Кіріспе

Шотландияда туған канадалық-американдық журналист және саясаткер (1795–1861)

Уильям Лайон Маккензи (12 наурыз, 1795 ж. – 28 тамыз, 1861 ж.) – шотландтық-канадтық-американдық журналист және саясаткер. Ол «Отбасылық келісім» деп аталатын Жоғарғы Канаданың элиталық топтарын анықтау үшін пайдаланылатын терминге сын көзбен қараған газеттерді құрды. Маккензи Жоғарғы Канаданың Заң шығарушы жиналысында Йорк округін өкілдік етті және реформаторлармен бірлесті. Ол Жоғарғы Канада көтерілісінде көтерілісшілерге жетекшілік етті; көтеріліс жеңілгеннен кейін, Патриот соғысының бөлігі ретінде Жоғарғы Канадаға шабуыл жасау үшін американдық қолдау іздеуге тырысты, бірақ сәтті болмады. Үкімет шенеуніктерін сынауымен танымал болғанымен, көптеген саяси мақсаттарын іске асыра алмады. Ол 19 ғасырдың басындағы ең белгілі реформаторлардың бірі. Шотландияның Данди қаласында өскен Маккензи 1820 жылы Жоғарғы Канаданың Йорк қаласына көшіп келді. 1824 жылы «Колониалдық жақтас» атты алғашқы газетін шығарды және 1827 жылы Заң шығарушы жиналысқа Йорк округінен депутат болып сайланды. 1834 жылы Йорк Торонто қаласы болып өзгерді, ал Маккензи оның тұңғыш мэрі болып сайланды; ол 1835 жылғы қалалық сайлауда реформаторлардың ұсынымын қабылдамады. 1836 жылы Заң шығарушы жиналысқа қайта сайлануда жеңіліске ұшырады; бұл оны Жоғарғы Канаданың саяси жүйесінде реформалар тек азаматтар қарулы күш қолданса ғана мүмкін екендігіне көндірді. 1837 жылы Торонто төңірегіндегі шаруаларды біріктіріп, реформаторлардың басшыларын Жоғарғы Канада көтерілісін қолдауға ықпал етті. Көтерілісшілердің басшылары Маккензиді әскери қолбасшы етіп тағайындады, бірақ Монтгомери тавернасы шайқасында үкімет әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Маккензи АҚШ-қа қашып, Жоғарғы Канадаға басып кіру және провинция үкіметін құлату үшін американдық қолдау іздеді. Бұл АҚШ соғыспаған елге шетелдік аумақтан шабуыл жасауға тыйым салатын бейтараптық заңына қайшы болды. Маккензи тұтқындалып, он сегіз айға бас бостандығынан айырылды. Американдық президент Мартин Ван Бюрен оған кешірім бергенге дейін он айдан астам уақыт түрмеде отырды. Бостандыққа шыққаннан кейін Маккензи Нью-Йорк штатының бірнеше қаласында тұрып, газет шығаруға тырысты, бірақ бұл жобалары сәтсіз аяқталды. Ол Нью-Йорк штатының үкімет шенеуніктерінің сыбайлас жемқорлықпен байланысты қаржылық мәмілелері мен тағайындаулары туралы құжаттарды тапты. Ол осы құжаттарды екі кітапта жариялады. Жоғарғы және Төменгі Канаданың бірігуінен құрылған жаңа құрылған Канада провинциясының парламенті 1849 жылы Маккензиге рақымшылық берді, ол Канадаға оралды. 1851 жылдан 1858 жылға дейін провинцияның заң шығарушы органында Халдиманд округін өкілдік етті. 1861 жылы денсаулығы нашарлап, 28 тамызда қайтыс болды.

Бастапқы өмірі, Шотландиядағы алғашқы жылдары және білімі

Уильям Лайон Маккензи 1795 жылғы 12 наурызда Шотландияның Данди қаласында дүниеге келді. Оның екі әкесі де Маккензи кланының мүшелері болды және Каллоден шайқасында Чарльз Эдвард Стюарт үшін күресті. Оның анасы, Элизабет Чемберс (Маккензи), тоқымашы және ешкі шаруасы болған, жас кезінде екі ата-анасынан айырылды. Оның әкесі Дэниел Маккензи де тоқымашы болды және Элизабеттен он жеті жас кіші болды. Олар 1794 жылғы 8 мамырда үйленді. Бір рет қоғамдық биге барғаннан кейін Дэниел ауырып, соқыр болып, төсекте жатты. Ол Уильям дүниеге келгеннен кейін бірнеше аптадан соң қайтыс болды. Элизабеттің Дандиде туыстары болғанымен, ол Уильямды өздігінен тәрбиелеуді қалады және оған пресвитериан шіркеуінің үйретімдерін үйретті. Маккензи өзі кедейлікте өскенін айтты, бірақ оның отбасының байлығының дәрежесін анықтау қиын. Бес жасында Маккензи Дандидегі қауымдық грамматикалық мектепке стипендия алды. Он бір жасында ол «Данди Адертизер» газетінің оқу залын пайдаланып, оқыған 957 кітабын мұқият тіркеп, мазмұндады. 1811 жылы ол ғылыми талқылау клубы – Данди рационалды институтының негіздеуші мүшесі болды. 1813 жылы Уильям Шотландияның Алит қаласына көшіп, анасына жалпы дүкен ашуға көмектесті. Ол Изабель Ридпен қарым-қатынаста болды, және ол 1814 жылғы 17 шілдеде олардың ұлы Джеймсті дүниеге әкелді. Оның қауымы Маккензинің заңсыз бала туғаны үшін көпшілік алдында сынға ұшырағаннан кейін және шіркеуге он үш шиллинг пен төрт пенс айып төлегеннен кейін Джеймсті крещение рәсімінен өткізуге келісті. 1815 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін экономикалық дағдарыс болды, және Маккензидің дүкені банкротқа ұшырады. Ол Англияның оңтүстігіне көшіп, Кеннет және Эйвон канал компаниясында бухгалтер болып жұмыс істеді. Ол ақшасының көп бөлігін бейқамдыққа жұмсады және құмар ойынға берілді.

Канададағы алғашқы жылдары

Маккензидің досы Джон Лессли 1820 жылы Канадаға көшіп кетуді ұсынды, және екеуі «Психея» деп аталған шхунамен сонда сапарлады. Маккензи Солтүстік Америкаға келген соң Монреальде Лашин каналының иелері үшін бухгалтер болып, ал «The Montreal Herald» газетінде журналист ретінде жұмыс істеді. Сол жылы ол Жоғарғы Канаданың Йорк қаласына көшіп, Лессли отбасы оны кітап сату және дәріхана бизнесіне жұмысқа алды. Ол «York Observer» газетіне «Меркатор» деген псевдониммен мақалалар жазды. Лесслилер Жоғарғы Канаданың Дандас қаласында екінші дүкен ашты, және Маккензи сол жерге көшіп дүкеннің менеджері болды. 1822 жылы оның анасы мен ұлы Маккензиге қосылды. Элизабет ұлына үйленуге Изабель Бахтерді таңдағандықтан, оны бірге көшіп келуге шақырды. Маккензи мен Бахтер бұрын мектепте бірге оқығанмен, Жоғарғы Канадада кездескенше жақсы білмеген. Жұбайлар 1822 жылдың 1 шілдесінде Монреальде үйленді және олардың он үш баласы болды.

