Кіріспе

Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы әдебиет әдетте өлеңдер, романдар және драмаларды қамтиды деп есептеледі; күнделіктер, хаттар және естеліктер де жиі осы санатқа жатқызылады. Канон үнемі сынға ұшыраса да, мектептер мен университеттерде ең көп оқытылатын мәтіндер – Зигфрид Сассон мен Уилфред Оуэннің лирикалық өлеңдері. Айвор Гурни, Эдвард Томас, Чарльз Сорли, Дэвид Джонс және Исаак Розенбергтің өлеңдері де жиі антологияларға енгізіледі. Соғыс кезінде және соғыс туралы көптеген туындыларды сол буынның жас ер адамдары жазды, себебі соғыс оларға үлкен талап қойды. Алайда, бірқатар әйелдер (әсіресе британдық әдебиетте) соғыс туралы әдебиет жазды, олар көбінесе соғыстың әскерлерге, тұрмыстық кеңістіктерге және жалпы соғыс майданына тигізген әсерін бақылады.

Жалпы

Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі онжылдықтарда Ұлыбританияда білім берудің кең таралуы британдық сарбаздардың және Ұлыбритания халқының барлық топтарының сауатты болуын қамтамасыз етті. Соғыс кезінде және одан кейін кәсіби және әуесқой авторлар өнімді болды және өздерінің туындыларына сұраныс тапты. Әдебиет соғыс жылдарында жарық көрді, әйелдер де, ерлер де «өз тәжірибелерін жазу қажеттігін» сезінді, бірақ 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдардың басында Ұлыбританияда соғыс әдебиетін басып шығару өркендеді. Дегенмен, бүгінде оның аз ғана бөлігі белгілі, ал бір кезде оқырмандар арасында танымал болған бірнеше ақындар қазірде ұмытылып кеткен. Роберт Бриджес соғыс басталғанда «Оян, Англия!» деген өлең жазды, кейіннен оны жариялаудан бас тартқысы келді. Бриджестің орнын басып, лауреат атанған Джон Мейсфилд 1914 жылғы тамыз айында кең танылған поэма жазды. Уилфред Оуэн шайқаста қаза тапты, бірақ оның майданда жазған өлеңдері соғыс аяқталғаннан кейін үлкен қызығушылық тудырды, мысалы, «Dulce Et Decorum Est», «Insensibility», «Doomed Youth Anthem», «Futility» және «Strange Meeting». Өзінің жинақталған өлеңдерін жариялауға дайындалған Оуэн түсіндіруге тырысты: Дэвид Джонстың (суретші-ақын) «Парандезде» эпикалық поэмасы да шедевр ретінде жоғары бағаланды. Джон МакКрейдің «Фландрия далаларында» поэмасы Канададағы ең танымал соғыс поэмаларының бірі болып табылады және ол елдің ең танымал ресми емес символдарының бірі ретінде танылды. Экспрессионист ақын Август Страмм Германияның соғыс туралы маңызды өлеңдерінің бірін жазды. Соғыстың өзінен бастап 1970 жылдардың соңына дейін соғыс поэзиясы жанры негізінен ерлер ақындарына арналды. Бұл идея соғыста соғысып, қаза тапқандардың туындыларымен ғана шектелген ерекше шынайылыққа негізделген. Ол әйелдер сияқты басқа демографиялық топтар көбірек кездесетін аза тұту, медбикелік және тыл сияқты соғыстағы басқа да тәжірибелерді жоққа шығарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 500-ден астам әйелдер өлең жазып, жариялады. 1913 жылы соғыстан аулақ болу мүмкін көрінген кезде ол «Шарап баспасы» атты соғысқа қарсы ұзын өлең шығарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Нойестің нашар көру қабілетіне байланысты майданға баруына рұқсат берілмеді. Оның орнына 1916 жылдан бастап ол Сыртқы істер министрлігіне тіркеліп, әскери қызметін өтеді, онда Джон Бьюкенмен бірге пропаганда саласында жұмыс істеді. Бұл әдебиетші ретінде, көңіл көтеруші қысқа әңгімелер мен Англияның әскери өткенін еске түсіретін және оның ісінің моральдық негізділігін бекітетін шақырулар мен өлеңдер жазуды қамтыды. Көркем әдебиет және оның киноға бейімделуі соғысқа қатысты қоғамдық пікірді қалыптастыруда кез келген тарихшының жұмысынан гөрі үлкен әсер етті. Ремарк кітабының бір бөлігі