Кіріспе

1176 жылы Византия империясы мен Селжұқ түріктері арасындағы шайқас. Мириокефалон шайқасы (Мириокефалум шайқасы, Мирёкефалон Савашы немесе Дюзбель Мухаребесі) – Византия империясы мен Селжұқ түріктері арасында Түркияның оңтүстік-батысындағы Иконий (Конья) қаласының батысындағы тауларда 17 қыркүйекте 1176 жылы болған шайқас. Бұл шайқас Византия әскерлері үшін стратегиялық жеңіліс болды, олар тау жолынан өтетін кезде шабуылға ұшырады. Бұл Византияның Анатолияның ішкі аймақтарын Селжұқ түріктерінен қайтарып алуға жасаған соңғы, сәтсіз тытысы болды.

Өмірбаян

1158 және 1161 жылдар аралығында Византияның Рум сұлтандығының Селжұқ түркілеріне қарсы жүргізген бірқатар жорықтары империя үшін тиімді келісімге әкелді, нәтижесінде сұлтан Византия императорына тәуелділіктің белгілі бір формасын мойындады. Бейбітшілік шарты жасалғаннан кейін Селжұқ сұлтаны Килиж Арслан II Константинопольге сапар шекті, онда император Мануил I Комнен оны құрметті қонақ және императорлық вассал ретінде күтіп алды. Осы оқиғадан кейін екі ел арасында көп жылдар бойы ашық соғыс болған жоқ. Дегенмен, бұл бейбітшілік күнсіз болды, себебі Селжұқтар Кіші Азияның шөлейтті орталық жазығынан құнарлы жағалау аймақтарына кеңейгісі келді, ал Византиялықтар бір ғасыр бұрын Манзикерт шайқасынан кейін жоғалтқан Анатолия аймақтарын қайтарып алуды мақсат етті. Селжұқтармен ұзақ бейбітшілік кезеңінде Мануил өзінің әскери күшін басқа бағыттарға шоғырландыра алды. Батыста ол Венгрияны жеңіп, Византияның Балқан аймағындағы билігін нығайтты. Шығыста ол Киликияны жергілікті армян әулеттерінен қайтарып алды және Антиохия крестшілер княздығын вассалдық статусына дейін төмендетті. Алайда, Византиямен жасалған бейбітшілік Килиж Арсланға ішкі қарсыластарын жоюға және әскери күшін арттыруға мүмкіндік берді. 1174 жылы Сирияның ең күшті мұсылман билеушісі Нур ад-Дин Занги қайтыс болғаннан кейін, оның ізбасары Саладин империямен шектес аймақтарға қарағанда Мысыр мен Палестинаға көбірек мән берді. Бұл биліктегі өзгеріс Килиж Арсланға Шығыс Анатолиядағы Данышменд әмірліктерін жоюға және өзінің бауыры Шахиншахты Анкара маңындағы жерлерінен қууға мүмкіндік берді. Мануилдің вассалы болған Шахиншах және Данышменд әмірлері Византияның қорғауына қашты. 1175 жылы Византия мен Рум сұлтандығы арасындағы бейбітшілік бұзылды, себебі Килиж Арслан Данышмендтерден жақында басып алған аумақтың маңызды бөлігін Византияға беруден бас тартты, бұл оның келісім шарты бойынша міндеттемесі болған еді.

Наурыз

Мануэльдің Лопадионға жинаған әскері он шақырымға дейін созылып, Лаодикия, Хона, Лампе, Целена, Хома және Антиохия арқылы сельджуктармен шекараға қарай жорық жасады. Арслан келіссөздерге тырысты, бірақ Мануэль өзінің басымдығына сеніп, жаңа бейбіт келісімді қабылдамады. Ол Андроник Вататз басқаратын әскердің бір бөлігін Амазияға жіберді, ал негізгі күші Селжук астанасы Иконияға бет алды. Екі жол да тығыз орманды аймақтардан өтті, онда түріктер оңай жасырынып, шабуылдауға болатын; Амазияға қарай жылжыған әскер мұндай бір шабуылда талқандалды. Түріктер Андрониктің басын Мириокефалон шайқасында найзаға тігіп көрсетті. Мануэльдің жорығын қиындату үшін түріктер егістіктерді жойды және су көздерін улады. Арслан византиялық әскерді Меандр аңғарына, әсіресе Мириокефалон бекінісіне жақын Тзиврице тау асуына ығыстыруға тырысты. Асуға жеткен соң Мануэль, алдағы шабуылдар қаупіне қарамастан, шабуылға шешім қабылдады, сондай-ақ түріктерді жақын маңдағы Филомелион жазығында, оның атасы Алексийдің бұрынғы жеңісі болған жерде күресуге мәжбүрлеуге тырыса алатын еді. Әскеріне жем-шөп пен су жетіспеуі және әскерде дизентерияның басталуы Мануэльді қауіпке қарамастан, асуды күшпен басып өтуге итермелеген болуы мүмкін.

