Кіріспе

Білімнің мәнін анықтайтын философиялық мәселе – Гетье проблемасы, эпистемология саласындағы сипаттамалық білімді түсінуге қатысты маңызды философиялық мәселе. Американдық философ Эдмунд Геттьеге тән Гетье типті қарсы мысалдар («Гетье жағдайлары» деп аталады) ұзақ жылдар бойы қалыптасқан негізделген, шын сенім (JTB) білім туралы түсінікке қарсы тұрады. JTB түсінігіне сәйкес, білім – негізделген, шын сенімге тең; егер қандай да бір талапқа қатысты барлық үш шарт (негіздеме, шындық және сенім) орындалса, онда біз сол талапты білеміз. 1963 жылы жарық көрген үш беттік «Негізделген шын сенім – білім бе?» деген мақаласында Геттье екі қарсы мысал арқылы адамдардың қандай да бір талапқа қатысты негізделген, шын сенімге ие болуы мүмкін екенін, бірақ сенімнің себептері негізделген болса да, жалған болып шығуына байланысты оны білмейтінін көрсетуге тырысады. Осылайша, Геттье JTB түсінігінің жеткіліксіз екенін, себебі ол білімнің қажетті және жеткілікті барлық шарттарын қамти алмайтынын дәлелдеді. «Гетье проблемасы», «Гетье жағдайы» немесе тіпті «Геттиерленген» деген сөздер кейде эпистемология саласындағы JTB білім туралы түсінікке қарсы шығатын кез келген жағдайды сипаттау үшін қолданылады. Геттье мақаласына көптеген жауаптар берілді. Кейбіреулер Геттье мысалдарын жеткіліксіз негіздеме деп санайды, ал басқалары білім туралы JTB түсінігін түзетуге және осы қарсы мысалдардың күшін әлсіретуге тырысады. Гетье проблемалары тіпті социологиялық эксперименттерге де енді, онда зерттеушілер әртүрлі демографиялық топтардан алынған адамдардың Гетье жағдайларына интуитивті жауаптарын зерттеді.

"Жалған үй-жайлар жоқ" әдісіне қарсылықтар

Талқылаудың басында ұсынылған "жалған алғышарттар жоқ" (немесе "жалған леммалар жоқ") шешімі сынға алынды, себебі одан кейін Геттие стиліндегі көбірек жалпылама проблемалар құрылды немесе жасалды, онда негізделген нағыз сенім негізделген жалған сенімнен туындаған логикалық қорытындының нәтижесі емес сияқты көрінеді. Мысалы:

Лука үй тапсырмасымен көмектесу үшін Маркпен кездесуге келісіп, белгіленген уақыт пен орынға келеді. Марк кеңсесіне кіргенде Лука Марктың үстелінде отырғанын анық көреді; Лука бірден "Марк бөлмеде. Ол маған логика бойынша үй тапсырмасын орындауға көмектесе алады" деген сенімге ие болады. Луканың сенімінің негізі бар, өйткені ол Марктың үстелінде отырғанын анық көреді. Бірақ шындығында Лука Маркты емес, оның толыққанды голограммасын көрген, ол Марк үстелінде қағаздарды тексеріп отырғандай көрінеді. Дегенмен, Марк бөлмеде бар; ол үстелінің астында тығылып отырып, Фреге оқып жатыр. Луканың Марк бөлмеде деген сенімі дұрыс (ол бөлмеде, үстелінің астында) және негізделген (Марк голограммасы Марк жұмыс істеп жатқандай көрініс береді). Бірақ Лука Марк бөлмеде екенін "білмейтін" сияқты, әйтсе де ол Марк бөлмеде деген негізделген нағыз сенімге ие, бірақ "Марк бөлмеде" деген сенім ешқандай алғышарттардан, тіпті жалғандардан да туындамаған, және өзінен маңызды қорытындыларға әкелмеген сияқты; Лука ештеңе туралы ойланып тұрған жоқ; "Марк бөлмеде" оның көріп тұрған нәрсесінің бір бөлігі болған сияқты.

Төртінші шарт (JTB+G)

Мұндай жауаптың ең көп кездесетін бағыты "JTB+G" талдауы деп аталуы мүмкін: яғни, "Геттиер мәселесіне тап болмайтын" төртінші шартты – "Геттиер проблемасы жоқ" шартын табуға негізделген талдау, ол негіздеме, шындық және сенім шарттарымен бірге қосылғанда, жеке-жеке қажетті және бірлесіп жеткілікті шарттар жиынтығын қамтамасыз етеді.

