Кейбір ғалымдар өздерінің анықтамаларын абстрактілі интуицияға негіздейді, ал басқалары нақты жағдайларға назар аударады немесе терминнің күнделікті тілде қалай қолданылатынына сүйенеді. Білімнің жоғары стандарттарды талап ететін сирек құбылыс па, әлде көптеген күнделікті жағдайларда кездесетін жалпы құбылыс па деген мәселеде де келіспеушіліктер бар.

Білімді талдау

Көп талқыланатын анықтама білімді негізделген, шындыққа сай сенім ретінде сипаттайды. Бұл анықтаманың үш маңызды белгісі бар: (1) сенім, (2) шындық және (3) негіздеме. Шындық – білімнің кеңінен қабылданатын қасиеті. Бұл дегеніміз, жалған нәрсеге сену мүмкін болса да, жалған нәрсені білу мүмкін емес. Білім – сенімнің бір түрі, сондықтан адам оған сенбесе, ештеңені біле алмайды. Күнделікті тілдегі кейбір сөздер бұл қағидаға қайшы келеді, мысалы: «Мен оған сенбеймін, мен оны білемін!» Бірақ мұндай сөздердің мақсаты сенімді жоққа шығару емес, керісінше, сенімнің күшін баса көрсету. Осы анықтамаға қатысты негізгі дау-дамай оның үшінші белгісі – негіздемеге байланысты. Бұл компонент көбінесе кейбір шындыққа сай сенімдер білімнің түрі емес деген ойға байланысты қосылады, мысалы, ырымға, сәтті болжамға немесе қате ойлауға негізделген сенімдер. Мысалы, тиянақты сыбаға түсіретін адам, тіпті болжамы шындыққа келсе де, оны білмейді. Бұл білімнің тек дұрыс болуы жеткіліксіз екенін көрсетеді. Осы жағдайларды білім ретінде қарастыру үшін сенімнің негізделген болуы қажет. Кейбір философтар сенімнің негізделген болуы үшін, оның дәлелдерге негізделгені жеткілікті дейді, бұл дәлелдер тәжірибе, есте сақтау және басқа сенімдер сияқты ақыл-ой күйлері түрінде болуы мүмкін. Ал басқалары сенімнің сенімді процестер арқылы туындағанда ғана негізделген болады дейді, мысалы, сезім қабылдауы немесе логикалық ойлау. Білімді негізделген, шындыққа сай сенім ретінде анықтау 20-шы ғасырда, эпистемолог Эдмунд Геттье бірқатар қарсы мысалдар келтірген кезде қатты сынға ұшырады. Олар білімді құрамайтын, бірақ негізделген, шындыққа сай сенімдердің нақты жағдайларын көрсетуге тырысады. Мұндай жағдайлардың себебі көбінесе эпистемиялық сәттілік болып табылады: сенім негізделген, бірақ оның негіздемесі шындыққа қатысы жоқ. Белгілі бір мысалда, адам көптеген қоралардың сыртқы қабырғалары бар ауылдық жолмен жүреді, бірақ тек бір ғана нағыз қора бар. Адам мұны білмейді, сәттілікке байланысты нағыз қораның алдында тоқтап, өзі қораның алдында тұрғанына негізделген сенімге ие болады. Бұл мысал адамның нағыз қораның алдында тұрғанын білмейтінін көрсетуге бағытталған, өйткені ол айырмашылықты анықтай алмас еді. Яғни, бұл негізделген сенімнің шындыққа сай болуы – таза сәттілік. Кейбір философтардың пікірінше, бұл қарсы мысалдар негіздеме білім үшін қажет емес екенін және білімді сенімділік немесе танымдық қасиеттердің көрінісі ретінде сипаттау керек екенін көрсетеді. Тағы бір тәсіл білімді танымдық процестердегі оның қызметіне қарай анықтайды, яғни, ойлауға немесе әрекет етуге себеп болатын нәрсе ретінде. Кейбір жауаптар негіздемені білімнің бір аспектісі ретінде қабылдап, қосымша критерийлерді қосады. Көптеген талапкерлер ұсынылды, мысалы, негізделген, шындыққа сай сенім ешқандай жалған сенімге байланысты емес, оған қарсы дәлелдер жоқ немесе егер сенім жалған болса, адам оған ие болмас еді деген талаптар. Басқа көзқарас бойынша, сенімнің білімге тең болуы үшін қатесіз болуы керек. Прагматизммен байланысты тағы бір тәсіл ізденіс аспектісіне назар аударады және білімді іс-әрекет дағдыларын қалыптастыруға бағытталған практика ретінде сипаттайды. Академиялық дискурста ұсынылған өзгерістердің немесе қайта тұжырымдамалардың қайсысы дұрыс екендігі туралы әлі де көп келіспеушілік бар, сонымен қатар білімнің әртүрлі баламалы анықтамалары бар.

Түрлері

Білім түрлері арасындағы жиі кездесетін айырмашылық – фактілік білім, яғни «не екенін білу» және практикалық дағдылар немесе тікелей таныстық сияқты фактілік емес білім. Басқа айырмашылықтар білімді қалай игеруге және танылған ақпараттың мазмұнына қатысты.

Ұсынылған

Пропозициялық білім, сондай-ақ декларативтік және сипаттамалық білім деп аталады, бұл "2 + 2 = 4" сияқты фактілер туралы теориялық білімнің бір түрі. Бұл аналитикалық философиядағы үлгілік білім түрі. Пропозициялық білім ұсынысқа қатысты қатынасқа түсуімен ерекшеленеді. Ұсыныстар көбінесе "that" сөйлемдері арқылы білдірілетіндіктен, оны "Акари кенгурудың секіріп жүретінін біледі" сияқты "білу" деп те атайды. Бұл жағдайда Акари "кенгурулар секіреді" деген ұсынысқа қатысты білу қатынасында болады. Білудің осыған ұқсас түрлеріне "кімді" және "неліктен" білу жатады, мысалы, кешкі асқа кім келетінін және олар неліктен келетінін білу. Бұл тіркестер әдетте "that" сөйлемдерін қолдану арқылы қайта баяндалатындықтан, олар пропозициялық білімнің түрлері ретінде қарастырылады. Пропозициялық білім ұғымдар, идеялар, теориялар және жалпы ережелерді қамтитын ақыл-ой бейнелері түрінде көрінеді. Бұл бейнелер білушіні шындықтың белгілі бір аспектілерімен байланыстырады, олардың қалай екенін көрсетеді. Олар көбінесе контекстке тәуелсіз болады, яғни нақты қолданысқа немесе мақсатқа шектелмейді. Пропозициялық білімге нақты фактілер туралы білім, мысалы, алтынның атомдық массасы 196,97 у, және жалпыламалар, мысалы, кейбір ағаштардың күзде жапырақтарының түсі өзгеретіні туралы білім де кіреді. Ақыл-ой бейнелеріне тәуелділігіне байланысты, пропозициялық білімге қабілеттілік адамдар сияқты салыстырмалы түрде күрделі жаратылыстарға ғана тән деп саналады. Бұл әлемнің қалай екенін көрсететін ұсынысқа сену үшін жоғары интеллектуалдық қабілеттердің қажеттігіне негізделген.

