Жер асты әлемі

Кіріспе

1997 жылғы Дон ДеЛилло романы

Underworld – американдық жазушы Дон ДеЛиллоның 1997 жылғы романы. Роман Бронкста өскен қалдықтарды басқару жөніндегі басшы Ник Шейдің 1951 жылы «Нью-Йорк Джайентс» командасына жеңіс әкелген бейсбол добының тарихын анықтауға жасаған тырашаны және ХХ ғасырдың екінші жартысынан алынған көптеген қосалқы сюжеттерді қамтиды. Постмодернизм және оған қарсы реакция ретінде сипатталатын бұл роман ядролық қарулану, қалдықтар және жеке өмірлердің тарих барысына тигізетін үлесі сияқты тақырыптарды зерттейді. Ұлттық кітап сыйлығына үміткер болып, Пулитцер сыйлығының тізіміне енген бестселлер «Underworld» ДеЛиллоның ең маңызды туындысы саналады. 2006 жылы «The New York Times» газеті жүргізген көрнекті жазушылар мен сыншылардың сауалнамасы бойынша «Underworld» соңғы 25 жылдағы американдық көркем әдебиеттің ең жақсы туындысы деп танылды, бұл көрсеткіш бойынша ол тек Тони Моррисонның «Сүйіктісі» романынан ғана артта қалды.