Византиялықтар

Барлық дереккөздер Византия әскерінің ерекше үлкен болғанын көрсетеді. Тарихшы Джон Холдон әскердің санын 25 000–30 000 адам деп бағалайды, ал Джон Биркенмайер шамамен 35 000 адам дейді. Екінші санның себебі – армиямен бірге 3000 арбадан тұратын көлік колоннасы болғаны туралы мәліметтер, бұл 30 000–40 000 адамды қамтамасыз етуге жететін көлемде. Византия әскері бірнеше бөлімге бөлінді, олар мына ретпен өтті: негізінен жаяу әскерден құралған алғы шеп (қалған бөлімдер жаяу және атты әскердің араласынан тұрды); негізгі бөлім (шығыс және батыс Тагматадан); содан кейін оң қанат (көбінесе Антиохиялықтар мен басқа батыстықтардан), оны Балдуин Антиохиялық (Мануэльдің құдайы) басқарды; жабдықтар мен қоршауға арналған колонналар; Теодор Маврозомес және Иоанн Кантакузен басқаратын Византияның сол қанаты; император және оның таңдалған әскерлері; және соңында тәжірибелі генерал Андроник Контостефан басқаратын артқы бөлім.

Сәлжүктер

Селджуктардың санына қатысты ешқандай нақты бағалау жасау мүмкін болған жоқ. Бастапқы дереккөздер басқа Селджук жорықтарына қатысты сандарды келтіреді. 1160 жылы Иоанн Контостефанос 22 000 Селджук түрігін жеңіп, 1177 жылы 20 000–24 000 түрік Мейандр өзені аңғарына жорық жасады. Дегенмен, қазіргі заманғы тарихшылар түрлі Селджук мемлекеттерінің мұрагерлері (мысалы, Рум сұлтандығы) ең көп дегенде 10 000–15 000 адамды дайындауға қабілетті екенін жорамалдайды. Бұл, 1071 жылы Манцикерт шайқасында шамамен 20 000–30 000 адамды дайындаған, әлдеқайда ірі және біріккен Селджук империясының күшіне қарағанда, Мириокефалон шайқасындағы Селджук күшінің ықтимал көлемін бағалауға жақын боларлықтай. Рум сұлтандығы Селджук империясымен салыстырғанда аумақтық тұрғыдан әлдеқайда кіші болғандықтан, оның әскерлері де аз болған. Мысалы, 1097 жылы Дорилеум шайқасындағы оның әскері 6 000–8 000 адамнан тұрған деп есептеледі. Селджук әскері екі негізгі бөлімнен құралды: сұлтанның және оның әмірлерінің әскерлері, сондай-ақ түркі тайпаларының жалдамалы күштері. Аскари (араб тілінде «әскер») – толық уақытты сарбаз, көбінесе мамлюк, құл сарбаздың бір түрі, бірақ бұл құлдық формасы құлдыққа жатпады. Олар ақшалай төлемдермен немесе iqta' деп аталатын жартылай феодалдық жүйедегі гранттар арқылы қамтамасыз етілді. Бұл әскерлер далалық әскерлердің ядросын құрады және орташа және ауыр атты әскерлерден тұрды; олар қару-жарақпен жабдықталған және садақ пен найзамен үйлесімді бөлімдерде шайқасты. Керісінше, түркімен тайпалары – жартылай көшпелі, жалдамалы атты әскерлер, өздерінің басшыларына бағынышты болды. Олар мал өсітіп күш алды және сұлтанға олжа, тұтқындар үшін сыйақы, бір реттік төлемдер немесе жайылымдарына қауіп туған жағдайда қызмет етті. Бұл тайпалар сарбаздар ретінде сенімді болмаса да, көп санды болды және жеңіл атты садақшылар ретінде тиімді болды, олар шайқас тактикасында шеберлік танытты.