Колониалды қорғаушыны құру

Лесслилер мен Маккензидің серіктестігі 1823 жылы аяқталды. 1824 жылы Маккензи Ниагара шарлауына жақын орналасқан Куинстон қаласына көшіп, жаңа жалпы дүкен ашты. Бірнеше айдан кейін ол дүкенін сатып, баспахана сатып алып, «Colonial Advocate» саяси газетін шығарды. Ол үкіметтен субсидия алудан бас тартып, тек жазылым төлемдеріне сүйенді, бірақ өзінің ықпалды деп санайтын адамдарға газетті тегін жіберді. Газетте Жоғарғы Канада реформалық қозғалысының саясатын қолдайтын және үкімет шенеуніктерін сынаған мақалалар жарияланды. Ол 1812 жылғы соғыста қаза болған британдық генерал-майор Исаак Брокқа ескерткіш салудың басталу салтанатын ұйымдастырды. Маккензи ескерткіштің тас іргесіне «Colonial Advocate» газетінің, Жоғарғы Канада газетінің, бірнеше монетаның және өзі жазған жазуы бар капсула салды. Бірақ «Colonial Advocate» газеті үкіметті сынағандықтан, вице-губернатор Перегрин Мэтленд капсула салынғаннан кейін бірнеше күн өткен соң оны алып тастауға бұйырды. 1824 жылдың қараша айында Маккензи газетін және отбасын Йоркке көшірді. «Colonial Advocate» Йорк газеттерінің арасында ең көп таралғанымен, төмен жазылым төлемдері мен оқырмандардың кешіктірілген төлемдері салдарынан әр нөмірінен шығынға батты. 1826 жылы Йорктегі үкімет шенеунігі Джеймс Бьюкенен Маколей Маккензиді заңсыз іс-әрекеттер жасады деп айыптап, оның шотландтық тегі мен анасы туралы қысым жасады. Маккензи 1826 жылдың 4 мамырында газеттен кеткендей болып, жарнама берушілердің Патрик Свифтті жаңа редактор етіп таңдаған ойдан шығарылған жиналысын жариялап, жауап берді. Маккензи «Colonial Advocate» газетін шығаруды жалғастыру үшін Свифт псевдонимін пайдаланды.

Көтерілістің түрлері

1826 жылдың көктемінде Маккензи «Колониялық жақтаушыда» Свифт есімімен колония басқаруын сынаған және үкімет шенеуніктері мен олардың отбасыларының жеке өмірін баяндаған мақалалар жариялады. 1826 жылдың 8 маусымында наразылар «Колониялық жақтаушы» кеңсесіне шабуыл жасады. Олар Маккензидің отбасы мен қызметкерлерін мазалады, баспахананы қиратты және ондағы жылжымалы шрифттерді – яғни, құжаттарды басуға қолданылатын әріптерді – жақын маңдағы шығанаққа лақтырып жіберді. Маккензи сегіз наразыға қарсы азаматтық сот ісін жүргізу үшін Маршалл Спринг Бидуэллді жалдады. Бидуэлл Маккензинің зақымдалған мүлік салдарынан және баспа тапсырыстарын орындай алмауынан түскен кірісінен айырылғанын дәлелдеді. Қарсы сауалдар барысында Маккензидің қызметкерлері Маккензидің «Колониялық жақтаушыдағы» Патрик Свифт атты автордың мақалаларын жазғанын растады. Сот Маккензиге 625 фунт стерлинг көлемінде өтемақы төледі, ол оны қарыздарды өтеуге және газетін қайта жандандыруға жұмсады. Көтерілістен бір жыл өткен соң ол оқиғаны бірқатар мақалалар түрінде сипаттап, кейін «Колониялық жақтаушы баспасөзінің қырылу тарихы» деген атпен жариялады.

Заң шығарушы жиналысқа сайлау

1827 жылдың желтоқсанында Маккензи Жоғарғы Канаданың 10-шы Парламентіне Йорк округінен екі өкілдің бірі болуға кандидаттығын жариялады. "Типтер тонауы" оқиғасынан түскен қаражат оның сайлау науқанын қаржыландыруға жұмсалды және ол осы оқиғаны Жоғарғы Канададағы жемқорлықтың мысалы ретінде көрсетті. Маккензи тәуелсіз кандидат ретінде сайлауға түсті және сол кезде көптеген саясаткерлер істегендей, қолдаушыларына алкоголь мен сыйлықтар сатып алудан, немесе сайлаушыларды өз жағына тарту үшін пара беруден бас тартты. Ол өзінің газетінде "Жоғарғы Канада Парламентінің қара кітабы, немесе Ресми жемқорлық пен екіжүзділік ашыққа шығарылды" деген атпен апта сайынғы мақалалар жариялады, онда қарсыластарының жасаған қылмыстары туралы айыптаулар тізімі келтірілді. Ол сайлауда екінші орын алып, Йорк округінің өкілі болды. Парламентте Маккензи пошта қызметінің тиімділігін бағалаған комитеттің төрағасы болды және жергілікті тарифтерді белгілеуді жергілікті шенеуніктерге ұсынды. Ол сондай-ақ Жоғарғы Канадада сайлау өткізуге жауапты шенеуніктерді тағайындау процесін бағалаған комитеттің төрағасы болды. Ол Жоғарғы Канаданың банк және валюта ережелерін, жолдардың жағдайын және Англия шіркеуінің ықпалын қарастырған комитеттердің мүшесі болды. Маккензи провинцияның қарызын өтегенге дейін инфрақұрылымдық жобаларға қарсы болды. Ол Велленд каналы компаниясына қарсы сөйледі, компанияның қаржылық агенті Уильям Гамильтон Мерриттің қаржыландыру тәсілдерін және компанияның Жоғарғы Канаданың вице-губернаторының кеңесші органы – Атқару кеңесімен тығыз байланысын сынады. 1830 жылы Жоғарғы Канаданың 11-ші Парламентіне сайлауда Маккензи бюджетке заңнамалық бақылауды, тәуелсіз судьяларды, заң шығарушы органға есеп беретін Атқару кеңесін және христиан дін өкілдеріне тең құқықтарды талап етті. Ол Йорк округінің өкілі болып қайта сайланды. Реформашылдар тобы заң шығарушы органда көпшілігін жоғалтты, себебі Жоғарғы Канаданың Заң шығару кеңесі олардың ұсынған заңдарын қабылдауға кедергі келтірді. Жаңа парламентте Маккензи Жоғарғы Канада қалаларының өкілдігін арттыруды, сайлау күнін бір күнге шектеуді және дауыс беруді ашық айтудың орнына жасырын бюллетень арқылы жүргізуді ұсынған комитеттің төрағасы болды. Заңнамалық демалыс кезінде Маккензи Квебек қаласына сапар шегіп, Төменгі Канаданың реформашыл көшбасшыларымен кездесті. Ол екі провинцияның реформашыл көшбасшылары арасында жақынырақ байланыс орнатып, Жоғарғы Канада үкіметінің саясатына қарсы тұрудың жаңа әдістерін үйренгісі келді. Ол Жоғарғы Канаданың әртүрлі аймақтарынан наразылықтар жинап, оларды Англиядағы Отарлық кеңсеге ұсынуды жоспарлады.

