Кіріспе

Людвиг ван Бетховеннің фортепианоға арналған шығармасы. Багателле No. 25 ля минор тонында (WoO59, Bia515) – жеке фортепианоға арналған, көбінесе "Für Elise" (, ) деп танылатын, Людвиг ван Бетховеннің ең танымал шығармаларының бірі. Ол өмірлік кезеңінде жарияланбады, тек қана қайтыс болғаннан кейін 40 жыл өткен соң (Людвиг Ноль тапқан) жарық көрді, және оны багателль немесе альбомдық парақ деп атауға болады. "Элизаның" кім екені белгісіз; зерттеушілер Тереза Малфатти, Элизабет Рёкель немесе Элиза Баренсфельд болған деген болжамдар бар.

Тарих

Бұл музыка композитордың 1827 жылы қайтыс болғаннан кейін қырық жыл өткен соң, 1867 жылы ғана жарық көрді. Бұл шығарманы ашқан Людвиг Ноль, қазір жоғалған түпнұсқа қолжазбаның аты: "Für Elise am 27 April [1810] zur Erinnerung von L. v. Bthvn" ("27 сәуірде Элизе арналған, Л. в. Бетховеннің естелігі үшін") деп жазылған. Музыка Нольдің Neue Briefe Beethovens (Бетховеннің жаңа хаттары) жинағының құрамына енді, 28-33 беттерде, Штутгартта Иоганн Фридрих Котта басып шығарды. "Элизе үшін" әнінің бүгінгі нұсқасы Людвиг Ноль көшірген ерте нұсқасы. 1822 жылы Бетховенді зерттеуші Барри Купер қолжазбадан көшіріп алған, сүйемелдеуде күрт өзгерістер енгізілген кейінгі қайта қаралу нұсқасы бар. Ең айқын айырмашылық – бірінші тақырыптағы сол қол арпеджиолары 16-шы нотамен кешіктіріледі. B бөліміне өту кезінде бірнеше қосымша такттар бар; сондай-ақ, жоғарылатылған A минорлық арпеджио фигурасы шығарманың кейінірек бөлігіне жылжытылған. Людвиг Ноль көшірген қолжазбада (қазір жоғалған) Poco moto белгісі болған деп есептеледі. Кейінгі нұсқада Molto grazioso белгісі бар. Бетховен бұл шығарманы багателлдер циклына қосуды жоспарлаған болуы мүмкін. Нольдің басылымының дұрыстығына қарамастан, ондағы редакциялық ерекшелік – 7-ші такттағы екінші оң қол нотасының, яғни негізгі әуенді сипаттайтын үш ноталық көтеріңкі фигураның бірінші нотасының E4 немесе D4 екендігі. Нольдің ұраны 7-ші тактта E4 береді, бірақ одан кейін барлық параллель бөлімдерде D4 қолданылады. Көптеген басылымдар барлық фигураларды E4-тен бастап соңғы тақтарға дейін өзгертеді, онда D4 қолданылады және соңғы A октавасына C қосу арқылы аяқталады. Дегенмен, 7-ші такттағы D4 нотасын қолдануды Бетховеннің бүгінгі күні Бонндағы Бетховен үйінде сақталатын шығарманың жобасына сүйенеміз. D4 формасының тағы бір артықшылығы – бұл мотивтің жоғарылайтын жетіншісі басты тақырыптың екінші бөлімін бастайтын 9-11 тақтарда рет-ретімен қайталанады. Пианист және музыкатанушы Лука Кьянторе өзінің диссертациясында және 2010 жылы жарық көрген "Beethoven al piano" (жаңа итальяндық басылымы: Beethoven al pianoforte, 2014) еңбегінде Бетховен бұл шығармаға біз білетін түрін берген адам болмауы мүмкін екенін айтты. Кьянторе Людвиг Ноль өз көшірмесін негізге алды деп мәлімдеген қолтаңбаланған түпнұсқаның ешқашан болмаған болуы мүмкін деп болжады. Екінші жағынан, Барри Купер 1984 жылы The Musical Times журналында жариялаған мақаласында сақталған екі эскиздің бірі басылып шыққан нұсқаға өте ұқсас екенін жазды.

"Элиздің" кім екені

"Элиза" кім екені нақты белгісіз, бірақ жылдар бойы түрлі ғалымдар оған арналған болуы мүмкін адамдардың тізімін ұсынды. Қолда бар деректер "Элизаның" Бетховеннің жақын досы және оның өмірінде маңызды рөл атқарған тұлға болғанын көрсетеді.