Шайқас

Византия авангарды Арслан әскерімен бірінші кездесті және негізгі дивизия сияқты, азаттықпен өтіп кетті. Түріктер әлі толыққанды орналаспаған болуы мүмкін. Бұл дивизиялар өз жаяу әскерін Селжуқ сарбаздарын ығыстыру үшін беткейлерге жіберді, олар биікке шегінуге мәжбүр болды. Келесі дивизиялар осы сақтықты қолданбады, сондай-ақ, жабық қатарларда қорғаныс құрылымын сақтамағаны үшін немқұрайлылық танытты және олардың садақшыларын тиімді пайдаланбады. Бірінші екі византиялық дивизия өткелдің алыс жағынан шыққанда, артқы дивизия енуге айналды; бұл түріктерге өткел ішінде қалған дивизияларға қақпанын жабуға мүмкіндік берді. Түрік шабуылы биіктіктен төмен түсіп, византиялық оң қанатқа ерекше күшпен шабуылдады. Бұл дивизия тез арада бірлігін жоғалтып, құлаған сияқты, бір тұзақтан қашқан сарбаздар көбінесе екіншісіне тап болды. Оң қанат ауыр шығынға ұшырады, оның командирі Болдуин қаза тапты. Түріктер содан кейін жүкті және қоршау машиналарын шабуылдап, жылқыларын атып, жолды тосқауылдады. Сол қанат дивизиясы да елеулі шығынға ұшырады, оның басшыларының бірі, Джон Кантакузен, Селжуқ сарбаздарының тобына қарсы жекпе-жекте қаза тапты. Қалған византиялық әскерлер алдындағы қырғынды көріп, түріктердің де арттан шабуылдай бастағанын түсініп үрейленді. Кенеттен көтерілген құрдымды шаң-тозаң византиялық әскерлердің рухын немесе ұйымдастырылуын жақсартпады, бірақ бұл Селжуқ әскерлерін де шатастырған болуы керек. Осы сәтте Мануилдің сенімсіздікке түскені байқалды және ол өзінің және әскерінің тағдырын пассивті күтіп отырды. Императорды ақырында офицерлері оятты, тәртіпті қалпына келтірді және күштерін қорғаныс құрылымына ұйымдастырды; құрылғаннан кейін олар жүктің қираған қалдықтарынан өтіп, өткелден шығып кетті. Түн Селжуқ атты садақшыларының келесі шабуылдарын сәтті тойтарды. Алайда, бұл тарихшының асыра сілтеуі болуы мүмкін, өйткені Мануил қашып кету арқылы өзін әскерінің арасында қалудан гөрі үлкен қауіпке ұшыратқан болар еді. Келесі күні түріктер лагерьді айналып, жебелерді атып тастады; Мануил екі қарсы шабуылға бұйрық берді, оларды сәйкесінше Джон Ангелос және Константин Макродукас басқарды, бірақ жалпы шайқас жаңартылған жоқ.

Нәтиже

Екі жақта да қаза болғандар бар еді, бірақ олардың мөлшерін анықтау қиын. Қазіргі заманғы тарихшылар Византия армиясының шамамен жартысы қатысып, соның жартысы қаза тапқан деген болжам жасады. Армия шайқастан кейін өткел арқылы қайтып келе жатқанда, қаза тапқандардың бас сүйектері алынып, жыныс мүшелері қиратылғаны көрінді. «Түркілер осы шаралар арқылы сүндеттелгендерді сүндеттелмегендерден ажыратуды көздеді, сол арқылы жеңіске дау тудырғысы келді, себебі екі тараптан да көптеген адамдар қаза тапқан еді». Ең маңыздысы, Мануилдің қоршау құралдары қолға түсіп, жойылды. Византиялықтар Иконияға шабуылдауға мүмкіндік таппағандықтан, жорықты жалғастыра алмады. Сәлжұқ сұлтаны да бейбітшілікті мүмкіндігінше тезірек орнатуға мүдделі болды; ол Мануилге Габрас есімді елшісін, сонымен бірге Нисейлік соғыс аты мен қылышты сыйлық ретінде жіберіп, бітім туралы келіссөздер жүргізуді ұсынды. Келіссөздер нәтижесінде Византия армиясына Мануилдің бекіністерін бұзған және Византия-Селджук шекарасындағы Дорилеум мен Сублеумдағы гарнизондарын шығарып жіберген жағдайда, ешқандай кедергісіз кері шегінуге рұқсат берілді. Алайда, Килиж Арсланның адалдығына қарамастан, Византия армиясының шегінуіне түркі тайпаларының шабуылдары кедергі келтірді (Килиж Арсланның оларға бақылауы шамалы болған сыңайлы). Бұл, сонымен қатар, сұлтанның 1162 жылы жасалған келісімді орындамауына байланысты, Мануилге осы жаңа келісімнің шарттарын толығымен сақтамауға мүмкіндік берді. Сондықтан ол Сублеумның бекінісін бұзды, бірақ Дорилеумды сол күйінде қалдырды. Мануил өзінің жеңілісін Манзикерттегі жеңіліспен салыстырып, армиясының алдында Константинопольге хабар жіберіп, өзінің тағдырын Романос Диогеннің тағдырымен теңеді. Бірақ сол хабарда ол: «Содан кейін сұлтанмен жасалған келісімдерді мақтап, олардың жаудың алдыңғы қатарында желбіреген өзінің туының астында жасалғанын айтты, осыдан олар дірілдеп, қорқынышқа ұшырады» деді. Қызығы, бейбітшілік ұсынысын бастаған және Мануилге елші жіберген сұлтан болды, емес, керісінше. Килиж Арслан күшті ұстанымда келіссөздер жүргізгенімен, оның әскері Византия армиясын жоюға қабілетті емес деп санағаны айқын. Килиж Арсланның шайқасты жаңарудан тартынған себебі, оның жүйрік әскерлерінің көп бөлігі соғысты жалғастырудың орнына, алған олжаларын сақтауға көбірек қызығушылық танытқан болуы мүмкін, осылайша оның армиясы күрт әлсіреген.