Ұсынысты емес

Ұйғарымдық емес білім – бұл ұйғарыммен ешқандай тікелей байланысы жоқ білім. Оның ең танымал екі түрі – «қалай істеуді білу» (немесе процедуралық білім) және танысу арқылы білім. «Қалай істеуді білу» дегеніміз – велосипед тебуді немесе жүзуді білу сияқты, белгілі бір практикалық дағдыға, шеберлікке немесе қабілетке ие болу. Математикалық теореманы қалай дәлелдеуді білу сияқты кейбір қабілеттер «қалай істеуді білу» білімінің түрлерін қамтиды, бірақ бұл әдетте солай болмайды. «Қалай істеуді білу» білімінің кейбір түрлері, ұйғарымдық білімнен айырмашылығы, жоғары дамыған сананы қажет етпейді және жануарлар әлемінде жиі кездеседі. Мысалы, құмырсқа қалай жүру керектігін біледі, бірақ оның сәйкес ұйғарымды ұсынуға жеткілікті дамыған санасы жоқ деп есептеледі. Білімнің нысаны адам, зат немесе орын болуы мүмкін. Мысалы, шоколад жеу арқылы шоколадтың дәмін тануға болады, ал Таупо көліне саяхаттау Таупо көлімен танысу арқылы білім алуға әкеледі. Мұндай жағдайларда адам, нысан туралы фактілік ақпаратты міндетті түрде алмай, тікелей тәжірибеден туындайтын, қорытындыламау білімін қалыптастырады. Керісінше, шоколад немесе Таупо көлі туралы көптеген ұйғарымдық білімді кітаптар оқу арқылы, тікелей тәжірибелік байланыссыз да алуға болады. Танысу арқылы білім туралы ұғымды алғаш рет Бертран Рассел енгізді. Оның пікірінше, ұйғарымды түсіну үшін оның құрамдас бөліктерімен таныс болу қажет болғандықтан, танысу арқылы білім ұйғарымдық білімнен негізгі болып табылады.

Априорлық және апостерлік

Априорлық және апостериорлық білімнің айырмашылығы білімнің қалыптасу және негізделу процестерінде тәжірибенің атқаратын рөліне байланысты. Апостериорлық білім – тәжірибеге негізделіп білу. Мысалы, сыртта жаңбыр жауып жатқанын көргенде немесе нәресте жылап жатқанын естігенде, адам осы фактілер туралы апостериорлық білімге ие болады. Априорлық білімге ие болу үшін белгілі бір пікірді негіздеу немесе қолдау үшін ешқандай тәжірибе қажет емес. Математикалық білім, мысалы, 2 + 2 = 4, дәстүрлі түрде априорлық білім ретінде қарастырылады, себебі бұл фактіні растау үшін эмпирикалық зерттеудің қажеті жоқ. Осыған орай, апостериорлық білім – эмпирикалық білім, ал априорлық білім – эмпирикалық емес білім. Аталған тәжірибе көбінесе сезімдік тәжірибемен байланысты. Жады және өзіне-өзі тексеру сияқты сезімдік емес тәжірибелер де жиі қамтылады. Рационалды түсінік сияқты кейбір саналы құбылыстар тиісті тәжірибеден тыс қалдырылады. Мысалы, математикалық есептерді шешу үшін, екі санды көбейту кезіндегі саналы ойлау процестері априорлық білімге жету үшін қажет болуы мүмкін. Сөздер арқылы білдірілетін талапты үйрену үшін қажетті тәжірибеге де осылай қарауға болады. Мысалы, "барлық бакалаврлар үйленбеген" дегенді білу – априорлық білім, себебі бұл фактіні растау үшін сезімдік тәжірибе қажет емес, тіпті "бакалавр" және "үйленбеген" сөздерінің мағынасын білу үшін тәжірибе қажет болса да. Априорлық білімнің қалай мүмкін болатынын түсіндіру қиын, және кейбір эмпириктер оның бар екенін жоққа шығарады. Тәжірибе арқылы білімге ие болу, әдетте, қиындық тудырмайды, бірақ тәжірибесіз білімнің қалай мүмкін болатыны белгісіз. Бұл мәселенің ең ерте шешімдерінің бірі Платоннан келген, ол жанның білімі бар екенін және оны қайта қолдану үшін оны еске түсіруі немесе есте сақтауы керектігін айтады. Декарт да осыған ұқсас түсіндірме береді, ол априорлық білімнің әр адамның санасында туа біткен білім ретінде бар екенін санайды. Тағы бір тәсіл – осы типтегі білімге жауапты арнайы ақыл-ой қабілеті, көбінесе рационалды түсінік немесе рационалды көрегендік деп аталады.