Шақыру, қайта сайлау және отарлау қызметіне шағымдану

Маккензи Колониялық адвокатта Заң шығарушы Ассамблеяны сынап, заң шығарушы органды "сикофантикалық кеңсе" деп атады. Осы себепті Ассамблея оны Жоғарғы Канада Ассамблеясының беделіне нұқсан келтіргені үшін шығарып салды. Маккензи 1832 жылғы 2 қаңтарда өткен қосымша сайлауда 119:1 есебімен жеңіске жетті. Жеңісіне қуанған жақтастары оған 250 фунт стерлингке бағалы алтын медаль сыйлады және Йорк қаласының көшелерінде шеру ұйымдастырды. Ол алғашқы шығарылуына себеп болған депутаттарды сынаған мақаласын жариялағаннан кейін тағы да шығарылды. Маккензи екінші қосымша сайлауда 30 қаңтарда 628 дауыспен жеңіске жетті. Оның қарсыластары – 23 дауыс алған тори және 96 дауыс алған орташа реформатор (Маккензидің шығарылуы оның заң шығарушы болуына кедерес келтіреді деп есептеген) болды. Маккензи Жоғарғы Канаданы аралап, өзінің саясатын насихаттады. Оның агитациясына наразы болған тори жақтастары оған зиян келтіруге тырысты. Гамильтонда Уильям Джонсон Керр үш адамнан тұратын шабуыл ұйымдастырды. Йорк қаласында жиырмадан отызға дейін адамдар оның сахна ретінде пайдаланған арбасын ұрлап кетті, ал тағы бір топ Колониялық адвокат кеңсесінің терезелерін қиратты. 1832 жылғы 23 наурызда Маккензидің бейнесі Йорк қаласының көшелерімен шығарылып, Колониялық адвокат кеңсесінің алдында өртелді. Осы кезде Йорк қаласының судьясы Джеймс Фицгиббон бұқаралық толқуды басу мақсатымен Маккензиді тұтқындады. Өміріне қауіп сезінген Маккензи Англияға кеткенше көпшілік алдына шыққан жоқ. 1832 жылғы сәуір айында Маккензи Лондонға сапар шегіп, Жоғарғы Канададағы реформалар туралы британ үкіметіне өтініш жасады. Ол Ұлыбританияның колониялар жөніндегі хатшысы лорд Годеричтің қабылдауына барып, Жоғарғы Канадада жинаған шағымдарын тапсырды. 1832 жылғы қарашада Годерич Жоғарғы Канаданың вице-губернаторы Джон Колборнға Маккензиге қарсы Ассамблеяның теріс көзқарасын жұмсарту және провинцияның саяси және қаржылық жүйелерін реформалау туралы нұсқаулар жіберді. Жоғарғы Канададағы торилер Годеричтің Маккензиге жағымды қабылдауына наразы болып, оны Ассамблеядан шығарып салды. Бірақ 26 қарашада сайлаушылар оны қайтадан сайлады. 1833 жылы Маккензи Жоғарғы Канада саясатын сипаттау үшін «Канада мен АҚШ эскиздері» атты кітап жариялады. Кітапта Жоғарғы Канаданы басқарып, оның саясатын бақылаған «Отбасылық келісім» тобының отыз мүшесінің есімдері аталды. 1833 жылғы қарашада Маккензи тағы да Ассамблеядан шығарылды. Эдвард Смит Стэнли Годеричтің орнына колониялық хатшы болып тағайындалды және Жоғарғы Канададағы реформаларды кері қайтарды. Бұл Маккензиді қынжырланды. 1833 жылғы желтоқсанда Жоғарғы Канадаға оралғаннан кейін, провинцияның отарлық мәртебесіне наразылығын білдіру үшін «Колониялық адвокатты» «Адвокат» деп қайта атады. Осы уақытта Йорк округінің фермерлері оны өткен айда шығарылғаннан кейін туындаған бос орынды толтыру үшін Ассамблеяға қайта сайлады. Ол сайлауда қарсылығызсыз жеңіске жетті, бірақ Ассамблеяның басқа мүшелері оның отырыстарға қатысуына рұқсат бермеді және оны тағы да шығарып салды. Ассамблея оның 1836 жылғы заң шығарушы сайлаудан кейін ғана сайланған өкіл ретінде отыруына тыйым салды.

Муниципальді саясат

1834 жылы Йорк қаласы өз атын Торонто деп өзгертті және алғашқы қалалық кеңесін сайлауды өткізді. Маккензи Сент-Дэвид округін өкілдік ету үшін кеңеске әкімшілікке кандидат болды. Ол 1834 жылғы 27 наурызда өткен сайлауда 148 дауыспен жеңіске жетті, бұл қаладағы барлық кандидаттардың арасында ең көп көрсеткіш болды. Басқа әкімшілік мүшелері оны 10–8 дауыспен Торонтоның тұңғыш мэрі етіп тағайындады. Қалалық кеңес және Маккензи азаматтардың наразылығына қарамастан, Кинг-стрит бойында серуендеу жолын салу үшін салықты арттыруға келісім берді. Ол Торонтоның алғашқы елтаңбасын жасады және қалалық полиция сотының судьясы болды, онда мастық және тәртіпсіздік, балалар мен жұбайларды зорлық-зомбылыққа салу және қалалық ережелерді бұзу туралы істер қарастырылды. Маккензи жаңадан салынған базар ғимаратын Торонто қалалық әкімшілігі ретінде таңдап, «Адвокат» газетінің кеңсесін кешеннің оңтүстік жағына көшірді. 1834 жылдың шілде айында Торонтода холераның екінші жарылысы жарияланды. Маккензи қала мэрі ретінде Торонто санитарлық кеңесіне төрағалық етті, оның міндеті қаланың індетке жауап беруін іске асыру болды. Кеңес торилер мен реформаторларға бөлінді және олар Маккензидің санитарлық қызметкерлердің жұмысына араласуы туралы пікірталас тудырды. Ол індет басталғаннан кейін екі апта өткен соң кеңес қайта құрылғанда, төраға болмаса да, кеңес құрамында қалды. Ол өзі де ауруға шалдыққанға дейін адамдарды ауруханаға жеткізіп, сол жылдың соңында жазылып үйіне оралды. Маккензи 1835 жылғы қалалық сайлауда әкімшілікке кандидаттыққа түсуден бас тартты және газетінде провинциялық саясатқа көбірек назар аударғысы келетінін жариялады. Реформаторлар оны сайлау тізіміне қосты, бірақ ол өз округінде ең аз дауыс алды.

Облыстық саясат

1834 жылы Жоғарғы Канаданың 12-ші Парламентіне сайлауда Маккензидің Йорк округі төртке бөлінді, әр жаңа бөлім (айдау деп аталады) бір мүше сайлады. Маккензи 334–178 дауыспен Йорк округінің 2-ші сайлау округінде сайланды. Сайлаудан кейін ол «Адвокат» газетін Уильям Джон О’Грейдиге қарызы болғандықтан және саяси мансабына көбірек уақыт арнау үшін сатты. Заң шығарушы орган Маккензиді шағымдар жөніндегі комитеттің төрағасы етіп тағайындады. Ол «Отбасылық келісім» тобының бірнеше мүшелерінен олардың жұмысы мен үкіметтің тиімділігі туралы сұрақтар қойды. Комитет өз қорытындыларын Жоғарғы Канада Ассамблеясының шағымдар жөніндегі арнайы комитетінің жетінші есебінде жариялады. Есепте Маккензидің Жоғарғы Канададағы атқарушы биліктің тым көп өкілеттігіне және сайлау кезінде тори саясаткерлеріне үгіт жасаған үкімет шенеуніктеріне қатысты алаңдаушылығы білдірілді. Сондай-ақ, ол үкіметтен алған қаражатты дұрыс пайдаланбаған компанияларды және меценаттық тағайындалған лауазымды адамдардың жалақысын сынады. Маккензи Велланд каналы компаниясын тексеру үшін шағымдар жөніндегі комитетті пайдаланды. Жоғарғы Канада үкіметі компанияның бір бөлігіне иелік етті және оның басқармасына директорлар тағайындады; 1835 жылы заң шығарушы орган Маккензиді тағайындады. Ол компанияның жер участаларының «Отбасылық келісім» мүшелеріне немесе Англикан шіркеуіне арзан бағаға берілгенін немесе құны төмен жерлермен ауыстырылғанын анықтады. Маккензи өзінің зерттеуін Ниагара түбегінде жазда шығарған «Вэлланд каналы» газетінде жариялады. Жаңа генерал-губернатор Фрэнсис Бонд Хед Жоғарғы Канадаға келгенде, Маккензи Бонд Хедтің реформа қозғалысын қолдайтынына сенді. Реформашылармен кездескеннен кейін Бонд Хед олардың Британ империясына адал емес екеніне көз жеткізді. Ол былай деп жазды: «Маккензидің санасы өз нысандарына қарсы келеді» және «екцентрикалық, сөзге шешен, тіпті ақылсыз адам сияқты, кішкентай жаратылыс ашуға берілді». Бонд Хед 1836 жылдың шілде айында сайлау жариялады және азаматтардан британ монархына адалдығын тори саясаткерлеріне дауыс беру арқылы көрсетуге шақырды. Бонд Хедтің науқаны сәтті аяқталды және провинциядағы реформаторлар сайлауда жеңілді, Эдвард Уильям Томсон Маккензиді жеңіп, 13-ші Парламентте Йорк округінің 2-ші сайлау округін өкілдік етті. Маккензи бұл жеңілістен қатты ренжіді, көршісінің үйінде жылап, жақтастары оны жұбатты. Жоғарғы Канаданың саяси жүйесіне көңілі толмаған Маккензи 1836 жылдың 4 шілдесінде «Конституция» деген жаңа газет шығарды. Газет үкімет пен оның жақтастарын жемқорлықпен айыптады және азаматтарды «біздің зұлымдықтарымыздың армандағаннан да асыл істерге» дайындалуға шақырды.

