Кіріспе

Ирландияға қоныс аударған мифтік нәсіл – Милестер немесе Мильдің ұлдары. Ортағасырлық ирланд христиан псевдотарихы – "Лебор Габала Эренн" бойынша, Ирландияға қоныс аударған соңғы нәсіл осы Милестер болып табылады. Милестер ирланд халқын көрсетеді. Милестер – ғасырлар бойы жерді аралап саяхаттағаннан кейін Ибериядан (Гиспания) Ирландияға келген гаелдер. Олар Ирландияға қонғанда, ирланд құдайлар пантеонын білдіретін Туатха Де Дананнмен күреседі. Екі топ Ирландияны бөлісіп алуға келіседі: Милестер жер бетін, ал Туатха Де төменгі әлемді (яғни, Басқа Әлемді) алады. Ғалымдар бұл әңгімені көбінесе ортағасырлық христиан жазушыларының құрастырған ойдан шығарылған хикая деп санайды.

Британ тарихы

IX ғасырдағы латын тіліндегі Historia Brittonum (Британдықтар тарихы) еңбегінде Ирландияға Иберия түбегінен үш топ адам қоныстанғаны айтылады. Біріншісі – Партолон халқы, олардың барлығы обадан қайтыс болды. Екіншісі – Немед халқы, олар соңында Иберияға қайтып оралды. Ал үшінші топты Испаниядан келген батыр немесе әскердің үш ұлы (mīles Hispaniae) бастап келді, олар әрқайсысы отыз әйел тасыған отыз кемемен Ирландияға жол тартты. Олар теңіздің ортасында әйнектен жасалған мұнараны көрді, оның үстінде адамдар тұрды, бірақ олардың шақыруларына жауап бермеді. Олар мұнараны жаулап алуға бет түзеді, бірақ жеткенде, бір кемеден басқа барлық кемелері зор толқынның кесірінен батып кетті. Тек бір кеме ғана құтылды, ал оның жолаушылары – барлық ирландтардың ата-тегі. Кейінгі ирланд мәтіндерінде теңіз жағасындағы мұнараны басып алуға тырысқан кезде Немед халқы суға батып кеткендігі айтылады.

Лебор Габала Эрен

Лебор Габала Эренн (Ирландияны бағындыру кітабы) – 11-шы ғасырда анонимді автор құрастырған ирландтық еңбек, ол Ирландия мен ирландтардың (гальдардың) тарихы ретінде суреттеледі. Онда барлық адамзат Адам атадан Нұхтың ұлдары арқылы тарағаны, ал гальдардың түпкі атасы – скиф патшасы Фениус Фарсаид (Нұхтың ұлы Яфеттің ұрпағы) екені айтылады. Скифия князі Фениус, Вавилон мұнарасын салған 72 басшының бірі ретінде сипатталады. Оның ұлы Нель, египеттік фараонның қызы Скотаға үйленеді, және олардың Гуадель Глас есімді ұлы болады. Гуадель, тілдердің араласуынан кейін пайда болған 72 тілден гуадель (гейл) тілін жасайды. Гуадельдің ұрпақтары – гоиделдер (гейлдер), израильдіктердің Мысырдан шығуымен бірге Мысырдан шығып, Скитияға қоныстанды. Олар Скитиядан шығып, 440 жыл бойы жер бетінде саяхаттап, израильдіктерге ұқсас сынақтар мен қиындықтарға тап болады. Лебор Габаланың кейбір нұсқаларында Рефлоир мен Миль (сонымен қатар Галам деп те аталады) арасында Скития патшалығы үшін күрес болған. Миль Рефлоирдi өлтіреді және осы туысқанды өлтіргені үшін жер аударылады. Соңында Миль және оның ізбасарлары теңіз арқылы Иберия/Испанияға жетіп, оны жаулап алады. Онда Гуадельдің ұрпағы Бреоган Бригантия қаласын құрып, мұнара салады, оның үстінен оның ұлы Ит Ирландияны көреді. Бригантия қазіргі Испаниядағы Галисиядағы Корунаға (сол кезде Бригантиум деп аталған) сілтеме жасайды, ал Бреоган мұнарасы римдіктер Корунада салған Геркулес мұнарасына негізделген болуы мүмкін. Ит бірнеше адаммен бірге аралға жүзіп келеді. Оны үш патша қарсы алады: Мак Куилл, Мак Чехт және Мак Грейн. Бұл үшеуі сол кезде Ирландияны билеген Туатха Де Дананнның мүшелері. Туат Де Ирландияның басты пұтқа табынушы құдайлары болған деген болжам бар. Содан кейін Ит белгісіз шабуылшылардың қолынан қаза табады, ал оның адамдары Иберияға қайтады. Иттің інісі Мильдің (Миль Эспайн, «Испаниялық») сегіз ұлы оның өлімінен кек алу және Ирландияны бағындыру үшін жорық бастайды. Олар қоныс тепкеннен кейін Туат Де-мен шайқасып, патшалық астанасы Тараға беттейді. Жолда олар үш таудан Ирландияның үш патшасының әйелдерімен – Банба, Фодла және Эриумен кездеседі. Олардың үштігі жер аналары болған деп есептеледі. Әрбір әйел, егер жер оның атымен аталса, елге жақсылық келеді дейді. Гейлдердің бірі, Амергин, осылай болатынын уәделейді. Тарада олар үш патшамен кездеседі, олар жердің бірлескен билігіне деген талаптарын қорғайды. Олар үш күндік бейбітшілікке келісуді сұрайды, осы уақытта гаелдер құрлықтан тоғыз толқын қашықтықта болуы керек. Гейлдер келіседі, бірақ кемелері Ирландиядан тоғыз толқынға жеткенде, Туат Де оларды құрлыққа қайтуға кедергі келтіретін үлкен желді шақырады. Алайда, Амергин өлең оқып, желдің басылуын қамтамасыз етеді. Тірі қалған кемелер құрлыққа қайта оралады және екі топ Ирландияны бөлісуге келіседі. Гейлдер жоғарыдағы әлемді, ал Туат Де төменгі әлемді (яғни, Басқа Әлемді) алып, ирланд пейзажында шашыраңқы орналасқан ежелгі зираттарға кіреді. Амергин патшалықты Ирландияның солтүстік жартысын билейтін Эремон мен оңтүстік жартысын билейтін Эбер Финнің арасында бөледі. Бұл жерді бөлуді авторлар 7/8 ғасырлардағы Тара мен Кашельдің патшалық астаналары арасындағы бөлінуді түсіндіру және ақтау үшін ойлап тапқан болуы мүмкін. Лебор Габала содан кейін Ирландияның династияларын Эремон мен Эбер сияқты Милезиялық гаелдерге дейін жетеді. Алайда, қазіргі ғалымдар бұл кейіпкерлердің ойдан шығарылған екеніне және авторлардың ортағасырлық династияларға көбірек заңдылық беруге тырысқанына сенеді.