Басқалар

Ғылыми әдебиеттерде білімнің әртүрлі басқа да түрлері талқыланады. Философияда "өзіңді-өзің тану" дегеніміз – адамның өз сезімдері, ойлары, сенімдері және басқа да психикалық күйлері туралы білімі. Көптеген пікірлер бойынша, өзіңді-өзің тану сыртқы әлемді танудан гөрі тікелей болады, ол сезімдер деректерін түсіндіруге негізделген. Осы себепті, дәстүрлі түрде өзіңді-өзің танудың күмәнсіз екендігі айтылады, мысалы, адамның ауырсынуда екендігі туралы қате айта алмайтыны сияқты. Дегенмен, бұл көзқарас қазіргі дискурста әрқашан қабылданбайды және баламалы пікір бойынша, өзіңді-өзің тану да жалған болуы мүмкін түсіндірмелерге байланысты. Сәл басқа мағынада, өзіңді-өзің тану – белгілі бір мінез-құлық ерекшеліктері, қалаулары, физикалық қасиеттері, қарым-қатынастары, мақсаттары және әлеуметтік идентификациясы бар тұрақты тұлға ретінде өзіңді тануды білдіруі мүмкін. Метабілім – білім туралы білім. Ол өзіңді-өзің тану түрінде туындауы мүмкін, бірақ басқа түрлерін де қамтиды, мысалы, басқа біреудің не білетінін немесе ғылыми мақалада қандай ақпарат бар екенін білу. Метабілімнің басқа да аспектілері білімді қалай алуға, сақтауға, таратуға және пайдалануға болатынын білуді қамтиды. Жалпы білім – қоғамдағы көптеген адамдарға мәлім және ортақ білім. Ол коммуникация, түсіністік, әлеуметтік байланыс және ынтымақтастық үшін ортақ негізді құрайды. Жалпы білім ортақ білімді қамтиды, сонымен қатар көптеген адамдар таныс болған, бірақ бірден еске түсіре алмайтын білімді де қамтиды. Жалпы білім салалық білім немесе мамандандырылған біліммен қарама-қарсы, ол нақты бір салаға жатады және тек сарапшыларға ғана тән. Жағдайға байланысты білім – нақты бір жағдайға тән білім. Ол нақты жағдайларда үйреніліп, қолданылатын тәжірибелік немесе жасырын біліммен тығыз байланысты. Бұл, әсіресе, білімді алудың белгілі бір формаларына қатысты, мысалы, тәжірибеден үйрену немесе қателіктер арқылы үйрену. Осыған байланысты, жағдайға байланысты білімде көбінесе нақты құрылым болмайды және ол жалпылама идеялар тұрғысынан айтылмайды. Бұл термин көбінесе феминизм мен постмодернизмде білімнің көптеген түрлері абсолютті емес, нақты тарихи, мәдени және тілдік контекстке байланысты екенін дәлелдеу үшін қолданылады. Когнитивтік жүктеме теориясы биологиялық бастапқы және екіншілік білімді ажыратады. Биологиялық бастапқы білім – адамдарда эволюциялық мұраның бір бөлігі ретінде бар білім, мысалы, бет-әлпет пен сөйлеуді тану және көптеген жалпы проблемаларды шешу қабілеттері. Биологиялық екіншілік білім – нақты әлеуметтік және мәдени жағдайлардың нәтижесінде алынған білім, мысалы, оқу мен жазуды білу. Білім оқиғалық немесе бейімділік болуы мүмкін. Оқиғалық білім – танымдық процестерге белсенді қатысатын білім. Ал бейімділік білім адам санасының түбінде жатыр және тиісті ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігімен сипатталады. Мысалы, егер адам мысықтардың мұрттары бар екенін білсе, онда бұл білім көбінесе бейімділік болып табылады және олар туралы ойлаған кезде оқиғалыққа айналады. Шығыс рухани және діни ағымдарының көптеген түрлері жоғары және төмен білімді ажыратады. Олар индуизмде пара видъя және апара видъя, ал буддизмде екі шындық ілімі деп те аталады. Төменгі білім сезімдер мен ақыл-ойға негізделген. Ол әдеттегі немесе дәстүрлі шындықтарды, сондай-ақ эмпирикалық ғылымдардың ашылуларын қамтиды. Жоғары білім – Құдайды, абсолюттіні, нағыз өзінді немесе түпкілікті шындықты білу ретінде түсіндіріледі. Ол физикалық заттардың сыртқы әлеміне де, эмоциялар мен түсініктердің ішкі әлеміне де жатпайды. Көптеген рухани ілімдер рухани жолда алға жылжу үшін жоғары білімнің маңыздылығын баса назар аударады және шындықты оның нағыз мәнінде, сыртқы көріністерден тыс көруге көмектеседі.

Шектері

Білімнің шектелу мәселесі қандай фактілерді білуге болмайтынына қатысты. Бұл шектер сыртқы әлем туралы білуге болатын нәрсеге де, сондай-ақ адам өзі туралы және жақсылық туралы білуге болатын нәрсеге де әсер ететін қажетсіз білімсіздіктің бір түрін құрайды. Білімнің кейбір шектері тек белгілі бір жағдайларда белгілі бір адамдарға ғана қатысты, ал басқалары жалпы адамзатқа қатысты. Егер адам тиісті ақпаратқа қол жеткізе алмаса, онда ол факт белгілі бір адамға таныс емес, мысалы, бұрын болған, бірақ маңызды із қалдырмаған оқиғалар. Мысалы, бүгінгі адамдар үшін Цезар өлтірілген күні қандай тағам жегенін білу мүмкін емес, бірақ ол және оның кейбір замандастары үшін бұл белгілі болды. Білімді шектейтін тағы бір фактор – адамның танымдық қабілеттерінің шектеулілігі. Кейбір адамдарда математикалық шындықтарды түсіну үшін танымдық қабілет жетіспеуі мүмкін, ал кейбір фактілерді адам баласы біле алмайды, өйткені олар адам ақылы үшін тым күрделі. Кейбір логикалық парадокстарға байланысты білімнің тағы бір шегі туындайды. Мысалы, кейбір идеялар ешкімге ойламауы мүмкін. Себебі, егер адам осындай идея туралы білсе, онда бұл идея оған келер еді. Кейбір салаларда не білуге болады, не білуге болмайды деген мәселелер бойынша көптеген пікірталастар бар. Дінді күмәндікпен қарау – Құдайға және басқа да діни ілімдерге деген сенім білімге тең емес деген көзқарас. Моральдық күмәнділік әр түрлі көзқарастарды қамтиды, оның ішінде моральдық білім мүмкін емес дегенді білдіреді, яғни адам моральдық жақсыны немесе белгілі бір мінез-құлықтың моральдық тұрғыдан дұрыс екенін біле алмайды. Метафизикалық білімнің шектері туралы ықпалды теорияны Иммануил Кант ұсынды. Ол үшін білім сыртқы көріністермен шектеледі және адамдардың өзінен тәуелсіз және сыртқы көріністердің шегінен тыс жерде болатын заттардың өзіне жетпейді. Метафизиканың мақсаты – заттарды өздерінің сипатына келтіру деген байқауға сүйене отырып, ол дүние бастамасы бар ма, жоқ па, немесе шексіз бе, деген сияқты ешқандай метафизикалық білімнің мүмкін еместігін қорытындылайды. Эмпирикалық ғылымдардағы білімнің де шектері бар, мысалы, белгісіздік принципі, бұл физикалық қасиеттердің белгілі бір жұптарының нақты шамаларын бір уақытта білу мүмкін емес екенін айтады, мысалы, бөлшектің орны мен импульсі. Басқа мысалдар – хаос теориясы бойынша зерттелген физикалық жүйелер, олар бастапқы жағдайларға өте сезімтал болғандықтан, олардың қалай әрекет ететінін болжау мүмкін емес, тіпті ең аз өзгерістер мүлдем басқа мінез-құлықты тудыруы мүмкін. Бұл құбылыс «көбелек эффектісі» деп аталады. Білімнің шектелуі туралы ең мықты ұстаным – радикалды немесе жаһандық күмәнділік, ол адамдарда білімнің кез келген түрі жоқ немесе білім мүмкін емес деп санайды. Мысалы, арман аргументі бойынша, түс көру білімнің көзі емес, өйткені түс сенуге болмайтын ақпаратты береді және адам оны білмей-ақ түс көруі мүмкін. Түс пен қабылдауды ажырата алмаудың осы мүмкін еместігінен сыртқы әлем туралы қабылдаулық білім жоқ деп айтылады. Бұл ой эксперименті бәсекелестік теориялар арасында рационалды шешім қабылдау үшін қол жетімді дәлелдер жеткіліксіз болған кезде туындайтын кем анықтау проблемасына негізделген. Мұндай жағдайларда адамның бір теорияға екіншісіне қарағанда көбірек сенуі дұрыс емес. Егер бұл әрқашан солай болса, онда жаһандық күмәнділік пайда болады. Радикалды күмәнділікке қарсы ықпалды аргумент радикалды күмәнділіктің өзі қарама-қайшы екенін, өйткені білімнің бар екенін жоққа шығару – бұл білімнің өзі. Басқа да дәлелдер салауатты ақылға сүйенеді немесе білім үшін қатесіз болудың қажет екенін жоққа шығарады. Философтардың өте аз бөлігі радикалды күмәнділікті ашық қорғады, бірақ бұл ұстаным, әдетте, теріс мағынада әсерлі болды: көптеген адамдар оны кез-келген эпистемологиялық теорияға қарсы күрес ретінде қарастырады және көбінесе олардың таңдаған теориясы оны қалай жеңетінін көрсетуге тырысады. Философиялық күмәнділіктің тағы бір түрі кішіпейіл және ашық саналы болып қала отырып, тыныштыққа қол жеткізудің бір түрі ретінде үкімді тоқтатуды қолдайды. Қателіктерді толықтай жоққа шығаруға болмайды деп санайтын фаллибилистер білімнің радикалдық шектерін анықтайды. Бұл тіпті ең жақсы зерттелген ғылыми теориялар мен ең негізгі ақыл-ойы бар көзқарастар да қателіктерге ұшырауы мүмкін дегенді білдіреді. Қосымша зерттеулер қателік жасау мүмкіндігін азайтады, бірақ оны ешқашан толығымен жоққа шығара алмайды. Кейбір фаллибилистер осы байқаудан күмәнділікке қарай ұқсас қорытындыға келеді, бірақ көбінесе білім бар, бірақ ол қателікті қабылдайды. Прагматистер қателіктің бір салдары – ізденіс шындыққа немесе абсолютті нақтылыққа емес, жақсы қолдау көрсетілген және негізделген сенімдерге бағытталғандығын, сонымен қатар өз сенімдері кейінірек қайта қаралуы мүмкін екенін ескере отырып, ашық болуы керек деп санайды.