Голдманның себептік теориясы

Мұндай жауаптардың бірі – Альвин Голдманның (1967) ұсынысы, ол себептік шартты қосуды ұсынды: Голдман үшін субъектінің сенімі тек қана егер сенімнің шындығы сол субъектінің осы сенімге ие болуына (тиісті жолмен) себеп болса ғана негізделген болып есептеледі; ал негізделген, шын сенім білім ретінде танылуы үшін субъект сол себептік тізбекті (ойша) «дұрыс қайта құруға» қабілетті болуы керек. Голдманның талдауы Геттье жағдайларын қанағаттандырмайды, себебі Смиттің сенімдері олардың шындығынан туындамайды; Геттье жағдайларында Смиттің сенімдерінің шындыққа айналуы – таза кездейсоқтық, немесе Смиттің болжамы: «Жұмысқа орналасқан адам 10 монетаға ие болады», оның шамаланған сеніміне сүйене отырып (қараңыз, сондай-ақ, жинақтау), осы бір жағдайда орындалды. Бұл теорияға принциптік түсіндірме беру қиындығымен қарсы шығады, яғни тиісті себептік байланыс, тиісті емес байланыстан қалай ерекшеленеді (білім тудыратын себептік байланыстың тиісті түрі деп айту арқылы дөңгелекке оралусыз) немесе негізделген шын сенімге әлсіз анықтама беруге көшу. Соңғысы пайдалы болғанымен, импульс сияқты ғылыми ұғымдардың өзгермейтін анықтамаларындай тиімді де, қажетті де емес. Осылайша, Геттье мәселесіне себептік жауап беру әдетте біреудің (Голдман қуана қабылдағандай) негіздеменің сенімділік түрін қабылдауын талап етеді.

Лерр Пэкссонның жеңілдеу шарты

Кит Лерер мен Томас Паксон (1969) JTB талдауына жол бермейтін жағдайды қосу арқылы тағы бір жауап ұсынды. Олардың пікірінше, білім – бұл жол бермейтін, негізделген, шын сенім, яғни негізделген шын сенім, егер және тек қана субъект оны білгенде, қазіргі сенімнің негіздемесін күштен шығаратын қосымша шындық болмаса, білім болып есептеледі. (Мысалы, Смит жұмысқа кімнің орналасатынына қатысты сенімінің негіздемесі – Джонстың жұмысқа орналасатынына сенуі, осыған қоса Джонстың қалтасында он монета бар екендігіне сенуі. Бірақ егер Смит Джонстың жұмысқа орналаспайтынын білгенде, бұл оның сенімін негіздеуге кедерес келтіретін еді.)

Прагматизм

Прагматизмді философиялық ілім ретінде К. С. Пирс және Уильям Джеймс (1842–1910) дамытты. Пирстің пікірінше, шындық номиналды түрде белгінің өзінің объектісімен сәйкестігі ретінде, ал прагматикалық тұрғыдан – жеткілікті зерттеу ерте не кеш әкелетін идеалдық соңғы пікір ретінде анықталады. Джеймстің ақиқаттың эпистемологиялық моделі – сенімге қызмет ететін нәрсе, ал сенім ұзақ мерзімде баршамыз үшін пайдалы болса және біздің жартылай қонақжай әлемімізде бізге тиімді басшылық етсе, ғана шындық деп есептеледі. Пирс метафизиканы прагматикалық тәсілмен тазартуға болатынын айтты. Өзіңіздің ойларыңызша, сіз ұғымдап отырған объектілер қандай салдарға әкелуі мүмкін екенін қарастырыңыз. Осы салдарлар туралы сіздің түсінігіңіз – сол объект туралы сіздің түсінігіңіздің толық көрінісі. Джеймске көбінесе жатқызылатын прагматикалық тұрғыдан қарағанда, белгілі бір жағдайда нақты сенімнің дұрыс және негізделген деп айтуға болатынын анықтау – ләңкестікпен айналысудан артық емес, бірақ осы сенім жемісті нәтижелерге жеткізгенін ажырата білу – пайдалы іс. Пирс қателікке ұшырау мүмкіндігін баса айтты, абсолютті нақтылық туралы мәлімдемені зерттеуге кедергі деп санады және 1901 жылы шындықты былай анықтады: «Шындық – бұл абстрактті мәлімдеменің ақырсыз зерттеулер ғылыми сенімді идеалдық шекке жақындатуға бағытталған келісімі, және бұл абстрактті мәлімдеме өзінің дәл еместігі мен бір жақтылығын мойындауы арқасында қол жеткізе алатын келісім. Ал осы мойындау – шындықтың маңызды құрамдас бөлігі». Басқаша айтқанда, кез келген шектеусіз мәлімдеме кем дегенде аздап қате болуы мүмкін, немесе егер дұрыс болса да, толыққанды дұрыс себептермен дұрыс болмауы мүмкін. Сондықтан, адам Сократтай болу арқылы, өзінің білімсіздігін мойындап, қате екенін дәлелдеуге болатынын білу арқылы шындыққа жақындауға ұмтылуы керек. Бұл жағдай, тіпті практикалық мәселелерде кейде әрекет ету үшін, егер әрекет ету қажет болса, шешіммен және толық сеніммен әрекет етуді талап етеді.