Жоспарлау

1837 жылдың наурыз айында британ үкіметі Жоғарғы Канададағы реформаларды қабылдамады және лейтенант-губернатордың билігін қайта бекітті. Бұл Маккензидің британ үкіметі колониядағы оның қалаған реформаларын қабылдайды деген үмітін жойды. 1837 жылдың шілдесінде Маккензи реформаторлармен кездесу ұйымдастырды, ол «Құқық қорғау комитеті» деп аталды, және Маккензи комитеттің жауапты хатшысы болып сайланды. Маккензи Бонд Хедті сынап, оны жемқор үкіметті қолдаған тиран деп сипаттады. 1837 жылдың жазында Маккензи Жоғарғы Канаданың барлық аймақтарында құқық қорғау комитеттерін ұйымдастырды және Жоғарғы Канада колониясын алыс британ Парламентінің басқаруының орнына өзін-өзі басқаруды ұсынды. Ол осы кездесулерге қатысуды ұнатты, себебі олар оның саясатының колонияны басқаруға қатыспаған Жоғарғы Канада тұрғындарымен сәйкес келетінін растады. Ол көп адамдарды өзіне тартты, бірақ «Отбасылық келісім» жақтастарынан физикалық шабуылдарға да ұшырады. 1837 жылдың күзінде ол Төменгі Канадаға сапар шегіп, «Патриоттар» деп аталған бүлікшілердің басшыларымен кездесті. 1837 жылдың 9 қазанында Маккензи Патриоттардан Жоғарғы Канада үкіметіне шабуыл ұйымдастыруды сұрайтын хабар алды. Келесі айда Маккензи реформаторларды жинап, Жоғарғы Канада үкіметін күшпен басып алуды ұсынды, бірақ кездесуде келісімге қол жеткізілмеді. Ол екі басқа реформатор көшбасшысы, Джон Ролф пен Томас Дэвид Моррисонды бүлік көтеруге көндіруге тырысты. Ол Жоғарғы Канада әскерлерінің Төменгі Канададағы бүліктерді басу үшін жіберілгенін және Торонтоға жылдам шабуыл жасау бүлікшілерге қарсы отарлық әскерлер ұйымдастырылмас бұрын үкіметті басып алуға мүмкіндік беретінін айтты. Екі реформатор Маккензиден ауылдағы бүлікке қолдау деңгейін анықтауды сұрады. Ол солтүстікке сапар шегіп, ауылдық реформаторлардың басшыларын үкіметті күшпен басып алуға көндірді. Олар бүлік 1837 жылдың 7 желтоқсанында басталатынын және Энтони Андерсон мен Сэмюэл Лунт жиналған адамдарға жетекшілік ететінін шешті. Маккензи бұл жоспарды Ролф пен Моррисонға Торонтоға оралғаннан кейін жеткізді. Маккензи тәуелсіздік декларациясын жазып, оны 1 желтоқсанда Хоггс Холлоуда басып шығарды. Тори партиясының жақтасы бұл туралы билік органдарына хабарлаған, соның салдарынан Маккензиді тұтқындауға ордер шығарылды. Торонтоға оралғаннан кейін Маккензи Ролфтың оған ордер туралы ескерту жібергенін білді. Хабаршы Маккензиді таба алмағандықтан, ол ескертуді Лунтқа жеткізді, ол бүлік бастау үшін бір топ адамды Торонтоға аттандырды. Маккензи Лунтты тоқтатуға тырысты, бірақ оған уақтылы жете алмады.

Көтеріліс және АҚШ-қа кері қашу

Лоунттың адамдары 4 желтоқсан күні түнде Монтгомеридің тавернасына келді. Сол түні Джон Пауэлл барлау экспедициясы кезінде Андерсонды өлтірді. Лоунт көтерілісті өз бетімен басқарудан бас тартты, сондықтан топ Маккензиді жаңа көшбасшы ретінде таңдады. Маккензи 5 желтоқсанда түскі уақытта көтерілісшілерді жинап, оларды Торонтоға қарай аттандырды. Галлоус-Хиллде Рольф пен Роберт Болдуин үкіметтен көтерілісшілерге толық рақымшылық жасау туралы ұсыныс жасады, егер олар дереу тарап кетсе. Маккензи мен Лоунт провинцияның саясатын талқылау үшін конвент ұйымдастырылуын және келісімді жазбаша түрде беруді сұрады. Рольф пен Болдуин үкімет ұсыныстан бас тартқанын айтып қайтып келді. Маккензи күйбеңдеп, кешке тори отбасыларын үйлерін өртеп жазалап, Үстіңгі Канада почтасының басшысының әйелінен оның көтерілісі үшін тамақ пісіруді талап етті. Маккензи әскерлерді қалаға қарай жылжытуға тырысты, бірақ жол бойы бір топ адам көтерілісшілерге оқ атып, оларды қашуға мәжбүр етті. Келесі күні Маккензи пошта вагонын тонап, өтетін жолаушыларды ұстап алып, көтеріліс туралы сұрақ қойды. Ол Монтгомери тавернасындағы әскерлерге Буффалодан (Нью-Йорк) 200 адам көтеріліске көмектесу үшін келе жатқанын айтты. Маккензи сондай-ақ "Бюффало Уиг және Журнал" газетіне АҚШ-тан әскер шақыру туралы хат жіберді. 7 желтоқсанда үкімет күштері Монтгомери тавернасына келді және көтерілісшілердің орналасқан жеріне атыс ашты. Маккензи солтүстікке қашып кеткен соңғылардың бірі болды, ол құжаттары мен плащын қалдырып кетті. Ол көтерілісшілер басшыларымен кездесіп, көтеріліс аяқталғанын және Үстіңгі Канададан қашу қажеттігіне келісті. Бонд-Хед Маккензиді ұстау үшін 1000 фунт сыйақы және ордер шығарды. Маккензи Ниагара өзеніне барып, қайықпен АҚШ-қа өтті.

АҚШ-тан шабуылға ұмтылу

Маккензи 1837 жылдың 11 желтоқсанында Буффалоға келді және Жоғарғы Канаданың Ұлыбританиядан тәуелсіз болу ниетін баяндады. Ол көтерілістің сәтсіздігіне қару-жарақ пен жабдықтың жетіспеуін кінәлады. Буффало қаласының мэрі Джозиа Траубридж және "Commercial Advertiser" газеті бұл сөзді көтерілісшілерге көмек сұраған шақыру ретінде түсіндірді. 12 желтоқсанда Маккензи Ренсселер Ван Ренсселерден Жоғарғы Канадаға шабуыл жасауды өтінді. Ван Ренсселер еріктілерден құралған "Патриот" күштеріне жетекшілік ететін, олардың барлығы Америка Құрама Штаттарында тұратын және осы мақсатқа көзқарасы сәйкес келетін адамдар еді. Көтерілісшілердің басшылары Ван Ренсселерді оның әскери тәжірибесі бар екенін айтқандықтан, сондай-ақ Ван Ренсселер әулетінің аты олардың науқанына бедел әкеледі және оның әкесі 1812 жылғы соғыста сәтті әскери генерал болғандықтан таңдады. Ван Ренсселер, Маккензи және 24 жақтас 14 желтоқсанда Navy Island аралын басып алды, содан кейін Маккензи аралда Жоғарғы Канада мемлекетін жариялады, Жоғарғы Канаданың Британ империясынан бөлінгенін мәлімдеді, өзін жаңа үкіметтің төрағасы етіп тағайындады және жаңа мемлекеттің конституциясының жобасын жазды. Ван Ренсселер бұл аралды Жоғарғы Канаданың құрлығына шабуыл жасау үшін плацдарм ретінде пайдалануды жоспарлаған, бірақ "Каролайн" кемесін британдық күштері "Каролайн оқиғасы" кезінде жойғаннан кейін бұл жоспар орындалмады. 4 қаңтарда Маккензи Буффалоға әйеліне медициналық көмек көрсету үшін сапарлады. Жолда ол АҚШ үкіметі соғыс жарияламаған елге шабуыл жасауға қатысуға тыйым салатын бейтараптық заңын бұзғаны үшін тұтқындалды. Ол Буффалодағы үш адам төлеген 5000 долларлық кепілдікпен босатылды және қаңтар айында Navy Island-ке қайта оралды. 1838 жылдың 4 қаңтарында британдық күштері аралға шабуыл жасады, ал көтерілісшілер американдық құрлыққа тарап кетті. Маккензи келесі шабуылды канадалықтардың жетекшілік етуін, бірақ американдықтардың көмегін алуын қалады. Ван Ренсселер Хикори аралынан Кингстонға шабуыл жасауға тырысқанда, Маккензи миссияның сәттілігіне сенімсіздік білдіргендіктен қатысудан бас тартты. Детройт маңындағы "Патриот" күштері Жоғарғы Канадаға шабуыл жасауға тырысты, бірақ британдық күштері оларды кері қайтарды. Маккензи қысымға ұшырамау үшін "Патриоттар" қатарына жаңадан қосылушыларды іске қосуды тоқтатты.