Өмірбаян

Ақ шу (1985), Теңге (1988) және Мао II (1991) романдары жарық көргеннен кейін ДеЛилло көпшілік алдында сирек пайда болды және Underworld романын жазған кезде бірнеше жыл бойы жаңа еңбектерін жариялаған жоқ, тек Underworld прологына шағын өзгерістермен енгізілген Pafko at the Wall деген қысқа әңгімесін ғана жариялады. ДеЛиллоның сөзіне сүйенсек, романның атауы оған жер астындағы радиоактивті қалдықтар және өлім құдайы Плутон туралы ойланып отырғанда келген. ДеЛилло 1951 жылдың 4 қазанындағы "Нью-Йорк Таймс" газетінің бас беті Underworld романына шабыттандырды деді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Пролог – бұл 1951 жылғы 3 қазанда Бобби Томсонның «Дүние жүзіне естілген соққы» деп аталған голының көркемделіп баяндалуы, осы голдың арқасында «Нью-Йорк Джайентс» командасы қалалық қарсыласы «Бруклин Доджерс» клубынан жеңіп шығып, Ұлттық лиганың чемпиондық титулын жеңіп алды. ДеЛиллоның баяндамасында, ойынды шешкен допты жас қара нәсілді жанкүйер Коттер Мартин ұстап алады, ал трибунада отырған Дж. Эдгар Гуверге ойын ортасында алғашқы советтік сутекті бомба сынағы туралы хабар беріледі. Романның қалған бөлігі – алты бөлім мен эпилогтан тұрады, ол бейсбол допының соңында табылатын Ник Шейдің өмірінің кері хронологиялық шеруі. Ол 1990 жылдардағы Аризона штатындағы қоқыс тасымалдау компаниясының бас директоры ретіндегі бағытсыз өмірінен бастап, 1950 жылдардағы Бронкстегі балалық шағына дейін созылады. Дегенмен, бұл сызықты емес повествование көптеген ауытқулар мен қосымша сюжеттік желілерді қамтиды. Бірінші бөлім 1992 жылы өтеді. Ник Шей Аризонада әйелі Марианмен бірге тұрады, ол оның әріптесі Брайан Глассикпен сырлы қарым-қатынаста болады. Ник, қырық жыл бұрын Никпен қарым-қатынасы болған Клара Сакстың шөлде боялған B-52 ұшақтарынан жасалған көркемдік инсталляциясын тамашалайды. Кейіннен белгілі болғандай, Ник жас кезінде бір адамды өлтірген, ал Никтің әкесі Lucky Strikes сигаретасының қорабын алу үшін шығып кеткеннен кейін бала кезінде жоғалып кеткен. Ник оның мафиямен өлтірілгенін ойлайды. 1951 жылға жасалған флэшбэкте Коттер Мартиннің әкесі бейсбол допын ұлынан алып, оны сатуға ниеттенді. Екінші бөлімде, 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында Мариан Брайанмен сырлы қарым-қатынасын бастайды, ал Ник бейсбол допын бейсболдық естеліктерді жинаушы Марвин Ландиден алады. Брайан Нью-Йорк қаласына «Fresh Kills» полигонын көру үшін сапарлағанда Ландимен танысады. Бронксте, 1950 жылдары Ник Шейдің католик мектебінде мұғалім болған, пессимистікке бой алған және микробтардан қорқынышпен ауырған Сёстр Эдгар дінсіз кедейлер мен аурулардың арасында жұмыс істейді. «Техас тас жолының кісі өлтірушісі» лақап атымен танылған серийлі кісі өлтірушінің бейнежазбасы сипатталады. Үшінші бөлімде, 1978 жылдың көктемінде Ник Мохаве шөлінде қоқыс тасымалдау конференциясына қатысады және Донна есімді еркін мінезді әйелмен танысады, ал Марвин Ланди бейсбол допының Сан-Францискоға барғанын анықтайды. Төртінші бөлім, 1974 жылдың жазында, Нью-Йоркте суретші болып жұмыс істейтін Клара Сакс және Никтің ағасы Мэтт Шей туралы айтады. Мэтт шахматта бұрынғы дарынды бала, қазір Нью-Мексикодағы ядролық қарулар бағдарламасындағы ғалым. Бесінші бөлім 1950-1960 жылдарды қамтиды, Ник Шейдің жасөспірімдерді түзету мекемесінде болуынан басталады. Содан кейін Никтің Эми есімді әйелмен, кейін әйелі Марианмен қарым-қатынасы және Мэтттің әйелі Джанетке уәде беруі суреттеледі. Ленни Брюстің Куба зымыран дағдарысы туралы комедиялық монологтары бірнеше рет айтылады. Тағы бір флэшбэкте Коттер Мартиннің әкесі бейсбол допын Чарльз Уэйнрайтқа сатады, ол ұлымен бірге «Янки стадионының» сыртында кезекте тұрған ақ нәсілді жанкүйер еді. Алтыншы бөлімде, 1951 жылдың күзінен 1952 жылдың жазына дейін Ник Шейдің әкесі отбасын тастап кеткеннен кейін қашып жүрген кезде досы Джордж Манзаны қалай қасақана өлтіргені баяндалады. Эпилогта Ник пен Брайан Қазақстанға барып, қоқысты ядролық жарылыс арқылы өртейтін жаңа қоқыс тасымалдау жүйесінің демонстрациясын тамашалайды. Ник Брайаннан Марианмен болған сырлы қарым-қатынасы туралы сұрайды, бірақ Марианмен бірге қалуға шешім қабылдайды. Бронкстегі католик монахинялары құтқаруға тырысқан жабайы қыз Эсмеральда зорланып, өлтіріледі. Содан кейін оның суреті керемет түрде жарнама тақтасында пайда болады. Сёстр Эдгар осы кереметке куә болғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болады.