Құрылымы

Білімнің құрылымы – адамның білімге ие болуы үшін оның санадағы күйлердің бір-бірімен қалай байланысу керектігін көрсетеді. Басым көпшілік пікір бойынша, егер сенім білімге жатса, онда адам осы сенімді ұстануға лайықты себептерге ие болуы керек. Егер осы сенімге күмән келтірілсе, адам оны неге сенетінін түсіндіріп, оны негіздеуге тырысады. Көп жағдайда, бұл себеп басқа бір сенімге байланысты болады, соның өзі де күмән тудыруы мүмкін. Мысалы, бір адам Ford машиналары BMW-дан арзан деп сенеді. Оның сеніміне күмән келтірілгенде, ол оны сенімді дереккөзден естігенін айтып, оны негіздеуге тырысады. Бұл негіздеме оның дереккөздеріне сенуіне байланысты, ал бұл өз кезегінде дау тудыруы мүмкін. Ол келтірген кез келген келесі себепке де осы қағида қолданылады. Бұл шексіз регреске алып келуі мүмкін, себебі әр қадамдағы эпистемологиялық мәртебе алдыңғы қадамның эпистемологиялық мәртебесіне тәуелді. Білімнің құрылымы туралы теориялар осы мәселені шешудің жолдарын ұсынады. Кейбір фундаменталистер білімнің негізгі себептерін сезіну сияқты белгілі бір көздерінен алатынын айтады. Тағы бір көзқарас бойынша, бұл рөлді өздігінен түсінікті шындықтар, мысалы, өзінің өмірді білу және ойларының мазмұны атқарады. Негізгі себептердің бар екендігіне қатысты пікірлер әртүрлі. Бір сыншы, кейбір себептердің негізгі, ал басқаларының негізгі емес болуының себебі болуы керек дейді. Осы көзқарас бойынша, жорамал негізгі себептер шын мәнінде негізгі емес, себебі олардың мәртебесі басқа себептерге байланысты. Тағы бір сын герменевтикаға негізделген және барлық түсінік айналмалы және интерпретацияны қажет етеді дейді, бұл білімге сенімді негіздің қажеті жоқ екенін білдіреді. Когерентистер мен инфинитистер негізгі және негізгі емес себептер арасындағы қарама-қайшылықты жоққа шығара отырып, осы проблемалардан қашып өтеді. Когерентистер себептердің саны шекті екенін, олар бір-бірін қолдап, негіздеуге көмектеседі деп санайды. Бұл сенімдер оқшауланған түрде өмір сүрмейді, бірақ өзара байланысты идеялардың күрделі желісін құрайды, ол бірнеше артықшылықты негізгі сенімдер емес, оның үйлесімділігімен негізделген деген интуицияға негізделген. Бұл көзқарас үшін бір қиындық – айналмалы ойлаудың қателігіне жол бермейтінін қалай көрсету керек. Егер екі сенім бір-бірін қолдаса, онда адамның біреуін қабылдауы үшін екіншісіне ие болуы керек. Алайда, өзара қолдау ғана жаңадан екі сенімді бірден қабылдауға жеткілікті себеп емес. Бұл мәселемен тығыз байланысты, үйлесімді сенімдердің әртүрлі жиынтығы болуы мүмкін. Когерентистер біреудің неге бір үйлесімді жиынтықты екіншісінен гөрі қабылдауы керектігін түсіндіру мәселесімен бетпе-бет келеді.