Анри Барбюсстің 1916 жылғы «Under Fire» романына негізделген. Барбюс француз журналисі, майдан шебінде санитар болып қызмет етті, оның кітабы сол кезде өте ықпалды болды. Соғыс аяқталғанға дейін оның 250 мың данасы сатылып, көптеген елдердің әскери қызметшілері оқыды. Америкалық жазушы Джон Дос Пассос соғыста ерікті түрде жедел жәрдем жүргізушісі болды. Ол өзінің алғашқы романын, соғысқа қарсы «Бір адамның бастамасы: 1917», окоптарда жазды (кейін 1920 жылы жарық көрді). Кітап 1945 жылы «Бірінші кездесу» деген атпен қайта басылды. Соғыстан кейінгі «Үш сарбаз» романы оған атақ-даңқ пен сыншылардың танылуын әкелді. Британдық романист Мэри Огюста Уорд көбінесе соғысқа жақын романдар жазды, кейбіреулері АҚШ президенті Теодор Рузвельттің өтініші бойынша, бірақ соғыс туралы сұрақтар көтерді. Бұлардың ішінде «Англияның күш-жігері» (1916), «Мақсатқа қарай» (1917), «Жоғалған» (1917), «Соғыс және Елизавета» (1917) және «Жеңіс өрістері» (1919) бар. Британдық романист В. Ф. Моррис Ұлы соғыста болған оқиғалар туралы екі құпия роман жазды. Моррис соғыста британ әскерінде қызмет етті. «A Farewell to Arms» — Бірінші дүниежүзілік соғыстың итальяндық науқаны кезінде орын алған Эрнест Хемингуэйдің романы. 1929 жылы жарық көрген бұл кітапта итальян армиясының жедел жәрдем корпусында лейтенант («Tenente») болып қызмет еткен америкалық Фредерик Генри туралы бірінші тұлғалық есеп жазылған. Роман — бірінші дүниежүзілік соғыс, циникалық солдаттар, ұрыстар мен халықтардың жер аударулары аясында шетелде тұратын америкалық Генри мен Кэтрин Баркли арасындағы махаббат туралы. «Қоралмен қоштасу» романының жарық көруі Хемингуэйдің қазіргі заманғы американдық жазушы ретінде беделін нығайтып, оның алғашқы бестселлеріне айналды және биограф Майкл Рейнольдс оны «бұрынғы бірінші дүниежүзілік соғыстың апаттық соғысынан туған ең көрнекті американдық соғыс романы» деп сипаттады. Танымал әдеби кейіпкерлер Бигглз және Бульдог Драммонд соғыс ардагерлері У. Е. Джонс және Х. С. МакНейлдің туындылары. Екеуі де соғыста қызмет етті және олардың кейбір жазушыларының тарихын бөлісті. Бульдог Драммонд кітаптары соғыстан кейін ардагерлер арасында танымал болды, кейдегі есептердің көңіл көшірушілікке ұшырағанын айтады. Француз жазушысы және Батыс майданындағы бұрынғы әскери қызметкер Габриэль Шевлье 1930 жылы «Қорқыныш» атты роман жазды, ол оның Ұлы соғыстағы жеке тәжірибесіне негізделген. Роман 2011 жылға дейін ағылшын тілінде жарияланбады. Наполеон соғыстарының оқиғаларын баяндайтын танымал «Хорнблауэр» сериясымен ең танымал болғанымен, С. С. Форестер сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғысқа арналған үш роман жазды. Үш романың ішінде тек біреуі — «Генерал» (1936) Батыс майданында өтті, ал қалған екеуі — «Африка королевасы» (1935), 1951 жылы танымал фильмге түсірілді, неміс Шығыс Африкасында және «Brown on Resolution» (1929) Орталық Тынық мұхитындағы теңіз оқиғасы болды. Бір дереккөз бойынша, Адольф Гитлер 1930 жылдардың соңында «Генерал» романына қызығушылық танытып, британдық әскери ойлау қабілетін бейнелегендігі үшін генералдарына ұсынды. Бірінші дүниежүзілік соғыста Францияда АҚШ теңіз корпусымен шайқасқан Уильям Марч 1933 жылы «Компания K» атты роман жазды, ол оның жеке тәжірибесіне негізделген. Тағы бір американдық жазушы Далтон Трумбо 1938 жылы «Johnny Got His Gun» атты соғысқа қарсы ащы роман жазды, ол келесі жылы Ұлттық кітап сыйлығын жеңіп алды және 1971 жылы фильмге түсірілді. Жаңа зеландиялық Джон А. Ли, Бірінші дүниежүзілік соғыста қатысқан және қолын жоғалтқан, 1937 жылы өзінің тәжірибесінен шабыттанған «Citizen into Soldier» атты роман жазды.