The prologue is a fictionalized account of The Shot Heard 'Round the World, a home run by Bobby Thomson on October 3, 1951, that won the National League pennant for the New York Giants against their cross town rivals, the Brooklyn Dodgers. In DeLillo's account, the game winning ball is caught by a young black fan named Cotter Martin, while J. Edgar Hoover, watching in the stands, is informed in the middle of the game of the first Soviet test of the hydrogen bomb. The remainder of the novel, comprising six parts and an epilogue, is a reverse chronological account of the life of Nick Shay, the man who ultimately ends up with the baseball, from his undirected existence as an executive of a waste management company in Arizona in the 1990s back to his childhood in the Bronx in the 1950s, though the non linear narrative includes a large number of digressions and ancillary subplots. Part 1 takes place in 1992. Nick Shay lives in Arizona with his wife, Marian, who is having an affair with his colleague, Brian Glassic. Nick visits an art installation of painted B 52 aircraft in the desert by Klara Sax, with whom Nick is later revealed to have had an affair forty years earlier. It is revealed that Nick killed a man when he was a teenager, and that Nick's father disappeared when Nick was a child after going out to get a pack of Lucky Strikes. Nick prefers to imagine that he was killed by the Mafia. In a flashback to 1951, Cotter Martin's father takes the baseball from his son with the intention of selling it. In Part 2, in the late 1980s and early 1990s, Marian begins her affair with Brian, while Nick acquires the baseball from an avid baseball memorabilia collector named Marvin Lundy after Brian meets Lundy on a trip to New York City to see the Fresh Kills Landfill. Elsewhere, in the Bronx, a pessimistic, germophobic nun named Sister Edgar, who was Nick Shay's Catholic school teacher in the 1950s, works among the unbelieving poor and sick. A videotape of a serial killer nicknamed the Texas Highway Killer is described. In Part 3, in the spring of 1978, Nick attends a waste management conference in the Mojave Desert and meets a swinger named Donna, while Marvin Lundy traces the baseball to San Francisco. Part 4, in the summer of 1974, mainly concerns Klara Sax, who is working as an artist in New York City, and Matt Shay, Nick's brother, a former chess prodigy, who is a scientist in the nuclear weapons program in New Mexico. Part 5 encompasses the 1950s and 1960s, beginning with Nick Shay in juvenile detention, following Nick's relationship with a woman named Amy and later with his future wife Marian, and Matt's courtship of his wife Janet. Lenny Bruce's comedy routines on the Cuban Missile Crisis are mentioned several times. In another flashback, Cotter Martin's father sells his baseball to Charles Wainright, a white fan standing in line with his son outside of Yankee Stadium. Part 6, from the fall of 1951 to the summer of 1952, relates how Nick Shay, running loose after his father left his family, accidentally kills his friend George Manza. In the epilogue, Nick and Brian travel to Kazakhstan to watch a demo of a new waste disposal system that incinerates the waste with a nuclear explosion. Nick confronts Brian about his affair with Marian, but decides to stay with Marian. Esmeralda, a feral girl in the Bronx whom the Catholic nuns were trying to save, is raped and murdered. Her image then miraculously appears on a billboard. Sister Edgar dies shortly after witnessing the miracle.

Әдеби мәні және қабылдануы

Underworld әдеби сыншылардың жоғары бағасын алды, әсіресе ДеЛиллоның прозасы мен амбициясы үшін. Дэвид Виганд Сан-Франциско хроникасынан оны ДеЛиллоның «ең жақсы романы және, мүмкін, ең қиын ізделінетін нәрсе – Ұлы американдық роман» деп жариялады. Көптеген адамдар бұл кітапты эмоционалдық күшті деп сипаттады. Дэвид Фостер Уоллес 1997 жылы ДеЛиллоға романды және ДеЛиллоның талантын мақтап хат жазды. Ол «кітапты органикалық нәрсе ретінде» сипаттап, бұл роман: (1) өнерлі көркем әдебиеттің керемет және маңызды туындысы; (1а) мен оқыған ешқандай романға ұқсамайды; (2) сіздің қазіргі уақытқа дейінгі ең жақсы жұмысыңыз; (3) сіздің бұрынғы барлық туындыларыңызды оқыған адам үшін үлкен сыйлық, себебі ол бір мезгілде синтез және трансфигурация – сіздің бұрынғы туындыларыңыздың жоғарылауы болып көрінеді; (4) ештеңе жоққа шығарылмаған, немесе жасырылмаған, немесе жеңіл күлкі үшін ойналған кітап, және онда (меніңше) сіз шынымен батыл жеке тәуекелге барып, өзіңіздің бір бөлігін ашып, эмоцияның жаңа деңгейіне жеттіңіз, сіз басқа жерде ешқашан (кем дегенде мен сіздің жұмысыңызды оқығанда) тырыспағансыз. Salon.com сайтында Лора Миллер «Никтің құпиясы, кітаптың күшті жағдайын қамтамасыз ететін құпия, көңіл көншіліксіз аяқталады» деп жазды. 2006 жылдың мамыр айында The New York Times Book Review Underworld-ті соңғы 25 жылдағы ең жақсы американдық көркем әдебиет үшін екінші орынға ие болды. Ол 125 дауыстан 11-ін жинап, Тони Моррисонның «Сүйіктісіне» төрт дауыспен жеңілді. Underworld 1997 жылғы Ұлттық кітап сыйлығының, сондай-ақ 1998 жылғы Пулитцер сыйлығының финалисі болды. Роман 2000 жылы Уильям Дин Хауэлл медалімен марапатталды.

