Кіріспе

Адамның жәндік паразиті – жануарлар. Бас құсы (Pediculus humanus capitis) – адамның міндетті эктопаразиті. Бас құрттары – қанаты жоқ жәндіктер, олар өмір бойы адамның бас терісінде болады және тек адам қанымен қоректенеді. Бас құрттары ұша алмайды, ал олардың қысқа, жалпақ аяқтары секіруге, тіпті тегіс беттерде тиімді жүруге мүмкіндік бермейді. Шашқа жабысатын құрттың алыс туысы – жамбас немесе шаңқұрт (Pthirus pubis) – де адамдарға зарар келтіреді. Ол морфологиялық жағынан басқа екі түрден өзгеше, және басқа приматтарды қоршаған құрттарға көбірек ұқсайды. Денеде құрт пайда болуы педикулез деп аталады, бас құрттары үшін – педикулез капитисі, дене құрттары үшін – педикулез корпусисі, ал жамбас құрттары үшін – фтириаз.

Ересектердің морфологиясы

Аноплюралар кіші тобына жататын басқа да жәндіктер сияқты, ересек бас құрттары кішкентай (2,5–3 мм ұзындығы), дорсовентральды (орналасу анатомиялық терминдеріне қараңыз) жағынан жалпақ және қанатсыз болады. Кеуде сегменттері біріккен, бірақ бас және құрсақтан өзгеше, соңғысы жеті көрінетін сегменттен тұрады. Бас құрттары көбінесе сұр түсті, бірақ олардың нақты түсі өскен ортасына қарай өзгеріп отырады.

Даму және нимфалар

Бас құрттары, Phthiraptera тобының басқа жәндіктері сияқты, жартылай метаморфозға ұшырайды. Бас құрттарының нимфа сатысынан ересек түріне (имаго) дейін дамуына 12–15 күн уақыт кетеді. Жұптасу көбінесе бір сағаттан ұзаққа созылады.

Жәндіктердің қопарылуына әсер ететін факторлар

Отбасындағы балалар саны, төсек-орын мен киім шкафын бірлесіп пайдалану, шаш жуу әдеттері, жергілікті дәстүрлер мен әлеуметтік байланыстар, нақты бір аймақтағы денсаулық сақтау (мысалы, мектеп) және әлеуметтік-экономикалық жағдайлар бас құтының таралуына ықпал ететін маңызды факторлар болып анықталды. Қыз балалар ұл балаларға қарағанда екі-төрт есе көп шағылысады. 4-тен 14 жасқа дейінгі балалар ең көп шағылысатын топ болып табылады.

Тамақтандыру

Жұмыртқадан басқа барлық сатылары қанмен қоректенеді және күніне төрт-бес рет теріні шағып қан сорып ішеді. Олар сілекеймен бірге қанды ұйытуға кедерілес заттарды енгізеді. Қабысқан қан қоңыр қызыл түсті экскремент (қалдық) түрінде шығарылады.

Үй-жайдағы орын

Бас терісінің кез келген бөлігінде қоныстана алады, бірақ құрттар көбінесе мойынның төменгі жағы мен құлақтың артындағы аймақтарды ұнатады, олардың жұмыртқалары әдетте сонда салынады. Бас құрттары жарықтан қашады және айналасындағы көлеңкеге немесе қара түсті заттарға қарай жылжиды.

Беріліс

Құтырлардың қанаты жоқ және секіруге арналған күшті аяқтары да жоқ, сондықтан олар шаштың бір жібінен екіншісіне өту үшін аяқтарындағы тырнақтарын пайдаланады.

Тарату

Тек АҚШ-та жыл сайын 6-12 миллион адам, көбінесе балалар, бас құрттарымен емделеді. Ұлыбританияда балалардың үштен екісі бастауыш мектепті бітіргенге дейін кем дегенде бір рет бас құрттарына шалдығады деп есептеледі. Австралия, Дания, Франция, Ирландия, Израиль және Швецияны қоса алғанда, әлемнің түкпір-түкпірінен құрттардың көп таралуы туралы хабарлар келіп түсті.

Археогенетика

Перу мумияларынан табылған біттердің ДНК-сын талдау, кейбір аурулардың (мысалы, тиф) Жаңа Дүниеден Ескі Дүниеге, керісінше емес, тарағанын көрсетеді.

Геном

Дененің түкпіршігінің геномын тізбектеуді алғаш рет 2000 жылдардың ортасында ұсынған, ал анотацияланған геном 2010 жылы жарияланды. Дене және бас түкпіршігінің транскриптомдарын талдау осы екі организмнің генетикалық тұрғыдан өте ұқсас екенін көрсетті.

Митохондриялық кладтар

Адам құйрығы А, В және С деп аталатын үш өте ерекше митохондриялық кластарға бөлінеді. D (А класының туыс клады), E (С класының туыс клады) және F (В класының туыс клады) деп аталатын үш кіші кластар анықталды.