ХХ ғасырдың аяғы және одан кейінгі кезеңдер

Бірінші дүниежүзілік соғыс туралы романдар 20 ғасырдың соңғы жартысында, бірақ одан азырақ, жарық көрді. Джеймс Лансдейл Ходсонның 1955 жылғы «Орманға қайту» романы британдық сарбаздың дезертирлік айыпымен сотталуын бейнелейді, ал кітап 1964 жылы Джон Уилсонның «Хэмп» пьесасы ретінде бейімделді және сол жылы Джозеф Лози оны «Патша мен ел» фильміне түсірді. Джон Харристің 1961 жылғы «Өліммен келісім» романы 1916 жылғы Сомма шайқасының алғашқы күнінде Шеффилд Палс батальонының суретін көрсетеді, ал Кристофер Хитченс кейін оны «көрсетілмеген шедевр» деп атады. 1960 жылдардың ортасында Бірінші дүниежүзілік соғыстың әуе шайқастарын бейнелейтін көркем әдебиет қайта жанданды, соның ішінде Джек Д. Хантердің 1964 жылғы «Көк Макс» романы, ол 1966 жылы Фредерик Э. Смиттің «Қырандар үшін өлтіру» және Эрнест К. Ганнның «Бүркіттер тобында» фильмдерімен бірге маңызды фильмге айналды. Стюарт Клойттің 1968 жылғы «Олар қалай жас қайтыс болды» романы, мүмкін, соңғы ветеран жазған роман болды. Эллистон Тревор 1950 жылдары шпионаж және Екінші дүниежүзілік соғыс тақырыбындағы романдарымен танымал болды, бірақ ол 1970 жылғы «Оны патшалардың арасына жерлеңіз» романымен Бірінші дүниежүзілік соғысқа бет бұрды. Дерек Робинсонның 1971 жылғы «Госхок эскадрильясы» романы Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларындағы британдық әуе күштерінің бөлімшесін бейнелейді, Букер сыйлығына ұсынылды және кейіннен соғыстың ертерек кезеңдеріндегі екі «преквел» романы жарық көрді: «Соғыс очеркі» (1987) және «Шошқаның шаншығы» (1999). Дональд Жэк авторы болған 1962 жылғы «Маған үш шуақ» және оның 1973 жылғы жалғасы «Ортадағы мен» романдары ойдан шығарылған канадалық әуе ас Барт Бандиден баяндалады; екеуі де Ликок медалін жеңіп алды. Канадалық романист Тимоти Финдлидің «Соғыстар» романы 1977 жылы жарық көрді және ол елдің әдебиет саласындағы ең жоғары сыйлығын алды. Майкл Морпургоның 1982 жылғы «Соғыс аты» романы Бірінші дүниежүзілік соғыста өтеді және 1982 жылғы Уитбред кітап сыйлығын жеңіп алды. Ол пьеса мен фильмге бейімделді. АҚШ жазушысы Марк Хелприннің «Ұлы соғыстың сарбазы» және француз романисі Себастьен Жапризоның «Асыра ұзақ» романдары екеуі де 1991 жылы жарық көрді. Себастьян Фолкстың 1993 жылғы «Қоштар әні» романы көп мақтауға ие болды. Пэт Баркердің «Регенерация трилогиясы» да осындай мақтауға ие, ал серияның үшінші романы «The Ghost Road» 1995 жылы британдық көркем әдебиеттегі ең беделді сыйлық – Букер сыйлығын алды (бірақ номинация сыйлықтың бүкіл серияға берілгенін білдірді). 2014 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыстың жүз жылдығына орай, Үндістандық автор Ахил Катиал «Бірінші дүниежүзілік соғыстағы үндістандық сарбаздардың бірнеше хаттары» атты өлеңін жариялады, соғысқа миллионнан астам үндістандық сарбаздың салған үлесін атап өтті. Джефф Шаараның 2004 жылғы «Соңғы адамға дейін: Бірінші дүниежүзілік соғыс романы» генералдар мен қамыршылар, одақтастар мен немістердің көзқарастарын пайдаланады. Джон Бойннің 2011 жылғы «Абсолютист» романы екі жасөспірім дос британдық армияға бірге қосылып, Батыс майданында соғысты бастан өткергендері туралы айтады. Саймон Толкиннің (Ж.Р.Р. Толкиннің немересі) 2016 жылғы «Ешкімнің жері» романы бай отбасы асырап алған және Оксфордтағы оқуын үзіп, окоптарда қызмет еткен жұмысшы сыныптың баласын бейнелейді. Теодор Уилердің 2017 жылғы «Бұзылған заттардың патшалары» романы Мильштейн отбасының Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Галициядағы шайқастардан Омаха, Небраскаға көшіп кетуін көрсетеді. Роман соғыс кезінде босқындардың жаңа өмір құру үшін күресін суреттейді және соғыстан кейінгі Қызыл жаз кезінде Омахада Уилл Браунның линчеленуін көрсетеді.