ББТ әдістерін қайта қарау

Төртінші шартты жасаудағы қиындықтар JTB есебін жаңарту стратегиясының кемшілікті екенін көрсететін таластарға алып келді. Мысалы, Геттие проблемасы бастапқы үш шартқа қосымша төртінші тәуелсіз шарттың қажеттілігін көрсетпейді, керісінше, тәуелсіз шарттар жиынтығын біріктіру арқылы білім туралы есеп құруға жасалған тырыс бастапқыда қате болды деуге болады. Осы көзқарасты қабылдағандар эпистемологиялық терминдерді – негіздеме, дәлел, сенімділік сияқтыларды – білімнің бастапқы түсінігі арқылы талдау керек дейді, керісінше емес. Білім фактивті деп түсініледі, яғни ол шындық пен сенім арасындағы эпистемологиялық "байланысты" қамтиды. Сондықтан JTB есебі білімнің фактивтілігін "оңай" алуға және түсіндіруге тырысқаны үшін, немесе айналма жолмен, фактивтіліктің бөлшексіз түсінігін онымен бірге жүретін қасиеттердің (әсіресе, шындық пен негіздеме) біріктірілуімен алмастыру арқылы сынға ұшырайды. Әрине, философиялық теорияға бөлшексіз бастапқы ұғымдарды енгізу әрқашан мәселелі (кейбіреулер мұны әуессіздіктің белгісі дейді), және мұндай антиредукционистік есептер JTB+G есептерінің артындағы әдіске берік тұруға басқа себептері бар адамдарға ұнай қоймауы мүмкін.

Роберт Фогелиннің перспективалық есебі

Роберт Фогелин өзінің "Пирронийлік ақиқат және негіздеме туралы ойлар" кітабының бірінші тарауында Геттиер мәселесіне диалогтық шешімге алып келетін диагноз қояды. Бұл мәселе әрқашан берілген негіздеме шындықты анықтайтын нәрсеге қатысы болмағанда туындайды. Ол мұндай жағдайларда, белгілі бір п ұғымына қатысты білім туралы талап етуші адамға және осы талапты бағалаушыға қолжетімді ақпарат арасында әрдайым үйлесімсіздік болатынын айтады (егер бағалаушы кейінірек сол адам болса да). Геттиерге қарсы мысал, білімді бағалаушы, білім туралы талап етушінің негіздемесін қабылдамағанда туындайды, себебі ол оның кеңірек ақпараттық жағдайына сәйкес келмейді. Мысалы, жалған қора жағдайында бағалаушы, ерекше жағдайларды білмейтін адамның сыртқы қарауы p (яғни, бұл нағыз қора) тұжырымын шындыққа айналдыру үшін жеткілікті негіздеме емес екенін біледі.

Ричард Киркхэмнің күмәндануы

Ричард Киркхэм білімнің соншалықты берік анықтамасынан бастауды ұсынды, оған қарсы мысал келтіру логикалық тұрғыдан мүмкін емес. Содан кейін оны қарсы мысалға ұшырамай әлсіретуге бола ма екенін тексеру керек. Ол кез келген білім анықтамасында сенушінің дәлелдері сенімін логикалық түрде міндетті түрде тудырмаса, әрқашан қарсы мысал табылатынын қорытындылайды. Көп жағдайда сенушінің дәлелдері сенімін міндетті түрде тудырмайтындықтан, Киркхэм білімге қатысты күмәнділікке бейім; бірақ ол сенім білімнің бір бөлігі болмаса да, ақылға қонымды бола беретінін атап өтеді. (Сондай-ақ қараңыз: қателікке төзімділік)

Эксперименттік зерттеулер

Эксперименталды философия саласындағы алғашқы жұмыстардың кейбіреуі Геттье жағдайларына қатысты дәстүрлі түйсіктердің мәдениаралық айырмашылықтарға ие болуы мүмкін екенін ұсынды. Дегенмен, кейінгі зерттеулер бұл нәтижелерді қайталай алмады, керісінше, әртүрлі мәдениеттерден келген қатысушылар дәстүрлі түйсіктермен келіседі екенін көрсетті. Жақындағы зерттеулер, одан да басқаша гипотезаны қолдайтын деректер ұсынып, әртүрлі мәдениеттердегі адамдардың осы жағдайларда ұқсас түйсіктерге ие екенін дәлелдеді.