Патриоттар мен Маккензидің газетін қолдау

Маккензи әйелімен Нью-Йорк қаласына келді және достарынан жазылымдар жинағаннан кейін 1838 жылдың 12 мамырында «Маккензидің жаршысы» газетін жариялады. Оның алғашқы нөмірлері патриоттарды қолдады және канадалық тақырыптарға баса назар аударды, бірақ 1838 жылдың тамызында американдық саясатқа көшті. 1838 жылдың күзінде газетін шығаруды тоқтатты және «Канадалық қауымдастық» құру арқылы патриоттар күштерін қайта құру үшін Рочестерге көшті. Қауымдастық канадалық мүшелерді тартуда қиындыққа тап болды және «Жоғарғы Канада көтерілісі» туралы есеп жариялау үшін Маккензиге қаржы жинауға тырысты. Жиналған ақша оның алдағы сот процесіне арналған Маккензидің қорғаныс қорына аударылды. Ол 1839 жылдың 23 ақпанында Рочестерде «Маккензидің жаршысы» газетін қайта жаңартты.

Бейтараптық туралы сот

Маккензидің америкалық бейтараптық заңдарын бұзғаны үшін сот 1839 жылғы 19 маусымда басталды; ол сот ісінде өзін өзі қорғады. Аудандық прокурор Маккензи мүшелерді тартқан, әскер құрған және шабуыл үшін қару-жарақ ұрлаған деп айыптады. Маккензи Британия мен АҚШ соғыста екенін мәлімдеді, себебі британдықтар Каролина оқиғасында американдық кемені қиратқан, сондықтан бейтараптық заңы қолданылмайды. Маккензи Жоғарғы Канада көтерілісі азамат соғысы екенін дәлелдегісі келді, өйткені ел азамат соғысында болса, адам бейтараптық заңын бұзғаны үшін сотталмайды. Судья бұл дәлелді қабылдауға рұқсат бермеді, себебі американдық заң бойынша, елде азамат соғысы бар екенін тек АҚШ Конгресі ғана жариялай алады, бірақ олар мұны істемеген. Маккензи көңілі толып, басқа куәгерлерді шақырмады. Судья Маккензиге он сегіз ай түрме жазасы және 10 доллар айыппұл тағайындады. Маккензи адвокаттармен кеңескеннен кейін сот шешіміне шағымданбады. Соттан кейін ол өзінің маңызды куәгерлердің куәлік беруіне үміттене бастағанын, бірақ олар сот залына келмегенін айтты. Сондай-ақ ол бейтараптық заңдарын қолдануды сынап, заңның шамамен елу жыл бойы қолданылмағанын бұрыс айтты.

Түрмеге қамау

1839 жылғы 21 маусымда Маккензи түрмеге қамалды. Ол отбасына жақын болу үшін Рочестердегі түрмені таңдады. Ол «Каролина альманахи» басылымын шығарды және мұқабасына «Каролина оқиғасының» суретін салды. Сондай-ақ ол сот процесін сипаттап, босатылуын сұрап, «Газеттің» бірнеше нөмірін жариялады. Кейінгі нөмірлерде Нью-Йорк штатының алдағы сайлауы, 1840 жылғы АҚШ сайлауы және Дурхам есебі туралы ақпараттар келтірілді. Түрмеде отырғанда Маккензидің анасы ауыр сырқатқа шалдықты. Оған оны көруге рұқсат берілмеді, сондықтан Жоғарғы Канада көтерілісі кезінде Монтгомери тавернасының иесі Джон Монтгомери оны сотқа куә ретінде қатысуына көмектесті. Монтгомери прокурорды сот процесін Маккензидің үйінде өткізуге көндірді, ал судья іс жүргізуді кейінге шегерді, соның арқасында Маккензи анасына барып қайта алды. Ол бірнеше күннен кейін қайтыс болды, ал Маккензи түрме терезесінен оның қоштасу рәсімін көрді. Маккензи достарын және газет оқырмандарын президент Мартин Ван Бюренге кешірім сұрап, түрмеден босату үшін петиция жинауға шақырды. Нью-Йорк, Мичиган және Огайо штаттарында жиналған петицияларға 300 000-нан астам адам қол қойды. Ван Бюрен басқалардың ол Маккензидің іс-әрекеттерін қолдап, Ұлыбританиямен қарым-қатынасты нашарлатады деп ойлауын қаламады, сондықтан ол кешірім беруге кедергі келтірді. Демократтар Маккензиді босату туралы талаптармен АҚШ Конгресіне өтініштер жіберді. Ван Бюрен Маккензиді түрмеден босату, демократ әріптестеріне оның тұтқындалуын түсіндіруден гөрі саяси тұрғыдан оңайырақ болады деп есептеді, сондықтан 1840 жылғы 10 мамырда Ван Бюрен Маккензиге кешірім берді.

Кешірім берілгеннен кейін

Жазғы үзілістен кейін «Газет» Канадаға жасалған барлық басып кірушіліктерді айыптап, Ван Бюреннің қайта сайлануын қолдады. Газетке жазылушылар саны азая берді және соңғы саны 1840 жылдың 23 желтоқсанында жарық көрді. Сәуірде ол «Рочестер Волонтер» газетін шығарып, канадалық тори заң шығарушыларын сынаған мақалалар жариялады. «Волонтер» газеті 1841 жылдың қыркүйегінде жабылды, себебі газет кіріс әкелмей және саяси ықпалы болмады. Маккензи 1842 жылдың маусым айында Нью-Йорк қаласына қайтып келді. Маккензи бірнеше баспагерлерде жұмыс істеді, бірақ редактор болып жұмыс істеуден бас тартты. 1843 жылдың сәуірінде ол америкалық азаматтыққа қол жеткізді. Ол 500 ирландтық патриоттардың өмірбаянын жазды, оның бірінші томы 1844 жылдың 21 ақпанында жарық көрді. Серияның мақсаты – американдықтарға олардың да ата-бабалары иммигранттар болғандығын еске салып, Солтүстік Америкаға көшіп келгендерге қатысты жатсынушылық көзқарасты тоқтату еді. Маккензи 1844 жылдың ақпанында Ұлттық реформа қауымдастығының құрылтай жиналысына қатысты. Оның мақсаты – мемлекеттік жерлерді оларға қоныстанған адамдарға бөлу, жеке адамның иеленуіне шек қою және қоныс аударушыларға тегін берілген жерлерді тәркілеуді заңсыз ету еді. Ол көптеген жиналыстарда сөйледі және 1844 жылдың шілдесіне дейін қауымдастықтың орталық комитетінде қалды. 1844 жылдың шілдесінде Маккензи Нью-Йорк кеден үйінің инспекторы болып тағайындалды, бірақ американдық виг газеттері оны иммигрант деп сынағаннан кейін бұл ұсыныстан бас тартты. Оның орнына кеден үйінің архив кеңсесіне клерк болып тағайындалды. Маккензи Нью-Йорк штатының саясаткері Джесси Хойттың жеке хаттарын көшірді, онда Нью-Йорк штатының үкімет шенеуніктерінің үкіметтік лауазымдарға тағайындаулар үшін қаржылық мәмілелер жасау туралы келіссөздер сипатталған. 1845 жылдың маусымында кеден үйінен отставкаға кеткеннен кейін Маккензи кейбір хаттарды «Бенджамин Франклин Батлер мен Джесси Хойттың өмірі мен пікірлері» деп жариялады. Ол 50 000 дана сатылып, 12 000 доллар пайда тапты, бірақ сот шешімі кітап сатуын тоқтатты. Даулы жағдайды әшкерелеуден пайда табуға ниеті болмағандықтан, кітапшадан түскен пайда баспагерлерге берілді. 1846 жылдың сәуірінде Маккензи Хойттың хаттарына негізделген тағы бір кітап жариялады, ол «Мартин Ван Бюреннің өмірі мен заманы: оның достарының, отбасы мен шәкірттерінің хаттары» деп аталды. Бұл кітап Ван Бюренды сынады және онда Маккензидің американдық саясатқа қатысты пікірлері болды. 1845 жылдың қазанында Маккензи «Зөміргүл аралының ұлдары» атты екінші томды жариялады. Гораций Грили оны Нью-Йорк штатының Албани қаласына барып, «Нью-Йорк Трибьюны» үшін Нью-Йорк штатының конституциялық конвенциясы туралы баяндау үшін жалдады. 1848 жылдың сәуірінде отставкаға кеткенге дейін ол «Трибун» үшін жұмыс істей берді.