Талдау

Қазіргі ғалымдар бұл әңгімені көбінесе ортағасырлық ирланд христиан жазушыларының құрастырғанына сендіреді. Олар Галисиялық дін қызметкері Паулюс Оросиус жазған "Бүтпейтін соғыс тарихы", Әулие Иеронимнің "Шығармалары" және Исидордың еңбектері сияқты басқа ортағасырлық христиан тарихтарынан шабыттанды. Ирландтық гаэлдердің Галисиядағы Иберия аймағынан келгені туралы пікір үш нәрсеге негізделуі мүмкін. Біріншісі – Иберия/Хиберния және Гиберния атауларының сәйкес келуі. Ортағасырлық тарихшылар басқа халықтардың тарихын олардың аттарына ғана сүйене отырып жазған. Екіншісі – Севиллелік Исидор Иберияны "тектің анасы" деп сипаттаған. Исидордың еңбектері Лебор Габала авторларына үлкен ықпал еткен. Үшіншісі – Оросиус Ирландияны "Иберия мен Британияның арасында" деп көрсеткен. Рим тарихшысы Тацит та Ирландияның Иберия мен Британия арасында орналасқанына сенеді. Джон Кэридің айтуынша, егер Иберия Ирландияға ең жақын құрлық бөлігі деп есептелсе, онда оны "теңіз арқылы келгендердің бастауы" деп қарастыру логикалық болар еді. Кейбір зерттеушілер ирландтық "милезиандарды" ежелгі гректердің милезиандарымен, яғни Милет қаласының тұрғындарымен байланыстырған. Алайда, Джозеф Леннон "алғашқы аңыздарда Миль, милезиандар және Милет арасында ешқандай байланыс жоқ" деп жазады. Ол "милезиан" атауының аңыздың кейінгі ағылшын тіліне аудармаларынан пайда болғанын санайды, себебі "милезиан" сөзі 18 ғасырға дейін ирландтарды атау үшін жиі қолданылмаған. Милезиандардың кейбір есімдерін ортағасырлық жазушылар гаэлдердің этникалық атауларына сүйене отырып ойлап тапқан: Гойдель Глас (Гойдельден), Фениус (Фениден), Скота (Скоттардан), Эбер (Гиберннен), Эремон және Ир (Эйренен). Бұл аңыз 1616-1624 жылдар аралығында болған бардтардың тартысы кезінде айтылды. Осы кезеңде аралдың солтүстігі мен оңтүстігіндегі ақындар оларға демеушілік көрсеткен әулеттердің қадір-қасиетін мақтап, қарсы әулеттерді сынады. Джеффри Китингтің "Éirinn тарихы" (шамамен 1634 жылы жазылған) мифті Стюарттардың Ирландиядағы патшалық билікке құқығын (Лиа Файлдың шығу тегімен байланысты) дәлелдеу үшін пайдаланды, соның арқасында Карл I-нің Брайан Бору, Эбер және Галам арқылы Нұхтан және соңында Адамнан тарағаны көрсетілді. Қазіргі заманның басында көптеген ирландтар мен әйелдер өздерінің туған жеріндегі саяси және әскери дағдарыстардан қашып Испанияға көшкен. Гелл ирландтарының Миль Эспайн мен оның испандық ізбасарларынан тарағаны туралы сенім Испанияда да, Ирландияда да кеңінен таралған. Осының нәтижесінде Испаниядағы ирландтар испандықтарға тиесілі барлық құқықтар мен жеңілдіктерге ие болды, мысалы, испандық аумаққа келген ирланд католиктеріне автоматты түрде азаматтық берілді. Скон тасының шығу тегі туралы көптеген теориялардың арасында ортағасырлық шотланд заңгері Балдред Бисет оның ежелгі Египеттен Иберия түбегі немесе Кельтиберия арқылы Ирландияға Скота арқылы жеткізілгенін айтты. Скота – египеттік фараонның қызы және Милезиандардың атасы Гойдель Гластың әйелі. Бұл тас Тара төбесіндегі Лиа Фейлмен байланысты, ол Ирландияның жоғары патшаларының таққа отыру рәсімінде қолданылған. Бисеттің сөзіне қарағанда, Скота Ирландиялық жауынгерлер тобымен бірге Шотландияға шапқан және оның патшалық тағын алып кеткен. Соңында оны Англияның Эдуард I жаулап алған.