Тереза Малфатти

Макс Унгер Людвиг Ноль атауды қате көшіріп алған болуы мүмкін деп болжады және түпнұсқа туынды "Тереза үшін" деп аталған болуы мүмкін, бұл Тереза Малфати фон Роренбах зу Деццаға (1792–1851) сілтеме. Ол Бетховеннің досы және шәкірті болды, оған ол 1810 жылы үйлену ұсынысы жасады деген болжам бар, бірақ ол 1816 жылы австриялық ақсүйек және мемлекеттік қызметкер Вильгельм фон Дроссдикке тұрмысқа шығу үшін бас тартты. 24-ші пианино сонатасы, графиня Тереза фон Брансвикке арналған, кейде "für Therese" деп те аталады. Австриялық музыка зерттеушісі Майкл Лоренц 1851 жылы Тереза фон Дроссдикке тиесілі музыкалық ноталарын мұра еткен Рудольф Шахнердің Бабет Бредлдің заңды емес туған баласы екенін көрсетті. Бабет 1865 жылы Нольге өзінің иелігіндегі қолжазбаны көшіруге рұқсат берді. "Ұлы курстар" арқылы музыка сабақтарын оқытатын, сондай-ақ Сан-Франциско музыка консерваториясында және басқа да орындарда жұмыс істейтін доктор Роберт Гринберг, Бетховеннің нашар қолжазымы "Fur Therese" атауын "Fur Elise" деп қате оқуға себеп болуы мүмкін екенін атап өтеді.

Элизабет Реккел

2010 жылы Клаус Мартин Копицтің зерттеуіне сәйкес, бұл туынды 17 жастағы неміс сопрано әншісі Элизабет Реккельге (1793–1883) арналған болуы мүмкін екендігіне дәлелдер бар. Ол Бетховеннің «Фиделио» операсының 1806 жылғы қайта қойылымында Флорестан рөлін ойнаған Джозеф Август Реккельдің кіші қарындасы болған. «Элиз», оны дін қызметкері (кейін ол өзін «Бетти» деп атады) деп атаған, 1808 жылдан бері Бетховеннің досы болды, Копицтің пікірінше, Бетховен оған үйленгісі келген болуы мүмкін. Бірақ 1810 жылдың сәуір айында Элизабет Реккель Бамберг театрында жұмысқа орналасты, онда ол Моцарттың «Дон Джованни» операсындағы Донна Анна рөлімен сахнада дебют жасады және жазушы Э.Т.А. Гофманмен дос болды. 1811 жылы Реккель Венаға оралды, ал 1813 жылы Бетховеннің досы Иоганн Непомук Хуммельге тұрмысқа шықты. 2015 жылы Копиц Бетховеннің Реккельмен және осы әйгілі фортепиано туындысымен қарым-қатынасы туралы қосымша мәліметтер жариялады. Ол оның Анна Милдер Хауптманмен жақын дос болғанын және олар Вена театрында Анна Милдер Хауптманмен және оның ағасы Жозеф Августпен бірге тұрғанын көрсетті. 1830 жылы Реккельге жазған хатында ол оны «Элиза» деп атаған. 2020 жылы Копицтің зерттемесінің кеңейтілген ағылшын тіліндегі нұсқасы, жаңа деректермен бірге жарияланды.

Элис Баренсфелд

2014 жылы канадалық музыкатанушы Рита Степлин Элиз Баренсфельд осы туындының арналуы мүмкін екенін ұсынды. Регенсбургте дүниеге келген және бір кезде бала кезінде дарынды деп есептелген ол, алдымен Бетховеннің досы, сондай-ақ Регенсбургтік Иоганн Непомук Мельцельмен бірге концерттік турларда болып, кейін Венада біраз уақыт оныңмен бірге тұрды, онда Антонио Сальериден ән сабақтарын алды. Степлиннің пікірінше, Бетховен бұл шығарманы 13 жастағы Элиз Баренсфельдке арнап, Мельцель мен Баренсфельдтің үйінің қарсы тұрған және оған фортепиано сабақтары берген Тереза Малфаттиге жасаған қызметі үшін сыйлаған. Степлин өзінің бұл болжамына қатысты әлі де белгісіздіктер бар екенін мойындайды.