Амнистия және Канадаға қайта оралу

Жоғарғы Канада көтерілісінен кейін британдық отаршылдық шенеуніктер оның себептерін зерттеу үшін Лорд Дурхэмді жіберді. Дурхэм Маккензимен сұхбат алу үшін агент жіберді, ол агентке Жоғарғы Канада үкіметіне қанағаттанбаушылығының себебі Заңнамалық Кеңестің құрамы екенін және "тирандықтың қолын жерден алып тастау" қалауын айтты. Дурхэмнің қорытындылары британ үкіметіне Дурхэм есебі ретінде ұсынылып, Жоғарғы және Төменгі Канаданы 1840 жылы Канада провинциясына біріктіру ұсынылды. 1848 жылғы сайлаудан кейін реформаторлар Канада провинциясының Заңнамалық Ассамблеясында көпшілік орындарға ие болды және Болдуин-Лафонтейн үкіметі құрылды. 1849 жылы Еуропада, соның ішінде тәуелсіз Ирландия үшін де революциялық қозғалыстар болды. Канада провинциясының генерал-губернаторы және британ монархының колониядағы өкілі лорд Элгин канадалықтардың британ тағына адал болмауы мүмкін деп алаңдады. Ол монархия атынан 1837 жылғы көтеріліске қатысушыларға кешірім берудің Канаданың Ұлыбританияға адалдығын арттырады деп үміттенеді. 1849 жылы Канада заң шығарушы органында қабылданған жалпы кешірім туралы заң Маккензиге Канадаға оралуға мүмкіндік берді. Маккензи ақпан айында Монреальге сапар шекті, оның келуі Кингстонда оның бейнесін өртеуге және Беллвилл мен Торонтода тәртіпсіздіктерге әкелді. 4 сәуірде Нью-Йоркке оралып, өзінің сапарын «Канада арқылы қысқы саяхат» деп сипаттады. Хорас Грили Маккензиді Уиг альманахтарын және «Іскер адамдардың альманахи» құрастыруға шақырды, олар 1850 жылы жарық көрді. Маккензи 1850 жылдың мамырында отбасымен бірге Торонтоға көшіп келді, ол «Tribune» газеті үшін апталық мақалалар жазып, «Examiner» және «The Niagara Mail» газеттеріне материалдар берді. Йорк округі мен провинциялық үкімет оның 1830 жылдары мемлекеттік қызметкер және Велланд каналы компаниясының комиссары ретінде алмаған табысы туралы талабын қабылдады.

Заң шығарушы органға қайта оралу

1851 жылдың ақпан айында Канада Парламентіне Халдиманд округінің өкілі Дэвид Томпсон қайтыс болды. Маккензи келесі сайлауда кандидат ретінде түсті, заң шығарушы органда тәуелсіз дауыс болады деп уәде берді. Ол үкіметтің қарсыласы Джордж Браунның науқанын қолдағанын және Браун сайланса, оларға қарыз болатынын мәлімдеді. Маккензи 294 дауыспен жеңіске жетті, Браун мен Х.Н. Кейсті жеңіп, екеуі де реформаторлар ретінде сайысқа түскендерін айтты, сондай-ақ Тори партиясының кандидаты Рональд Маккиннон да жеңілді. Парламентте Маккензи Роберт Болдуин қайта ұйымдастырған Канцелярия сотын таратуды ұсынды. Маккензи сотты ұстаудың тым қымбат екенін айтты және судьялар алдында заңгерлердің сөйлеуінің орнына жазбаша куәліктерді қабылдау тәжірибесін сынады. Канада Батысының (бұрынғы Жоғарғы Канада) көптеген заң шығарушылары Маккензидің ұсынысын қолдады. Болдуиннің әріптестерінің жобаға қолдау көрсетпеуі оны Канада кабинетінен кетуге мәжбүр етті. 1851 жылдың қазан айындағы сайлауда Маккензи Болдуин, Фрэнсис Хинкс және Джеймс Херви Прайс сияқты орташа реформаторларға қарсы, өз сайлау округінде 63% дауыспен жеңіске жетті. Маккензи 1852 жылғы келіссөздерге қатысудан бас тартты, онда реформа қозғалысын Канада Батысындағы жаңа саяси қозғалыс – Clear Grits-пен біріктіру мәселесі талқыланды. 1852 жылдың 5 қазанында Маккензи Лесслиге баспаға шығарғанға дейін өңдеуі тиіс Examiner газетіне хат жазды. Маккензи түзетулерге келіспеді, Лессли оның хаттарын жариялаған жоқ. Сайлаушыларымен байланыс құрудың жалғыз жолын жоғалтқан Маккензи 1852 жылдың 25 желтоқсанында «Маккензидің апталық хабары» деген газет шығара бастады, кейін оны «Торонто апталық хабары» деп атады. Маккензи 1854 жылы Халдиманд округінен қайта сайлану науқанында қиындықтарға тап болды. Жергілікті газеттер оның тек сайлау кезінде ғана округке келетініне шағымданып, парламенттегі әріптестері Маккензиге жағымсыз пікір білдірді. Оның діни мектептерге қарсы ұстанымы кейбір сайлаушылардың қолдауын жоғалтты. Ол 54 дауыспен жеңіске жетті, бұл бұрынғы сайлаудағыдан азырақ артықшылықты білдірді. Канада провинциясының 5-ші Парламентінде Маккензи МакНаб–Морин коалициялық үкіметіне қарсы шығып, әкімшілікті қолдаған реформаторлардың мүшелерін сынады. Лорд Элгин реформаторларға Тори коалициясын қабылдамай тұрып үкімет құруға мүмкіндік бермегенін конституцияға қайшы деп есептеді. Ол Қоғамдық есептер комитетінің төрағасы болды, оның есептері провинцияның нашар ұйымдастырылған есептерін және парламент мақұлдамаған үкіметтік шығыстарды ашты. Маккензи бұрынғы әкімшіліктерді осындай әрекеттер үшін айыптайтын резолюция ұсынды, парламент оны жауап ретінде комитеттен шығарды. 1855 жылы Маккензидің денсаулығы нашарлап, ақпан айында «Торонто апталық хабары» газетін жапты. Ол 1855 жылдың тамызында «Глобус» газетімен біріккенге дейін «Экзаминер» газетіне мақалалар жазды. 1855 жылдың желтоқсанында ол «Хабарды» қайта жаңғыртты және 1856 жылдың сәуірінде «Оқырман альманахи» газетін шығарды, онда Жоғарғы және Төменгі Канаданың одағын бөлу туралы аргументтерін баяндады. Маккензи Жоғарғы Канададан түскен салық кірісі Төменгі Канададағы инфрақұрылымдық жобаларды қаржыландырып отырғанын және одақ Канада шығысында (бұрынғы Төменгі Канада) және Канада батысында үкіметтік қызметкерлердің, жазбалардың және басшылардың дубликаттарын сақтап отырғанын сезінді. 1857 жылғы сайлауда Маккензи 38% дауыспен Халдиманд округінен қайта сайланды. Ол Браунның Макдональд–Картье әкімшілігіне қарсы оппозициялық мүшелермен кездесуге шақыруын қабылдады. Үкімет жеңілгеннен кейін ол Браун–Дорион әкімшілігін қолдады, бірақ министрлердің әртүрлі көзқарастарын сынады және министр болып тағайындалмағанына көңілі қалды. Маккензи 1858 жылдың 16 тамызында мандатын тастады, генерал-губернатор сайлау өткізбей Макдональд–Картье әкімшілігін қалпына келтіргеннен кейін заң шығарушы органының заңсыз екенін мәлімдеді.