Мемуарлары

Капитан Джон Хей Бейттің 1915 жылы жарық көрген "The First Hundred Thousand" атты әскердегі өмір туралы ең көп сатылған кітабы сол кезеңнің ең танымал кітаптарының біріне айналды. Ол француз тіліне "Les Premiers Cent Mille" деп аударылды. Сол кезде бейтарап болған АҚШ-та танымал болғандықтан, Бейт Вашингтондағы британдық соғыс миссиясына ауыстырылды. Соғыс кезінде бірнеше әйгілі әуе "ас" мемуарлары жарық көрді, соның ішінде канадалық Уильям Бишоптың "Winged Warfare" (1918), ағылшын асы Джеймс Маккадденнің "Flying Fury" (1918) және Манфред фон Рихтхофеннің "The Red Fighter Pilot" (1917) (соңғы екі адам кітаптары жазылғаннан кейін қаза тапты). Соғыстан кейін көптеген қатысушылар өздерінің естеліктері мен күнделіктерін жариялады. Алғашқылардың бірі - неміс жазушысы Эрнст Юнгердің "Төбелес болат" (1920) – Батыс майданындағы офицер ретінде өзінің тәжірибесі туралы әңгіме (1930 жылы ағылшын тілінде алғаш рет басылып шықты). Одақтас жауынгерлердің алғашқы естеліктері 1922 жылы, соғыс біткеннен көп ұзамай жарияланды: Артур Дженкинстің "Танк жүргізушісінің тәжірибесі" және Чарльз Эдвард Монтегюдің "Көңіл көшіру" (Disenchantment). Оларға көп ұзамай Эдмунд Блуденнің "Соғыстың үні" (1928), Роберт Грейвстің "Барлығына сау бол" (1929), Чарльз Эдмунд Керрингтонның "Субальтерннің соғысы" (1929), Гай Чапманның "Шығынға бату" (1933) және Перси Уиндхам Льюисдің "Жарлау және бомбалау" (1937) қосылды. Сондай-ақ, медбикелер соғыс уақытындағы тәжірибелері туралы естеліктерін жариялады, мысалы, Энид Багнольдтың "Күнделіксіз күнделік" (1918), Мэри Борденнің "Тыйым салынған аймақ" (1929), Вера Бриттеннің "Жастықтың өсиеті" (1933) және Айрин Ратбоунның "Біз жас едік" (1932). Ұлыбританияның 1-ші дүниежүзілік соғыстың ардагері Джордж Коппард 1968 жылы "Камбрайға автоматтарымен" атты естеліктерін жариялады, ал бұрынғы авиатор Артур Гулд Ли сол жылы "Парашют жоқ" атты естеліктерін шығарды. "Сомме лайы" мемуарлары 1920 жылдары жазылған, бірақ автордың өлімінен кейін екі онжылдықтан астам уақыт өткенде, 2006 жылға дейін жарияланбаған. Авторы – австралиялық Эдвард Фрэнсис Линч 1916-1918 жылдары Францияда АИФ-пен соғысқан. "Әлемнің өртелуі", алғаш рет 2014 жылы жарық көрген, 1914 жылы 29 жасында Австрия-Мажарстан армиясына қосылған венгр жазушысы және суретшісі Бела Зомбори Молдованың Шығыс майданындағы Ұлы соғыстың естеліктері.