Құны

Білім пайдалы болғаны үшін немесе өзінің жақсылығы үшін құнды болуы мүмкін. Білім адамның мақсатына жетуіне көмектесу арқылы пайдалы болуы мүмкін. Мысалы, емтихан сұрақтарына жауап білген адам емтиханды тапсыра алады, ал қай жылқы ең жылдам екенін білген адам тігістерден ақша таба алады. Мұндай жағдайларда білімнің құралдық құндылығы бар. Білімнің барлық түрі пайдалы емес, тривиальды мәселелерге қатысты көптеген сенімдердің құралдық құндылығы жоқ. Мысалы, белгілі бір жағажайда қанша құм бар екенін білу немесе ешқашан қоңырау шалуға ниеттенбеген телефон нөмірлерін жаттап алу осыған жатады. Кейбір жағдайларда білім тіпті теріс құндылыққа ие болуы мүмкін. Мысалы, егер адамның өмірі оның тік жардан секіріп өтуіне байланысты болса, онда оған қауіп-қатер туралы нақты сенім болса, ол осыны істеуден тартынбауы мүмкін. Құралдық құндылығынан басқа, білімнің ішкі құндылығы да болуы мүмкін. Яғни, кейбір білім түрлері, тіпті олар ешқандай пайдалы нәтиже бермесе де, өзінен-өзі жақсы. Философ Дункан Притчардтың айтуынша, бұл даналықпен байланысты білім түрлеріне қатысты. Барлық білімнің ішкі құндылығы бар ма, жоқ па деген мәселеде пікірлер әртүрлі, соның ішінде ең үлкен алма ағашының кеше таңертең жұп не тақ саны жапырақтары болғанын білу сияқты қарапайым фактілер туралы білім де бар. Білімнің ішкі құндылығын қолдайтын бір көзқарас, белгілі бір мәселе туралы сенімге ие болмау бейтарап күй екенін және білім әрқашан осы бейтарап күйден жақсы, тіпті құндылық айырмашылығы минимальды болса да, айтады. Эпистемологиядағы нақтырақ мәселе білімнің тек қана нақты сенімнен гөрі құнды ма, жоқ па деген сұраққа қатысты. Білімнің белгілі бір мағынада жақсы екендігіне кеңінен келісім бар, бірақ білімнің нақты сенімнен жақсы екендігі туралы тезис даулы. Бұл мәселенің ертедегі талқылануы Платонның «Мено» еңбегінде білім мен нақты сенімнің іс-әрекетті табысты түрде басқара алатындығы және сондықтан олардың бірдей құндылығы бар екендігі туралы айтылған. Мысалы, Ларрисаға баратын жолды табу үшін тек қана нақты сенім біліммен бірдей тиімді көрінеді. Платонның пікірінше, білім жақсы, өйткені ол тұрақтырақ. Тағы бір ұсыныс, білімнің қосымша құндылығы негіздемеден туындайды. Бұл көзқарас үшін бір қиындық, негіздеме сенімнің нақты болу ықтималдығын арттырса да, ол бұрыннан нақты болып табылатын негізделмеген сеніммен салыстырғанда қандай қосымша құндылық беретіндігі анық емес. Білімнің құндылығы мәселесі көбінесе сенімділік және ізгілік эпистемологиясымен байланысты талқыланады. Сенімділік – білімді сенімді түрде қалыптасқан нақты сенім деп түсіндіруге болады. Бұл көзқарас білімнің неге құнды екенін немесе сенімді сенім қалыптастыру процесінің қосымша құндылықты қалай қосатынын түсіндіруде қиындықтарға ұшырайды. Философ Линда Загзебскидің салыстыруынша, сенімді кофе машинасымен дайындалған кофе, сенімсіз кофе машинасымен дайындалған, бірақ сондай жақсы кофеге тең. Құн мәселесін шешудегі бұл қиындық кейде сенімділікке қарсы аргумент ретінде қолданылады. Ал ізгілік эпистемологиясы құндылық мәселесіне бірегей шешім ұсынады. Ізгілік эпистемологтары білімді танымдық қасиеттердің көрінісі ретінде қарастырады. Олардың пікірінше, білімнің қосымша құндылығы оның ізгілікпен байланысы бар. Бұл қасиеттердің көрінісі түріндегі танымдық табыстың өзіндік құндылығы бар, нәтижесі құралдық тұрғыдан пайдалы болса да болмаса да. Білімді алу және тарату көбінесе белгілі бір шығындармен байланысты, мысалы жаңа ақпаратты алу үшін қажетті материалдық ресурстар және оны түсіну үшін қажетті уақыт пен күш. Осы себепті білімнің құндылығын түсіну, белгілі бір мәселе бойынша білім алуға немесе алмауға қатысты шешімдер қабылдауға тиіс көптеген салалар үшін маңызды. Саяси деңгейде бұл ең перспективалы ғылыми-зерттеу бағдарламаларын анықтап, қаржы бөлу мәселесіне қатысты. Осыған ұқсас мәселелер бизнеске, онда мүдделі тараптар білім алудың құны осы білімнің экономикалық пайдасымен ақтала ма, жоқ па, және қауіптерді анықтау мен алдын алу үшін барлау қызметіне сүйенетін әскерилерге де қатысты. Білім беру саласында білімнің құндылығы оқушыларға қандай білім беру керектігін таңдау үшін пайдаланылуы мүмкін.