Кейінгі өмірі мен өлімі (18581861)

1858 жылдың соңында Маккензи Канада провинциясын тарату туралы петицияларды жинап, оларды Англиядағы Отарлар кеңсесіне жеткізуді жоспарлады. Джеймс Лессли Маккензиге қаржылық қолдау көрсету үшін құрған "Хомстед қоры" сапарды қаржыландырудан бас тартқандықтан, ол қаржы жинау үшін Нью-Йоркке барып қайтты. Бірақ ол сәттілікке жете алмады, сондықтан сапарын тоқтатты және Торонтоға оралды. Ол 1860 жылға арналған "Тәуелсіздік және бостандық альманахин" жазды, онда Канада провинциясын тарату туралы аргументтер баяндалған. Қазан айында ол "Хомстед қоры" сатып алған Торонтодағы үйге көшті және 1860 жылдың 15 қыркүйегінде жеткіліксіз жазылымдар болғандықтан "Хабар" газетін шығаруды тоқтатты. 1861 жылы денсаулығы нашарлап, дәрі-дәрмек қабылдаудан бас тартты. Тамыздың соңында ол комаға түсіп, 28 тамызда қайтыс болды. Оның қоштасу шеруі жарты мильге (0,8 км) созылды және реформаторлар мен Отбасылық келісімнің мүшелері қатысты. Ол Торонто некрополісіне жерленді. Сұр граниттен жасалған он екі футтық кельт кресі қабір тасы ретінде орнатылған. Ол әйелімен, төрт баласымен, күйеу баласы Чарльз Линдсимен және оның ұрпақтарымен бірге жерленген.

Жазу стилі

Маккензи қазіргі оқиғалар мен сол кезде ойынша келген тақырыптар туралы жазды. Оның жазбалары көбінесе құрылымсыз болып келді және бүгінгі оқырмандарға түсініксіз, сирек кездесетін сілтемелерді пайдаланды. Тарихшы Лилиан Ф. Гейтс «Мартин Ван Бюреннің өмірі мен заманы» еңбегін түсінуге қиналды, себебі Маккензи оқиғаларды хронологиялық ретпен баяндамады және оның пікірінше, тым көп түсіндірмелер мен ұзын тізімдер қолданды. Тағы бір тарихшы, Фредерик Армстронг, Маккензидің ұзақ мысалдар келтіріп, «тривиальды нәрселерге терең бойлауға» бейім екенін айтты. Уильям Килборн «Канада мен АҚШ эскиздерін» дәстүрлі повестволеу тәсілдеріне немесе «рет пен тәртіпке» немқұрайлы қарағаны үшін сынады, ал Чарльз Линдси кітапты оқиғалардың ретін ескермейтін туынды деп сипаттады. Килборн «Колониялық жақтастар» мақалалары дауыстап оқылғанда жақсырақ естілетінін айтты және Маккензидің баяу темпін «үш томдық Виктория дәуірінің романына» теңеді. Ол «Конституцияны» «стильдің барокколық қиындығы» деп сипаттап, «олардың кітап білімінің қатал үйлесімділігі басылған бетке жарамайды» деп қосты. Энтони В. Распорич Маккензидің жазу стилін талдауда басқаша көзқарас білдірді және оның жазбалары 1800 жылдардағы оқырмандар үшін де, 1972 жылғы заманауи оқырмандар үшін де қызықты болды деп сенді. Маккензи өз еңбектерін жариялағанда мүмкін болатын салдарларын ескермей, күрделі қаржылық түсініктерді түсіндіру үшін басқа адамдардың жағдайларын сипаттады. Ол кейде басқа газеттерден материалдарды көшіріп алып, тікелей цитаталардың авторын көрсетпеді және жалған цитаталар ойлап тапты. Сондай-ақ, ол ақпаратты жариялауға рұқсат бермеуге уәде берген дереккөздерінен алған мәліметтерді де басып шығарды.

Саяси философия

Маккензи көптеген саясаттарды ұсынды, бірақ ешбір мәселеде жетекші жақтас болған емес. Ол адамның саяси идеялары өзінің тәжірибесімен қалыптасуы керек екеніне және саясаткерлер өздерінің саяси ұстанымдарын өзгертуге дайын болуы керек деп сенді. Осы сенімнің нәтижесінде Маккензи өзі жақтаған мәселелерді және үкімет саясатындағы ұстанымын жиі өзгертіп отырды. Ол провинция әкімдерімен үнемі келіспей, саяси институттардың жемқор екеніне сеніп, келісімге келуден бас тартты. Маккензи саяси ұстанымдарын импульсивті түрде қабылдады және рационалды аргументтерді күшті әрекеттермен алмастырды. Оның газеттеріндегі мақалалары радикалды реформаларға бағытталған. Ол саяси теорияның проблемаларды ашық түрде жариялау шешімге әкеледі деген қағидасын ұстанды. Colonial Advocate басылымында ол өзін британдық виг екенін мәлімдеді, бірақ 1829 жылы Эндрю Джексонмен кездескеннен кейін Локофокос фракциясының Джексондық демократы болды. Маккензидің өмірбаянын жазған Джон Чарльз Дент оның саясаты 1880 жылдардағы консервативтік партия саясатына ұқсас екенін айтты. Маккензидің күйеу баласы Джон Кинг оған келіспей, Канаданың барлық саяси партиялары Маккензидің саясатын қабылдады және оны либерал деп атады. Армстронг 1850 жылдары Маккензиді "Clear Grits" саяси тобынан солшыл деп сипаттады. 1978 жылы Торонто қаласының мэрі және Маккензидің өмірбаянын жазған Джон Сьюэлл бұрынғы өмірбаяндар Маккензиді радикалды деп сипаттағанын, бірақ қазіргі ғалымдар оны "Отбасылық келісімге қарсы наразылық білдірген идеолог" деп санайтынын айтты. Маккензи қолдаған әлеуметтік мәселелер сол кезде консервативті болып саналды. Ол құмар ойындар мен жезөкшелікке қатысты пуритандық көзқарас ұстанды және әйелдердің ауыл шаруашылығымен айналысып, үй шаруасын жүргізуге қайта оралуын қалады. Ол Йоркке келетін артистердің аморальды көріністері мен қос мағыналы әңгімелеріне қарсы болды. Распорих оның еврейлер, католиктер, француз канадалықтары және афроамерикандықтар туралы редакциялық мақалаларын алдын ала дайындықсыз және реформаға қарсы екенін айтты. Армстронгтың сөзіне қарағанда, Маккензидің аз ұлттық өкілдерге деген көзқарасы олардың оның саясатын қолдауына байланысты болды; ол кедейлікке ұшыраған немесе қысымға ұшыраған адамдардың әлеуметтік жағдайына мән бермеді. Ұлыбританиядағы ең бай және ең кедей адамдар арасындағы табыс айырмашылығы Маккензиді алаңдатты және ол Солтүстік Америкада осы теңсіздіктің туындауына жол бермеуді қалады. Маккензи Канада отарларының Ұлыбритания Конституциясын сақтап қалуын қалады, бірақ британдық институттардың Жоғарғы Канаданың әлеуметтік құрылымы мен аграрлық қоғамына бейімделуі керек деп сенді. Ол Жоғарғы Канаданың британдық заң шығарушы органындағы өкілдігінің болмауына қарсы болды, әсіресе провинцияны басқаратын заңдар қабылдаған кезде. Ол Жоғарғы Канаданың Заң шығарушы жиналысы мен Атқарушы кеңесі арасындағы қайшылықтарды шешу үшін жауапты үкіметті қолдады. Ол қалалық әкімдер мен губернаторларды сайлау сияқты американдық идеяларды енгізуді қалады, бірақ 1832 жылға дейін бұл пікірлерін жариялаудан аулақ болды, өйткені Жоғарғы Канададағы қоғамдық пікір американдық саяси институттарға қарсы болды. Америка Құрама Штаттарына жер аударылғаннан кейін Маккензи өзін әлеуметтік демократияға және қоғам мен заң алдындағы барлық адамдардың теңдігіне сенетінін мәлімдеді.