Салдары

Мириокефалон, византиялықтар үшін маңызды жеңіліс болғанымен, византия армиясының қабілеттеріне едәуір әсер етпеді. Бұл, византиялықтардың келесі жылы Меандр өзеніндегі Хейлион мен Леймошеир шайқастарында селжуктарға қарсы одда жеткен айқын жеңісімен куәландырылады. Қызығы, бұл шайқас Мириокефалонға керісінше болды, селжук армиясы византия генералы Иоанн Комнен Ватацз қойған классикалық тұзаққа түсіп қалды. Мануил шайқастарда аз-кем сәттілікпен селжуктарға қарсы күресін жалғастырды және 1179 жылы Килиж Арсланмен бейбіт келісімге келді. Алайда, Манзикерт сияқты, Мириокефалон да шешуші оқиға болды, одан кейін Анатолиядағы екі күш арасындағы тепе-теңдік біртіндеп өзгере бастады, және содан кейін Византия Анатолияның ішкі аймақтарында үстемдік үшін бәсекелесе алмады. Мириокефалон әскери әсерге қарағанда психологиялық әсерге ие болды, өйткені империя Мануилдің билігі кезінде жеткен жетістіктерге қарамастан, орталық Анатолиядағы селжук билігін жоя алмайтынын көрсетті. Бір пікір бойынша, Мануил түріктер мәселесімен айналысудың орнына Италия мен Египеттегі әскери оқиғаларға алаңдап, уақытын ысырап етті. Алайда, Мануилдің Еуропа латындары мен Левант крестонос мемлекеттеріне ықпал етуі Балқан мен Анатолиядағы византиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында болды деген пікір де бар. Осы амбиция Мануилді үйге жақын мәселелерді естен шығаруға итермеледі, ал 1176 жылғы науқан осы кемшілікті түзетуге бағытталған еді. Византиямен бейбіт кезең сұлтанға өзінің қарсыластарын жоюға көп жыл берді, бұл оған византия армиясына қарсы тұруға қабілетті күш жинауға мүмкіндік берді. Селжук әскери күшін құруға қажетті жылдар болмағанда, шайқас орын алмас еді. Сонымен қатар, наурыз барысында Мануил бірнеше қате тактикалық қателіктер жасады, мысалы, алдағы маршрутты тиімді түрде барламады және жоғары лауазымды офицерлерінің кеңесін елемеді. Осы қателіктер оның әскерін классикалық тұзаққа түсірді. Алайда, Мануилдің әскери шеберлігін қорғай отырып, оның армиясын өте тиімді ұйымдастырғаны айқын. Армия бірнеше «дивизиядан» тұрды, олардың әрқайсысы дербес әрекет ете алатын және кішкентай тәуелсіз армия ретінде жұмыс істей алатын; осы ұйым оның армиясының көп бөлігіне жасалған тұзақтан аман қалуға мүмкіндік берді делінеді. Мануилдің әрекеттерінің маңызды бір жағы – алғы шепті жаяу әскер құрағандығы. Таулы жерде жаяу әскерлер атты әскерлерге қарағанда тиімдірек, және жаяу әскерлердің алғы шебі селжук әскерлерін биік жерден ығыстыруға арналған еді. Олар селжуктарды асудан сүртіп тастауға сәттілікке жете алмады, және осы сәтсіздік византиялықтардың жеңілісіне себеп болды. Бұған қоса, оң және сол қанаттардың командирлерінің басшылық қабілеттері жетіспеген көрінеді, олар екі алдыңғы дивизияның командирлері сияқты әскерлерін тиімді орналастыра алмады. Мануилдің қайтысынан кейін империя анархияға түсті, және ол енді шығыста үлкен шабуыл жасауға мүмкіндік таппады. Мириокефалон жеңілісі Византияның Анатолия жазығын қайтару әрекеттерінің соңына сызық тарды, ол енді империя үшін мәңгілікке жоғалды.

Екіншілік көздер

Хит, И. (2019) Крест жорықтарының әскерлері мен жаулары 1096–1291, 2-басылым, Wargames Research Group.