Музыка

Бұл шығарманы А Б А К А формасындағы бес бөлімді рондо ретінде таныстыруға болады. Ол А минорында және 4/4 уақытында жазылған. Ол екілік формадағы ағын әуенмен басталады, Poco moto (сөзбе-сөз "шағын қозғалыс", Бетховеннің шығармаларында кездеспейтін темптік белгі), сол қолмен арпеджиомен сүйемелденеді. Мелодияны бастайтын доминантты Е және оның хроматикалық төменгі көршісі D арасындағы сүйемелденбеген тербеліс классикалық музыканың ең танымал ашылуларының біріне айналды, сонымен қатар музыкалық талқылаудың негізгі тақырыбы болып табылады. 9-шы тақтадағы дигрессия бастапқы тақырып пен кілтке оралғанға дейін салыстырмалы мажорға көз жүгізеді, оған дейін доминантты Е-нің ұзартылуы, төменгі көрші тербелісті кеңейтетін. Бұл тақталардың биіктік контуры, E F E D C B, яғни F5 деңгейіне жоғары көршілікке көтерілу, содан кейін төмен түсетін гамма, B және C екі эпизодтарының негізін құрайды, осылайша шығарманы біріктіреді. B бөлімі 23-ші тақтадан басталады, F мажордың субмедиантында. Оның тақырыбы жоғарыда айтылған контурды біршама кеңейтілген түрде іздеуден басталады және доминантқа қарай модуляцияланады, содан кейін 32-ші ноталар C мажордағы каденциялық прогрессияны қайталай отырып, кодетта сияқты бөлімге апарады. (Сол қолдағы үш ноталық жоғары соққы 22-ші тақтадағы осы эпизодқа көшу арқылы алдын ала болжалданған, бұл бірліктестірудің ақылды тәсілі.) Бұл кеңейтілген форманы білдіреді, бірақ Бетховен 34-ші тақтада А минорының доминантына кенеттен оралады, тағы да доминантты Е мен оның төменгі көршісіне созылып, A бөлімін дәл қайталауға әкеледі. (C) 59-шы тақтадағы номиналды эпизод басқаша болғанымен, ол тониканы тастамайды және басында драмалық, соққан тоникалық педальмен ашылып, үй кілтімен баса назар аударады, кодатәрізді сезім береді. Бұл жерде де бұрын естіген материалмен байланыстырып отырған бірлік бар. Мелодия жоғарыда айтылған төмендеу контурын қайталайды, ал 66-67-ші тақталардағы каденция 7-8-ші тақталардағы тақырыптың каденциясының кеңейтілген нұсқасы болып табылады. Неаполитандық гармонияға (B♭ мажор) көз тастағаннан кейін және музыканы тұңғыш рет және бірден-бір рет толығымен тоқтататын 76-шы тақтадағы ырғақтан кейін, жоғарылайтын А минорлық арпеджио және екі октавадағы хроматикалық төмендеу, темптік каденца сияқты, A бөлімін соңғы қайталауға әкеледі. Ән қосымша мотивсіз аяқталады. Копиц неміс орган ғалымы Йоханнес Куактың "Элизе" әріптерін шығарманың алғашқы үш нотасы ретінде кодтауға болатындығын көрсетті. Себебі E неміс тілінде Es деп аталады және "S" деп айтылады, бұл E–(L)–(I)–S–E: E–(L)–(I)–E–E, бұл энгармониялық эквиваленттер бойынша E–(L)–(I)–D–E жазба ноталарымен бірдей естіледі. Пианист Ланг Лангтың айтуынша, "бұл қарапайым көрінуі мүмкін, бірақ ол өзіндік қиындықтар тудырады". Көптеген балалар ойыншықтарында бұл күй бар. Тайваньда "Für Elise" - қоқыс тасығыш көліктерінің тұрғындардан қоқыстарын шығаруды сұраған екі әуенінің бірі, екіншісі - "Қыздың дұғасы". Für Elise қоңырау белгілері веб-сайттарында кеңінен таралған. Мина Янг бұл мелодияның танымал екенін айтты, өйткені алғашқы сегіз тақты басқа классикалық шығармаларға қарағанда шектеулі "дыбыстық палитраға" бейімдеуге болады. Бұл әуенді қоңырау мен музыка қораптарына қолдануға ыңғайлы етті. Сонымен қатар, алғашқы сегіз тақтың құрылымы қызықты қасиеттерге ие: ашылатын хроматикалық трилл шығарманы бірден анықтауға мүмкіндік береді. Алғашқы төрт тақта келесі төрт тақтамен жақсылап жауап береді, содан кейін сегіз тақты қайталап, шексіз қайталауға болады.