Діни көзқарастар

Елизавета Маккензи ұлына пресвитериандық сепаратистік білім берді. Уильям жастық шағында осы дінге қарсы болған, бірақ Канадаға келгеннен кейін оған қайта оралып, өмірінің соңына дейін адал болды. Ағарту дәуірінің мәтіндерін оқығаннан кейін ол сенімге көп сүйенбейтін болды және діни амалдары оның құндылықтарының маңызды бөлігі емес еді. Маккензи дін қызметкерлері азаматтар арасында теңдікті жақтауы керек деп сенді және АҚШ пен Канададағы ескі тәртіпті сақтауға тырысқан дін қызметкерлеріне қарсы болды. 1830 жылғы сайлауда ол діни конфессиялардың тең құқықтары үшін үгіт жүргізді. Ол католиктер мен протестанттардың діни нанымы үшін шабуыл жасауға қарсы болды және барлық христиан конфессиялары тарихының әртүрлі кезеңдерінде басқа діндерді қуғынға түсіргенін сенді. Ол 1859 жылғы «Жолдамасында» Папалыққа сын бағыттады. Маккензи бастапқыда дін қызметкерлерінің резервтерін және отарлық жоғарғы топты құрудағы рөлін мақтаған, бірақ барлық христиан конфессиялары олардан пайда көруі керек деп ойлады. 1824-1830 жылдар аралығында Маккензи өз ұстанымын өзгертті және шіркеулерге мемлекеттік қаржы жұмсауға қарсы болды. Ол британдық Веслиандарға Үсті Канададағы жергілікті халыққа дін тарату үшін берілген үкіметтік грантты сынады, бұл 1833 жылы Эгертон Райерсон мен методистердің Реформа қозғалысын қолдаудан бас тартуына себеп болды. Үсті Канада штатының конституциясында Маккензи діни теңдікті және үкімет пен діни институттарды бөлуді ұсынды. Оның штаты дін қызметкерлерінің резервтерін заң шығарушы органға беруді және олардың сатудан түскен қаражатын муниципалитеттерге бөлуді көздеді. Ол жұмысқа орналасу және қызмет көрсету үшін діни талаптарды жоюды және Үсті Канадада мемлекеттік шіркеу құруға қарсы болды.

Экономикалық саясат

Маккензидің экономикалық саясаты негізі ауыл шаруашылығы болған аграрлық құрылымға бағытталды. Оның идеалдық экономикалық қоғамында білімді фермерлер мен шағын кәсіп иелері, сондай-ақ баспаханалармен қамтамасыз етілгендер болды. Оның Үстіңгі Канада штатының конституциясы банктер мен сауда компанияларына тыйым салуды ұсынды, ал байлықты жасаудың жалғыз жолы – еңбек екенін мәлімдеді. Ол жұмысшылардың еңбегінен пайда табуын, артықшылықты саясаткерлерге, діни көшбасшыларға немесе экономикалық институттарға төлемдер жасауын қаламады. Ол монополия деп есептелетін кез келген нәрсеге қарсы болды және банктік мекемелерді тарату, 1836 жылы баспагерлер одағының ереуілін тоқтату үшін жұмыс істеді. Маккензи акциялар мен банкноттардың қалай байлықты білдіретінін түсінуге тырысты. Оның Үстіңгі Канада штатының конституциясы алтын мен күмісті жалғыз заңды төлем құралы деп белгіледі және тек монеталарды валюта ретінде пайдалануды ұсынды, олардың құнын заң шығарушы орган реттеуі керек еді. Ол компанияларға мемлекеттік көмек көрсетуді немесе оларды монополияға айналдыратын артықшылықтар беруді сынады. Ол корпорацияларға қарыз беру туралы қатаң заңдар қабылдауды талап етті. 1859 жылы ол үкіметтің несие беруі үшін парламент мүшелерінің үштен екі бөлігінің және үкімет басшысының мақұлдауын талап етуді ұсынды. Маккензи шаруалардың жерді несиеге сатып алуына қарсы болды, себебі бұл оларды шамадан тыс жер сатып алуға итермеледі. Маккензи үкіметтің иммигранттарға тегін жер участаларын беруін немесе адамдарға жер сатып алу үшін жеткілікті ақша жинау үшін мемлекеттік жобаларда жұмыс істеуге рұқсат беруін қалады. Ол Канада нарығына төмен бағалы өнімдердің кіруін тоқтату үшін тарифтерді қолдады. 1830 жылдары ол провинцияға қай елдермен сауда жасауға болатынын өзі таңдауға мүмкіндік беруді жақтады, өйткені бұл фермерлерге арзан тауарларға қол жеткізуге және Жоғарғы Канаданың британдық нарықтарға тәуелділігін азайтуға мүмкіндік берді.

Тарихи беделі

Ол қайтыс болғаннан кейін газеттерде Маккензидің тәуелсіздігі, адал мемлекеттік басқаруға деген құлшынысы және жаңылысқан патриотизмі туралы некрологтар жарияланды. Джордж Браун оны "бірден әрекет ететін, қайратты және жалынды адам" деп сипаттады. Джон Кинг оны "Канададағы ең ірі либералдық көшбасшылардың бірі" деп атады. Тарихшы Альберт Шрауверс Маккензиді 1800-жылдардың басындағы "ең белгілі реформатор" деп сипаттады. Джон Дент Маккензидің Жоғарғы Канада көтерілісіне жетекшілік еткенін және оның жеке мінезін сынады. Оның зерттеулерін Маккензидің ұлы Джеймс және Джон Кинг жоққа шығарды, соңғысы өз пікірін "Оқиғаның екінші жағы" деген атпен жариялады. Уильям Доусон ЛеСюрдың "Канада жасаушылары" сериясы үшін жазған қолжазбасы баспагерлер тарапынан қабылданбады, себебі ол Маккензиді Канаданың құрылуына ықпал еткен тұлға ретінде көрсетпеген. Оның орнына, баспагерлер Линдсейден және оның ұлынан Линдсейдің бұрынғы өмірбаянын серияға енгізу үшін қысқартып беруді сұрады. Маккензи үкіметтің моральдық және саяси кемшіліктерін көрсетті, бірақ өзінің идеалды қоғамын қалай құруға болатынына толық сенімді болған жоқ. Оның қала әкімі қызметі қаланың мәселелеріне назар аудармай, мемлекеттік институттарды реформалауға бағытталды. Оның саяси ұсыныстары көбінесе саяси тұрғыдан іске асыруға мүмкін емес деп есептеліп, қабылданбады. Маккензидің көптеген биографтары жауапты үкіметтің енгізілуін кешіктіргеніне келіседі, себебі Жоғарғы Канада көтерілісі нәтижесінде реформашы саясаткерлер колониядан кетуге мәжбүр болды.

Ескерткіштер

Маккензидің соңғы үйі 1936 жылы бұзылуын болдырмау үшін тарихи ескерткіш ретінде тағайындалды. Маккензи үйі қоры ғимаратты Маккензи үйі мұражайына айналдырып, 1960 жылы Торонто қаласына сатылғанға дейін басқарды. Уильям Лайон Маккензидің 100 жылдығына арналған комитет 1940 жылы Уолтер Сеймур Оллвард салған Маккензи ескерткішін Онтарио Заңнамалық Ассамблеясының батысындағы Куинс Паркте орнатты. Деннис Ли өзінің 1838 жылғы өлеңінде Маккензиді еске алды, ал Джон Роберт Коломбо «Маккензи өлеңдерінде» оны батыр деп атады. 1976 жылы Рик Салутин Маккензи мен Жоғарғы Канада көтерілісі туралы «1837: Фермерлер көтерілісі» атты пьеса жазды. 1991 жылы еріктілер тобы Солтүстік Америкадағы газет индустриясын құжаттау мақсатымен Маккензидің Куинстон үйінде Маккензи баспаханасы мұражайын ашты. Испания азамат соғысында Канадалық еріктілер Маккензи-Папино батальонын құрды, оның атын Маккензи мен Төменгі Канада көтерілісінің көшбасшысы Луи Жозеф Папиноның құрметіне қойды. 1960 жылы Солтүстік Йорктегі Саутвью колледжі студенттердің ұсынысымен Уильям Лайон Маккензи колледжі институты болып қайта аталды. Торонто өрттен қорғау қызметі 1964 жылы өрт сөндіру кемесіне Уильям Лайон Маккензи деген ат берді. Торонтоның 2010 жылғы мэр сайлауында кандидаттарға сатиралық пікірлер жариялаған «Тәулікші мэр» атты Twitter аккаунтын Eye Weekly және Spacing журналының журналисі Шон Микаллеф жасады.