Ғылым

Ғылыми тәсіл әдетте эмпирикалық фактілер туралы білім алудың үлгілі процесі ретінде қарастырылады. Ғылыми білімге оңай байқалатын фактілер туралы білім де кіреді, мысалы, химиялық білім – белгілі бір реактивтер араласқанда қыздыратынын білу. Сонымен қатар, ол гендер, нейтринолар және қара тесіктердің мінез-құлқы сияқты аз айқын мәселелерді де қамтиды. Ғылымның көптеген түрлерінің басты ерекшелігі – олар эмпирикалық байқауларды түсіндіретін табиғи заңдарды іздейді. Бұл әдіс проблеманы нақты тұжырымдап, белгілі бір теорияны қолдау немесе жоққа шығару үшін қолданылатын дәлелдердің қоғамдық, сенімді және қайталанатынына көз жеткізу арқылы сенімді білімге жетуді мақсат етеді. Осылайша, басқа зерттеушілер бастапқы зерттеудегі тәжірибелер мен байқауларды қайталап, оны растай немесе жоққа шығара алады. Ғылыми әдіс көбінесе тұрақты байқау мен деректерді жинаудан басталатын қадамдар тізбегі ретінде талданады. Осы түсініктерге сүйене отырып, ғалымдар байқауларды түсіндіретін гипотеза табуға тырысады. Гипотеза бақылау эксперименті арқылы тексеріледі, гипотезаға негізделген болжамдар байқалған нәтижелермен сәйкес келе ме, жоқ па, соны анықтау қажет. Соңғы қадам ретінде нәтижелер түсіндіріледі және қорытынды жасалады – нәтижелер гипотезаны растай ма, жоқ па және қандай дәрежеде растайды немесе жоққа шығарады. Эмпирикалық ғылымдар әдетте табиғи және әлеуметтік ғылымдарға бөлінеді. Физика, биология және химия сияқты жаратылыстану ғылымдары табиғи құбылыстар туралы білімге жету үшін сандық зерттеу әдістерін қолданады. Сандық зерттеулер нақты сандық өлшеулер жасау арқылы жүзеге асырылады және жаратылыстану ғылымдары бұл өлшеулерді жүргізу және эксперименттерді жүргізу үшін көбінесе озық технологиялық құралдарға сүйенеді. Олардың тағы бір ортақ ерекшелігі – өлшенген деректерді талдау үшін математикалық құралдарды қолдану және байқалған құбылыстарды сипаттау үшін нақты және жалпы заңдарды қалыптастыру. Әлеуметтік ғылымдар, мысалы, социология, антропология және коммуникация зерттеулері әлеуметтік құбылыстарды адамның мінез-құлқы, қарым-қатынастары және жалпы қоғам деңгейінде зерттейді. Олар сандық зерттеулерді де қолдана отырып, көбінесе сапалық әдістерге көбірек көңіл бөледі. Сапалық зерттеулер сандық емес деректерді жинап, көбінесе әлеуметтік құбылыстардың мағынасы мен түсіндірілуін терең түсіну мақсатында қатысушылардың көзқарасынан қарастырады. Бұл әдіс сұхбат, фокус-топтар және жағдайлық зерттеулер сияқты әртүрлі формаларды қабылдауы мүмкін. Аралас әдіспен жүргізілетін зерттеулер сандық және сапалық әдістерді біріктіріп, бір құбылысты әр түрлі көзқараспен зерттеу арқылы жан-жақты түсінік алуға мүмкіндік береді. Ғылыми білімнің жетілуі дәстүрлі түрде біртіндеп және үздіксіз процесс ретінде қарастырылады, онда білімнің бар қоры әр қадам сайын ұлғаяды. Бұл көзқарасты кейбір ғылым философтары, мысалы Томас Кун сынға алды, ол кезеңдер арасындағы прогресс, парадигмалық ауысу орын алатын ғылыми революциялар деп аталады. Бұл көзқарас бойынша кейбір негізгі болжамдар парадигмалық ауысудың салдарынан өзгертіледі, нәтижесінде ғылыми білімнің бұрынғы көзқарасымен салыстырылмастан жаңа көзқарас пайда болады. Саентизм – ғылым мен ғылыми әдісті басқа зерттеулер мен білім алу формаларынан артықшылыққа ие болатын көзқарастар тобына жатады. Ең күшті тұжырымдалуы бойынша, бұл ғылыми білімнен басқа ешқандай білім жоқ деген мәлімдеме. Ханс Георг Гадамер және Пол Фейерабенд сияқты философтар жасаған ғылымға қатысты жалпы сын – ғылыми әдісті ұстанудың тұрақты талабы тым қатаң және білім аясынан әртүрлі тиісті құбылыстарды алып тастау арқылы шындықтың қате суретін тудырады.

Тарих

Білім тарихы – тарих барысында әр түрлі салалардағы білімнің қалай дамып, өзгергенін зерттейтін ғылыми сала. Ол ғылым тарихымен тығыз байланысты, бірақ философия, математика, білім беру, әдебиет, өнер және дін сияқты салалардағы білімді де қамтиды. Сонымен қатар, ол белгілі бір қолөнерлердің, медицинаның және күнделікті практикалық білімнің тарихын да зерттейді. Білімнің қалай туындайтынын, қолданылатынын, таратылатынын және сақталынатынын зерттеу – оның маңызды міндеттері. Ежелгі дәуірге дейін әлеуметтік мінез-құлық және тіршілік ету дағдылары туралы білім ауызша түрде және әдет-ғұрыптар арқылы бір ұрпақтан екінші ұрпаққа беріліп келді. Ежелгі дәуірде, шамамен 3000 жылға дейін Месопотамия, Египет, Үндістан және Қытайда ірі өркениеттер пайда болды. Осы кезеңде жазудың пайда болуы қоғамдағы тұрақты білімнің көлемін едәуір арттырды, себебі оны адам жадының шектеулеріне қарамастан сақтауға және таратуға болады. Осы кезеңде математика, астрономия және медицина сияқты ғылыми салаларда алғашқы жетістіктер орын алды. Бұл жетістіктер б.з.д. 6 ғасырдан бастап ежелгі гректер тарапынан формалданып, кеңейтілді. Ежелгі заманның басқа да жетістіктері ауыл шаруашылығы, құқық және саясат салаларындағы білімге қатысты. Орта ғасырларда діни білім маңызды рөл атқарды, ал Еуропадағы католик шіркеуі сияқты діни институттар интеллектуалды қызметке әсер етті. Яһуди қауымдары діни мәтіндер мен яһуди құқығын оқыту орталықтары ретінде ешивалар құрды. Мұсылман әлемінде ислам құқығы мен ислам философиясына бағытталған медресе мектептері ашылды. Ежелгі дәуірдің көптеген ақыл-ой жетістіктері 8-13 ғасырлардағы исламның алтын ғасырында сақталды, жетілдірілді және кеңейтілді. Осы кезеңде Мароккодағы Аль-Карауиин университеті, Египеттегі Аль-Азхар университеті, Ирактағы "Даражай үйі" және Еуропадағы алғашқы университеттер сияқты жоғары білім беру орталықтары құрылды. Бұл кезеңде гильдиялар құрылып, техникалық және қолөнер білімдерін сақтауға және дамытуға көмектесті. Қайта өрлеу дәуірінде, 14 ғасырдан бастап, гуманитарлық және ғылыми салаларға қызығушылық қайта жанданды. 15 ғасырда баспа машинасы ойлап табылды, бұл жазба материалдардың қолжетімділігін және халықтың сауаттылығын едәуір арттырды. Бұл жаңалықтар 16-17 ғасырлардағы Ағарту дәуіріндегі ғылыми революцияның негізін қалады. Ол физика, химия, биология және әлеуметтік ғылымдар сияқты салаларда білімнің өркендеуіне әкелді. Осы дамулармен қатар болған технологиялық жетістіктер 18-19 ғасырлардағы өнеркәсіптік революцияға жағдай жасады. 20 ғасырда компьютерлер мен Интернеттің дамуы білімді сақтау, тарату және құру жолдарын өзгертіп, білімнің кең көлемде таралуына мүмкіндік берді.