Алюзиялар мен сілтемелер

Роман Дж. Эдгар Гуверді Питер Брейгельдің "Өлімнің жеңісі" атты суретіне қатты қызықтырады. Гувер суретті алғаш рет бейсбол ойынында көреді; сурет "Life" журналында жарияланған және оның бөліктері үстіне түседі, себебі жоғарыдағы трибунадағы біреу журналды жыртып, бөліктерін лақтырады. Кейін кітапта ол суреттің көшірмесін алады. Романның бірнеше бөлімдері басқа туындыларға құрмет көрсету мақсатымен аталған. "Das Kapital" – Карл Маркстің шедевр туындысы, "Long Tall Sally" – Литтл Ричардтың әні, сондай-ақ The Beatles-тың кавер нұсқасы ретінде танымал, ал "Cocksucker Blues" – Rolling Stones тобының шығарылмаған әні мен фильмі. "Химия арқылы жақсырақ өмір үшін жақсырақ нәрселер" – DuPont компаниясының жарнамалық слоганы, ал "Білмеу бұлты" – орта ғасырлық ағылшын тілінде жазылған, авторсыз христиан мистикасының туындысы, ол 14 ғасырдың екінші жартысында жазылған. "Сұр және қара түстегі композиция" деп аталатын бөлім Джеймс Макнейл Уистлердің "Уистлердің анасы" деген атағымен танымал суретіне сілтеме жасайды. Роман бірқатар тарихи оқиғаларды қамтиды. Пролог "Дүние жүзіне естілген оқ" туралы, ал Томсонның соққан добының қайда екені кітаптың маңызды элементі болып келеді. Кітапта Ленни Брюстің Куба зымырандық дағдарысына және Кеңес Одағының атомдық қарулар бағдарламасына (соның ішінде Қазақстандағы сынақ полигондарына) реакциясы да суреттелген. Сонымен қатар, Запрудер фильмінің көрсетілімдері және Сергей Эйзенштейннің жаңадан табылған ойдан шығарылған фильмі туралы айтылады. Көптеген кейіпкерлер Трумэн Капотенің әйгілі "Ақ-қара" кешіне қатысады. Басты кейіпкер 1965 жылғы Солтүстік-Шығыс аймағындағы қараңғылықта Нью-Йорк көшелерімен де қадам басады. Басқа сілтемелерге Уотс мұнарасын салудың тарихи және биографиялық шоттары кіреді. "The Honeymooners" сериалына да жиі сілтеме жасалады.

Бейімделу

Романның бір кезде продюсер Скотт Рудин оны фильмге бейімдеу құқығын алған, бірақ ол мерзімі өткен. 2002 жылы Роберт Гринвальд құқықтарды иеленді және оны телесериалға айналдыру мүмкіндігін талқылады. 2020 жылы Ури Сингер романның құқықтарын сатып алды. 2021 жылдың қыркүйегінде Netflix романды Теодор Мелфидің сценарийші және режиссер, ал Сингер продюсер ретінде түсіретіні жарияланды.