Дін

Көптеген діндерде білім маңызды рөл атқарады. Құдайдың бар екендігі туралы білімдік талаптар немесе әрбір адамның өмірін қалай өткізу керектігі туралы діни ұстанымдар дерлік әр мәдениетте кездеседі. Дегенмен, мұндай білімдік талаптар көбінесе даулы болып келеді және дінге күмәнданушылар мен атеистер оларды жиі жоққа шығарады. Діннің эпистемологиясы – Құдайға және басқа діни ұстанымдарға сенудің рационалдылығын және олардың білімге жататындығын зерттейтін сала. Бұл саладағы маңызды көзқарас – дәлелділік, яғни діни ұстанымдарға сену жеткілікті дәлелмен негізделген жағдайда ғана ақталады. Діни ұстанымдарға дәлел ретінде діни тәжірибелер, мысалы, құдаймен тікелей байланыс немесе Құдайдың даусын естігендегі ішкі куәлік сияқты мысалдар ұсынылады. Дәлелділіктер көбінесе діни ұстанымдарға сенудің жеткілікті дәлелдің болмауына байланысты білімге жататынын жоққа шығарады. Осы орайда Бертран Расселдің әйгілі сөзі бар. Өлгеннен кейін сот алдында Құдайға сенбегендігін қалай дәлелдейтінін сұрағанда ол: «Дәлел жеткіліксіз, Құдай! Дәлел жеткіліксіз» деді. Алайда, Құдайдың бар екендігі және оның сипаттары туралы діни ұстанымдарды қорғаушылар оларды әрдайым білімдік талаптар ретінде қарастырмайды. Кейбіреулері мұндай ұстанымдарға дұрыс көзқарас – білім емес, сенім дейді. Бұл көбінесе осы ұстанымдардың шындық екені, бірақ оларды ақылмен толық түсінуге немесе рационалды зерттеу арқылы тексеруге болмайды деген пікірмен байланыстырылады. Сондықтан, олар білімге жатпаса да, оларды қабылдау керек деп есептеледі. Әртүрлі діндер жариялаған ұстанымдары мен діни тәжірибеде білімнің рөлін түсінуде бір-бірінен өзгеше болады. Яһуди және христиан дәстүрлерінде Адам мен Хауаның Еден бағынан қуылған оқиғасында білімнің рөлі бар. Олар Құдайдың бұйрығын бұзып, жақсылық пен жамандықты білдіретін ағаштан жеді. Бұл Құдайға қарсы бүлік ретінде қарастырылады, өйткені бұл білім Құдайға тиесілі және дұрыс пен бұрысты анықтау адамдардың құзырында емес. Христиан әдебиеттерінде білім – Киелі Рухтың жеті сыйының бірі. Исламда «Білуші» (әл-Ғалим) – Алланың 99 есімінің бірі, оның ерекше қасиеттерін көрсетеді. Құранда білім Алладан келеді және Мұхаммедтің үйретулерінде білім алуға шақырылады. Буддизмде азаттыққа жеткізетін білім – виджа деп аталады. Ол барлық азаптың түбірі ретінде қарастырылатын авиджа немесе надандыққа қарама-қарсы келеді. Бұл көбінесе адамдардың уақытша нәрселерге құмарлық танытуы салдарынан азап шегетінімен түсіндіріледі. Адамдардың нәрселердің уақытша екенін білмеуі осы құмарлықтың пайда болуына себеп болады. Буддизмдегі негізгі мақсат – азапты тоқтату. Бұл мақсатқа төрт асыл шындық деп аталатын үйретімді түсіну және оны өмірде қолдану арқылы жетуге болады, соның арқасында надандық жеңіледі. Білім индуизмнің классикалық жолында – джняна-йога немесе «білім жолында» маңызды рөл атқарады. Ол өзіндік сананы және оның Брахманмен немесе түпкілікті шындықпен байланысын түсіну арқылы құдайлық бірлікке жетуді мақсат етеді.

Антропология

Білім антропологиясы – көп салалы зерттеу саласы. Ол білімнің қалай игерілетіні, сақталуы, қайта алынуы және таратылуы туралы зерттейді. Білімді өндіру және әлеуметтік және мәдени жағдайларға байланысты оның өзгеруіне ерекше назар беріледі. Осы контексте білім термині өте кең мағынада қолданылады, шамамен түсінік және мәдениет сияқты ұғымдармен теңдес. Яғни, түсініктің формалары мен оның қайта өндірілуі олардың растығына қарамастан зерттеледі. Эпистемологияда, керісінше, білім көбінесе нақты сенімнің формаларымен ғана шектеледі. Антропологиядағы басты назар адамдардың мағыналық мазмұндарға шындық дәрежесін қалай тағайындайтынына, мысалы, бір мәлімдемені растағанда, тіпті егер осы мазмұн жалған болса да, эмпирикалық тұрғыдан зерттеуге бағытталған. Білімді өндіру және оның өзгеруі көбінесе білімді жеткізу үшін қолданылатын түрлі коммуникация арқылы жүзеге асады. Бұл бетпе-бет әңгімелерді, онлайн-коммуникацияны, сондай-ақ семинарлар мен рәсімдерді қамтиды. Осы орайда университет кафедралары немесе академиялық ортадағы ғылыми журналдар сияқты институттар маңызды рөл атқарады. Қоғамда бір әлеуметтік топқа жататын адамдар көбінесе бір-біріне ұқсас тәсілдермен нәрселерді түсінеді және білімді ұйымдастырады. Бұл тұрғыда әлеуметтік идентификация маңызды рөл атқарады: жас, кәсіби, діни және этникалық идентификация сияқты ұқсас идентификациямен байланыстыратын адамдар білімнің ұқсас формаларын қабылдауға бейім. Мұндай идентификация адамның өзін қалай көретініне, мысалы, оның ұстанатын идеалдары тұрғысынан, сондай-ақ басқалар оны қалай көретініне, яғни оған қоятын талаптарына қатысты.

Әлеуметтану

Білім әлеуметтануы – ой мен қоғамның бір-бірімен қалай байланысты екенін зерттейтін әлеуметтанудың кіші саласы. Білім антропологиясы сияқты, ол «білімді» кең мағынада түсінеді, оған философиялық және саяси идеялар, діни және идеологиялық тұжырымдар, фольклор, заң және технология кіреді. Білімнің әлеуметтануы білімнің қандай әлеуметтік-тарихи жағдайларда туындайтынын, оның қандай салдарлары болатынын және қандай өмірлік жағдайларға байланысты екенін зерттейді. Қарастырылатын жағдайлар физикалық, демографиялық, экономикалық және әлеуметтік-мәдени факторларды қамтиды. Мысалы, философ Карл Маркс қоғамдағы үстем идеологияның негізгі әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың өнімі екенін және олармен бірге өзгеретінін айтқан. Бұл мәселеге байланысты білім мен билік арасындағы байланыс, әсіресе білімнің күшке ие болу деңгейі қарастырылады. Философ Мишель Фуко бұл мәселені зерттеді және білім мен оған жауапты институттардың адамдарды биобилік деп аталатын нәрсе арқылы қалай бақылайтынын зерттеді, ол қоғамдық нормаларды, құндылықтарды және психиатрия, медицина және сот жүйесі сияқты салалардағы реттеуші механизмдерді қалыптастырады. Орталық кіші сала – ғылыми білімнің әлеуметтануы, ол ғылыми білімді өндіру және растау процесіне қатысқан әлеуметтік факторларды зерттейді. Бұл ресурстар мен сыйақылардың ғылыми процеске тигізетін әсерін зерттеуді қамтиды, нәтижесінде кейбір зерттеу салалары дамиды, ал басқалары тоқырап қалады. Тағы бір маңызды тақырыптар – іріктеу процестері, мысалы, ғылыми журналдар мақала жариялау туралы қалай шешім қабылдайды және ғылыми мекемелер зерттеушілерді қалай жұмысқа қабылдайды, сондай-ақ ғылыми мамандыққа тән жалпы құндылықтар мен нормалар.

Басқалар

Ресми эпистемология математика мен логикада қолданылатын ресми құралдарды пайдалана отырып, білімді зерттейді. Бұл саладағы маңызды мәселе – білімнің эпистемологиялық принциптері. Бұл – білім мен оған байланысты жағдайлардың қалай қызмет ететінін және олардың бір-бірімен қандай қатынаста екенін анықтайтын ережелер. Ашықтық принципі, сондай-ақ білімнің айқындығы деп те аталады, егер біреу бір нәрсені білсе, онда ол өзі білетінін де білуі керек екенін көрсетеді. Конъюнкция принципіне сәйкес, егер адам екі жеке ұсынысқа негізделген сенімге ие болса, онда ол осы екі ұсыныстың конъюнкциясына сенуі де негізделген болады. Осыған орай, егер Бобтың иттер жануарлар екеніне және мысықтар жануарлар екеніне негізделген сенімдері болса, онда ол иттер мен мысықтардың екеуі де жануарлар екеніне сенуіне негіз бар. Басқа да көп талқыланатын принциптерге жабылу принципі және дәлелдік трансфер принципі жатады. Білімді басқару – білімді құру, жинақтау, сақтау және бөлісу процесі. Ол құжаттар, деректер базалары, саясаттар және процедуралар түрінде болатын ақпараттық активтерді басқаруды қамтиды. Бұл бизнес және ұйымдық даму саласында ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол шешім қабылдау мен стратегиялық жоспарлауға тікелей әсер етеді. Білімді басқаруға бағытталған күш-жігерлер көбінесе бәсекелестік артықшылыққа қол жеткізу үшін операциялық тиімділікті арттыруға жұмсалады. Білімді басқару саласындағы негізгі процестер – білімді құру, білімді сақтау, білімді бөлісу және білімді қолдану. Білімді құру – бұл алғашқы қадам және жаңа ақпаратты өндіруді қамтиды. Білімді сақтау кітаптар, аудио жазбалар, фильмдер және цифрлық деректер базалары сияқты медиа арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Қауіпсіз сақтау білімді бөлісуді жеңілдетеді, ол бір адамнан екінші адамға ақпаратты беруді қамтиды. Білім пайдалы болу үшін оны практикалық қолдану керек, яғни оның түсініктері қолданыстағы тәжірибені жақсартуға немесе жаңаларын енгізуге пайдаланылуы керек. Білімді ұсыну – ұйымдастырылған ақпаратты сақтау процесі, ол әртүрлі медиа түрлерін пайдалана отырып жүзеге асырылуы мүмкін, сонымен қатар санада сақталған ақпаратты да қамтиды. Ол жасанды интеллектте маңызды рөл атқарады, онда бұл термин компьютерлік жүйелердің ақпаратты тиімді түрде қалай ұсынуын зерттейтін зерттеу саласы үшін қолданылады. Бұл салада осы мақсатқа жету үшін әртүрлі деректер құрылымдарын және интерпретациялық процедураларды қалай біріктіруге болатыны және білім элементтерін білдіру үшін қандай ресми тілдерді қолдануға болатыны зерттеледі. Бұл саладағы кейбір күш-жігерлер әртүрлі салаларда қолдануға болатын жалпы тілдер мен жүйелерді дамытуға бағытталған, ал басқалары белгілі бір саланың ішінде оңтайландырылған ұсыну әдісіне назар аударады. Білімді ұсыну автоматты қорытумен тығыз байланысты, өйткені білімді ұсыну формализмдерінің мақсаты әдетте қорытындылар жасалатын білім базасын құру болып табылады. Білім базасының формализмдеріне логикаға негізделген жүйелер, ережеге негізделген жүйелер, семантикалық желілер және фреймдер жатады. Логикаға негізделген жүйелер білімді ұсыну үшін логикада қолданылатын ресми тілдерге сүйенеді. Олар жеке терминдер, предикаттар және кванторлар сияқты лингвистикалық құралдарды қолданады. Ережеге негізделген жүйелер үшін әрбір ақпарат бірлігі «егер А болса, онда В» түріндегі шартты өндіріс ережесін қолдану арқылы көрсетіледі. Семантикалық желілер білімді фактіні немесе ұғымды бейнелейтін төбелерден және олардың арасындағы қатынастарды бейнелейтін жиектерден тұратын граф ретінде моделідейді. Фреймдер элементтерді сыныптарға, субкластарға және мысалдарға топтастыру үшін күрделі таксономияларды ұсынады. Педагогика – оқыту әдістерін немесе оқыту өнерін зерттейтін ғылым. Ол оқытудың қалай жүзеге асырылатынын және мұғалімдер білімді оқушыларға жеткізу үшін қандай техникаларды қолдана алатынын, сондай-ақ оларды ынталандыра отырып, оқу тәжірибесін жақсартатынын зерттейді. Оқыту әдістері әртүрлі, ең тиімді тәсіл көбінесе оқу пәнінің, оқушының жасы мен біліктілік деңгейіне байланысты. Мұғалімге бағытталған білім беруде мұғалім ақпаратты беретін және оқу процесін басқаратын авторитет ретінде әрекет етеді. Оқушыға бағытталған тәсілдер студенттерге белсенді рөл береді, мұғалім процесті жеңілдету үшін жаттықтырушы ретінде әрекет етеді. Қосымша әдістемелік мәселелерге топтық жұмыс пен жеке оқыту арасындағы айырмашылық және оқу құралдарын және басқа да білім беру технологияларын пайдалану жатады.